T o sh k e n t d a V la t iq t iso d iy o t u n IV e r s it e t I f. Sh. Shamsutdinov, Sh. F. Shamsutdinova chet mamlakatlar


Download 4.32 Mb.
Pdf ko'rish
bet30/44
Sana02.12.2017
Hajmi4.32 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   44
§.  И  о  =3  о

и 

V)

С

со

Е



2

иГ

<73

СО



сл



СО  С  

£

• з   со  cd 



и> 

3  


  оо  со 

^   СГ 

О  ^   d   3  



&»  о  е  о

л  о


со 

S

Е ^ # с г



■ S ' i l ' s

*•  е  .S  1/3 

о  с  —

£  


о

о



Id

сл

и.

о

VO

00



т

г-

оо



in

■4fr


о

о

00



о

00

CN

00

VO

00

о

к



•Г)

C S


г-

as

СП



VO

г-



00

VO

so



СП

°°*


so

й  с


I   -2

£  -Е


сл  £

СЧ

00 



1  N  -О 

^   <2  .2 

О)  W -С


С   cd 

со 


00 

ОХ) -С 


"О  .2

л  -о


•j§  § 

О   Х>


§  сг

■о  13


о

3  и


£  00

 

С



§  ’с

£  тз


^  се

о

ъ



£

о

со



fe  Q 

£

2  ^



-С   СО 

оо  •—


э   й 

>>

*сл  ®



о

а   S


00 .ST 

Й  о 


с   «”

СО

00  е 



Ь:  л 

°   .®р


1з  Я  ’-5 

И  .В  S

Ж о Щ

О  с   ^  

-О   со  е

> 1 1  


со  -гг

й

ел 

С

^   ё   !  



С  Й  м

S c . ?


С   й   т з

з   оо —


-«—

<  V-  О

•V

  о  сг 



*- 

СО 



ГЗ

-С   сО


S  .&•  С

^ . ё   М

1 .  § 


t E

i

с   со  т э  



з   >  ор

2  


.5

^   о*  с

I S  


53 

О   -С


сл  сл

Soliqlar  to'g'risida  to'liqroq  tassavurga  ega  bo'lish  uchun  milliy 

daromadga nisbatan soliq og‘irligini bilish muhim ahamiyatga ega.

12.7-jadval

Milliy daromadga nisbatan soliq ogMrligi* (yuki)



Moliya

yili

Milliy

daromad

(A)

mlrd.ien

Soliq og‘irligining hajmi

Soliq ogMrligini 

koeffitsienti

Davlat

soliqlari

(V)

mlrd.ien

Mahalliy

soliqlar

mlrd.ien

Jami (S) 

mlrd.ien

Davlat 

soliqlari 

(V):  (A) 

%

hammasi 

( S ) :  (A) 

%

1934-1936

14,1

1,2

0.6

1.8

8,5

12,9

1950

3381,5

570,2

188,3

758,5

16,9

22,4

1970

61029,7

7773,3

3750,7

11524,0

12,7

18,9

1990

345739,0

62779,8

33450,4

96230,2

18,2

27,8

1995

379720,4

54963,0

33675.0

88638,0

14,5

23,3

1997

byudjet

398500,0

59481,2

37612,8

97094,0

14,9

24.4

Soliq  og'irligini  milliy  daromadga  nisbati  ikkinchi jahon  urushigacha, 

davlat va mahalliy  soliqlarni  hisobga olgan holda (1934-1936 yillar  12,9% 

va  1941  yili  16,2%)  taxminan  15%  ni  tashkil  qilgan.  Urushdan  keyingi 

davrda  iqtisodiy  barqarorlik  boMmagan  yillari  esa  20%  atrofida  saqlanib 

qolgan.  1976  yildan  boshlab  soliq  ogMrligi  koeffitsienti  sekin  -  asta  oshib 

bordi  va  1990 yili 27,8% tashkil qildi.

Lekin  «sovun  pufakcha  (ko'pikcha)  iqtisodi»ni  barbod  boMishi  va

1994  yildan  boshlab  daromad  soligM  stavkasini 

tezlik  bilan  tushishi 

natijasida  soliq ogMrligi  1997 yili 24,4% gacha (baholash) pasayib ketdi.

Yaponiyada  soliq  m a’muriyati  ishni  olib  borish  harajatlari  doimiy 

ravishda  o ‘rganilib  boriladi  va  ulam i  samaradorligini  oshirish  bo'yicha 

kerakli choralar ko'riladi.

Soliq  m a’muriyati  ishni  yuritish  harajatlariga  xizmatchilami  ish  haqi, 

transport  harajatlari,  muassasalami  ishlashi  bo'yicha harajat va bosh  soliq 

boshqarmasini  boshqa  harajatlari  kiradi  va  ular davlat  byudjetini  umumiy 

schetiga ko'shiladi.

E SLA 1M A :  1  D avlat soliqlari  to ‘g  risidagi  m a’lum otlar  1980 yilgacha Yaponiya davlat korporatsiyalarini tamaki va 

q ^ s lT lg tn  

ol* an  darom adiiii  hisobga  olgan  va  1955  m oliya  yilidan davlat  soliqlariga  maxsus  schyotlerdagi  soliqlar

2.  M ahalliy soliq davlat soliqlarini taqsim lashdan kelib tushgan m ab lag 'lar qo'shilmagan.

3.  M illiy darom ad to ‘g*risidagi m a’lum otlar haqiqiydir.


“О

сз

оо



CN

In

d

ek

s

(1

9

5

0

=

1

0

0

)

о

в к

О   < 


“П

>0

>0



“Ч

PN

1Г»



г -

ГЧ

го



Soli

q

 

va



 

g

er

b

 

y



ig

'i

m

- 

la

ri

n

i 

tu

sh

u

m

i 

m

lr

d

. 

ie

n



4



3

7

1

2499

13

57526

6

In

d

ek

s

(1

9

5

0

=

1

0

0

)

О

0



0

1

28

76

42

45



5



36

3

ja

’m

i

ON

1



2

2

0

3

3

5

0

9

2

4

51

80

2

1



6



5

4

4

5

4

e?J


1   Л

О

CQ



OO



74

1

6

9

4

2795



5115

P

o

ch

ta

x

iz

m

at

i

u

ch

u

n

u

n

in

g

ma

x

su

s

sch

eti-

g

a

o'

tk

a-

zish

r -


Г 

86

8



Г 

4

7

9

9



3

946



2

22

6

Su

bsi-

d

iy

a

la

r

v

a

kom

is-

si

on

m

u

ko

-

fo

t-l

a

r

so



1

2

5



1

85

8



2

4

8

6

2285

Im

or

at

n



xi

zm

at

 

h



a

ra

ja

tl

a

ri

n

i 

q

o

p

la

sh

I/O


60



 

|

30

377

1

1

0

7

1

8

8

9

M

ua

s-

sa

sin

i

is

h

la

sh

i

bo'yich

a

h

a

ra

-j

a

ti

23

32

1

4

2

55

1

9

1

6

1

20

765

T

ra

n

sp

o

rt

h

a

ra

ja

ti

Г *'

Г**

5

V

(N

Г"

чС

O '



г

O '


O '

5

2

0

1

7

H

ar

b

ir

1

0

0

ie

n

g

a

h

ar



ja

ti

(9:11

)

C'

о 



1  Г" 

г

N  С  



^   т:

Г 



с  

•  о 



с



1

.2

3

M



li

ya

v

il

i

iv

-



d

a

n

II

I

ga

ch

a

с

V

о



с  

■>  «  


N  О

>  с  


э  о

N  О


5  Г -  

N  ON 


N  ON

1997 moliya yili byudjetida soliqlarni yig‘ishni umumiy harajati  654 5 

mlrd.  ienni tashkil qildi.

Jami  harajat  tarkibida  eng  katta  harajat  ish  haqi  toMash  hisoblanib, 

unga 520 mlrd.ien yoki 79,4% sarflangan. Qolgan harajatlar tarkibida yirik 

harajatlar  soliq  muassasalarini  ishlashi  uchun  harajatlar  (102 2  mlrd  ien) 

va transport harajati  (20,8 mlrd.  ien) hisoblanadi.

davlat  soliq  boshqarmasining  (DSB)  soliq  va  gerb 

yig  imlarini  to‘plash  bo‘yicha  har  100  ien  soliq  tushumi  uchun  2,79  ien 

sarflangan,  ushbu  harajatlar  ulushi  keyingi  yillari  kamayib  borib,  1950 

yildan yuqori  boMmagan.  1996 moliya yili bu harajatlar  1,30 ienni va  1997 

m oliya yili  1,23  ienni tashkil qildi.

Sohq  yigMsh  harajatini  kamayib  borishiga  asosiy  sabab  DSB  ulami 

hajmini ko‘payishiga yoM  bermaganligi hisoblanadi.

Iqtisodiyotni  o ‘sishi  va  soliq  hamda  gerb  yigMmlarini  tushumini 

ko‘payishi  soliq  xodimlarini  ishini  yaxshilab,  ishlash  samaradorligini 

oshirib,  ortiqcha  harajatlami  chegaralash  orqali  yigMm  harajatlarini 

kamaytirdi.

Lekin,  oxirgi  yillari  soliq  va  gerb  yigMmlarining  tushumlari 

kamayishi  natijasida  «solishtirma»  harajat  koMarilib  bormoqda,  soliqlarni 

to ‘plashdagi  «solishtirma»  harajatlami  kamayishi  soliq  ma’muriyati  ishini 

samaradorligini  ko‘rsatadi.  Lekin  soliqlarni  yigMsh  harajati  soliq  solishni 

adolatli  boMishi  bilan  ham bogMiqligini  hisobga olsak, ulami  faqat soliq va 

gerb  yigMmlarini  umumiy  tushumi  bilan  solishtirib  baholash  ham  bir 

tomonlama boMib qoladi.



12.2.  Soliq siyosati

Yaponiyani 

soliq  siyosati  mamlakatni  ijtimoiy-iqtisodiy  sharoitini 

hisobga olgan holda tashkil qilingan.

Yaponiyani  soliq  tizimi  soliqlar  deklaratsiyasi  tamoyiliga  asoslangan. 

Bu  tartib  soliq  toMovchidan  mustaqil  ravishda  o'zining  soliq  solinadigan 

bazasini,  soliq  majburiyatini  hisoblab,  mahalliy  soliq  inspektsiyasi 

boshligMga  oxirgi  soliq  deklaratsiyasini 

topshirishini  talab  qiladi. 

Soliqlarni  yigMsh  ham  asosan  soliq  toMovchilami  ixtiyoriy  ravishda 

to  lashlari  tartibida  amalga oshiriladi.

Soliq  deklaratsiyasini  bunday  tizimi  sharoitida  soliq  ma’muriyatining 

asosiy  vazifasi  soliq  toMovchilarga  soliq  toMashni  muhimligini  etkazish,


tushuntirish,  ularni  soliq  deklaratsiyasini  to‘g‘ri  toMdirish  va  soliqlarni 

ixtiyoriy ravishda toMashlariga qiziqtirishdan iborat.

Bu  sohada soliq  ma’muriyati  shunday  soliq siyosatini  tashkil  qiladiki, 

bu  siyosat  soliq  to‘lovchilami  manfaatini  ko‘zlab,  soliq  to ‘lash  tartibini 

saqlashga qiziqtirishdan iborat.

Soliq  siyosatini  yo‘nalishi  uning  asosiy  vazifalarini  belgilab  berib, 

ulami  bajarishda  amalga  oshiriladigan  tadbirlami  umumiy  m a’lumotini 

beradi.


Bu  siyosatni  asosiy  yo‘nalishlarini  quyidagi  uchta  tamoyillarga 

keltirish mumkin:

1.  To‘g‘ri  toMdirilgan  soliq,  deklaratsiyasini  topshirgandan  keyin. 

Soliqlarni  ixtiyoriy  toMashga  va  soliq  inspektsiyasiga  konsultatsiya  olish 

uchun murojaat qilishga soliq toMovchini  qiziqtirish.

Soliq  toMovchilar  to‘g‘ri  toMdirilgan  soliq  deklaratsiyasini  berish  va 

ixtiyoriy  ravishda  soliqlarni  tulashlari  uchun,  ular  soliq  solishni 

muhimligini  tushunishlari,  o‘zlarini  fuqarolik  majburiyatlarini  bilishlari, 

soliq  qonunchiligini  mazmuni  bilan  tanishib,  buxgalteriya  hisobi 

qoidalarini chuqur o'rgangan boMishlari kerak.

Davlat  soliq  boshqarmasi  aholi  bilan  ishlash  tizimi  asosida  soliq 

toMovchilarga  soliq  solishni  turli  ko‘rinishlarini  tushuna  bilishiga,  soliq 

qonunchiligi  bilan  tanishtirish, 

buxgalteriya  hisobini 

olib 

borish 


amaliyotini  o ‘rgatishlari  bo‘yicha  boshqaruv  va  maslahat  berish  ishlarini 

olib boradi.

Tekshirish  davrida  davlat  soliq  boshqarmasi  faqat  haqiqatni  tadbiq 

qilish,  soliq  ttlovchini  xatolarini  to‘g‘rilabgina  qolmay,  ular  soliq 

qonunchiligini  yanada  chuqurroq  bilishlari,  soliq  tartibini  saqlashlarini 

kuchaytirilishiga ham alohida ahamiyat berishlari kerak.

2. Qoida asosida soliq solish tartibini ta’minlash uchun intilish.

Ixtiyoriy  soliq  toMash  tartibini  darajasini  ko‘tarish  uchun  soliq

deklaratsiyasi  topshirilganda  va  soliqlar  toManganda  soliq  m a’muriyati 

hamma  soliq  toMovchilar  o‘z  vazifalarini  bajarishlarini  ta’minlab  berishi 

kerak.

Noto‘g‘ri  toMdirilgan  deklaratsiyalar  tekshirilib,  to‘g‘rilanishi  kerak. 



Agar  soliq  toMashdan  muhim  darajada  bosh  tortilsa,  qattiq  choralar 

ko‘rilishi shart.

3.  Tartiblilik,  hamjihatli  va samarali  soliq  ma’muriyatini  tashkil qilish 

kerak.


Soliq  toMovchilami  soliq  ongini  oshirish  va  ularni  ishonchini  oqlash 

uchun,  ular  bilan  boMgan  hamkorlikda  soliq  ma’muriyati  beg‘arazlik, 

xolislik,  adolatlikni  namoyon  qilib,  tartibli,  hamjihat  va  samarali  ishchi 

sharoitni yaratishlari  zarur.

Har  bir  soliq  organi  xodimi,  o‘zini  davlat  byudjet  tizimini 

suyanchig  idek  xis  qilishi 

kerak, 

o ‘zining  tutgan  mavqei 



bilan 

m ag‘rur!anishi  va 

o‘zini  qattiq  tartibligini  saqlash  kerak.  Bunday 

munosabat soliq xizmati  bilan  soliq toMovchilar o‘rtasidagi  aloqani yanada 

mustahkamlaydi va ularni  ishonchini egallab oladi.

Davlat  soliq  boshqarmasi  soliq  qonunchiligini  bajarilishiga  javob 

beradi.  Ayniqsa,  byudjet daromadini  asosiy qismini  tashkil  qiladigan  ichki 

soliqlarni  hisoblash  va  yigMsh 

uchun  to‘gM'idan-to‘g ‘ri  javobgardirlar. 

DSB  ushbu  faoliyatini  soliq  toMovchilami  tekshirish  va  boshqarish,  soliq 

maslahati  xizmatini  ко  rsatish,  aholi  bilan  faol  ish  olib  borish  orqali 

bajaradi. 

Soliq 

deklaratsiyasi 



tizimini 

qoniqarli 

holatda 

amalga 


oshirilishida  DSB  aholi  bilan  ish  olib  borganda  soliq  tartibini  saqlashga 

sharoit yaratib berishi kerak.

Soliq  tekshiruvlari  oMqazish  va  ma’lumotlarni  to‘plashda  soliq 

organlari  soliq  to  lovchilar  bilan  o ‘rtamiyona jiddiylik  bilan  munosabatda 

boMishlari  kerak.  DSB  soliq  majburiyatlarini  toMiq  hisobga  olib,  soliq 

tushum ini  ta ’minlab,  boqimandani  majburiy  undirishga  chora-tadbirlar 

ko‘radi.

Soliq  deklaratsiyasi  tizimi  shu  bilan  ta’riflanadiki,  soliq  toMovi  oldin 

soliq toMovchilar bergan deklaratsiya bilan aniqlanadi.

Bu  tizimni  samaradorli  amalga  oshirishni  asosiy  sharti,  soliq 

toMovchilami  tartibligi,  doimiy  va  to‘g‘ri  hisob-kitob  olib  borish  va 

darom adlam i ob’ektiv ravishda hisoblashdan iborat.

Yaponiyada  deklaratsiya  tizimi  AQSh  soliq  tizimini  qattiq  ta’siri 

asosida  1947 yili tadbiq qilingan.

Soliq  organlari  bundan  oldin  ajratma  tizimini  qoMlab,  ma’muriy 

qarorlari  bilan soliq hajmini  belgilab berganlar.

Soliq  deklaratsiyasi  tizimi  Yaponiyada  katta  qiyinchiliklar  bilan, 

ayniqsa  shaxsiy  daromad  soligM  bo'yicha  amaliyotga  kiritildi.  Bu  tizimni 

kiritilgandan  buyon yarim  asrdan  ko‘proq  vaqt oMdi va bu  tizim jamiyatda 

chuqur  ildiz otdi.  Deklaratsiya tizimini  tadbiq qilishda  DSB  soliq tizimi  va 

soliqlarni yigMsh tartibi  bo‘yicha qator tadbirlami amalga oshirdi:

1. 


Soliqlarni  deklaratsiya  qilish  tizimini  asosini  yaratish  uchun  1950 

yili soliq deklaratsiyasini  «ко‘к» tizimini kiritdi.



2.  Soliq  deklaratsiyasini  yanada  mustahkamlash  maqsadida  «ко‘к» 

rangdagi  deklaratsiyani  toMdirmaydigan  soliq  to ‘lovchilarga  1984  yili 

yozuvlami  saqlash  tartibi,  buxgalteriya  hisobi  tizimi,  daromad  va 

harajatlami ajratilgan holda topshirish tartibi o‘rnatildi.

3. 

Buxgalteriya 



hisobini 

yuritishda 

yordamga 

muhtoj 


soliq 

to‘lovchilarga  qoMlanmalar  berildi  va  «ко‘к»  deklaratsiya  qoMlaydigan 

soliq toMovchilarni assotsiatsiya bilan hamkorlik qilish tartibi oMnatildi.

4.  Soliq olinadigan daromadni  katta hajmda berkitishda gumonsiragan 

soliq to‘lovchilarni har tomonlama chuqur tekshirish.

Ko‘rsatilgan  tadbirlami  amalga  oshirish  soliq  olish  tizimini  yanada 

mustahkamladi.

«Ко‘к»  soliq  deklaratsiyasi  tizimi. Soliq  deklaratsiyasi  tizimi  soliq 

to‘lovchilardan  doimiy  va  aniq  buxgalteriya  hisobini  olib  borishni  talab 

qiladi.

Buxgalteriya hisobini olib  borish  amaliyotini  tadbiq  qilish uchun prof. 



Shalp  tavsiya  qilgan  kompleks  soliq  islohoti  doirasida  1950  yili  «ко  к» 

deklaratsiya  tizimi  kiritildi,  «Ко‘к»  deklaratsiya  tizimida  tadbirkor  yoki 

yuridik  shaxs  mahalliy  soliq  inspektsiyasi  boshlig‘idan,  qog‘ozda  chop 

qilingan  soliq  deklaratsiyasini  maxsus  shaklini  topshirishga  ruxsat  oladi. 

Bunday  soliq  toMovchilardan  buxgalteriya  hisobi  kitoblari  va  yozuvlarini 

doimiy ravishda,  ma’lum me’yorlarga javob beradigan tarzda saqlashlarini 

talab  kiladi.  Bunday  deklaratsiyani  toMdirmaydigan  jism oniy  va  huquqiy 

shaxslardan  farqliroq  «ко‘к»  soliq  deklaratsiyasi  tizimiga  o‘tgan  soliq 

toMovchi  daromadlami  hisoblashda  ayrim  engilliklar  oladilar  va  ularga 

engillik  beriladigan  soliq  tartibi  qoMlaniladi.  «Ко‘к»  deklaratsiya  tizimi 

Yaponiyani soliq deklaratsiyasi tizimida asosiy rolni  o'ynaydi.

Hozirgi  kunda  «ко‘к»  deklaratsiya  tizimi  keng  koMamda  qoMlaniladi 

va oxirgi  yillari bunday deklaratsiyani toMdiruvchi  soliq to  lovchilarni  soni 

4,59  mln. jismoniy shaxslar va 2,53  mln huquqiy shaxslarga etdi.

Deklaratsiya  tizimini  mustahkamlash  va  adolatli 

soliq  solish 

ahamiyatini  ko‘tarish  maqsadida  1984  yilgi  soliq  islohotida  «Oq»  soliq 

deklaratsiyasi toMdiruvchilarga ham  buxgalteriya  hisob  raqamini  majburiy 

tartibda qoMlash tavsiya qilindi.

Tadbirkorlik  faoliyatidan  daromad  oladigan  soliq  toMovchilar  va 

«ко‘к» deklaratsiya bermaydiganlar quyidagilami bajarishlari majbur:

1. 


Xo‘jalik  faoliyatiga  taaluqli  tuzilgan  va  olingan  yozuvlar  va 

xujjatlami saqlash; (yozuvlami saqlash tizimi)



2.  Agar  tadbirkorlik  faoliyatidan  olinadigan  daromad  3  mln.  iendan 

ortiq  bo'Isa,  xo'jalik  faoliyatini  buxgalteriya  hisobini  soddalashtirilgan 

tartibini kiritish (buxgalteriya hisob raqamlari tizimi).

3.  Oxirgi  soliq  deklaratsiyasiga  tadbirkorlikdan  olgan  tushumni 

umumiy  hajmi  va  kerakli  harajatlarni  bandlari  bo'yicha  xujjatlami  ilova 

qilish  (daromad  va  harajatlarni  bo'lish  tizimi).  «Ко‘к»  deklaratsiya 

topshirmaydigan  xuquqiy  shaxslar  ham  buxgalteriya  kitobini  yuritishlari 

va  unda  oddiy  shaklda  bitimlar  to‘g ‘risida  yozuvlami  amalga  oshirishlari 

zarur  Ushbu  bitim  va  hisob-kitoblarga  taaluqli  tuzilgan  va  olingan 

xujjatlami  saqlash  kerak.  Oxirgi  yillari  bir  milliondan  ortiq  jismoniy 

shaxslar buxgalteriya schetlarini ushbu tizimini qo'llamoqdalar.

Egri soliqlar uchun soliq deklaratsiyasi tizimi.

^  Egri  soliqlarga  nisbatan  ham  1962  yili  eski  soliqni  hisoblash  tizimi 

о  m iga deklaratsiya tizimi kiritildi.



12.3.  Soliqiarning asosiy turlari

«  Ya? oniyani  soli4  tizimi  AQSh va Yevropa davlatlari  kabi  soliq  turlari 

ко  phgi  bilan  ta’nflanadi.  Har  bir  davlat  solig'i  qonun  asosida 

boshqanladi.

Qonunda  umumdavlat  soliqlari  ko'rsatiladi.  Yana  umumdavlat 

miqyosida  mahalliy  soliq  bo'yicha  qonun  ulaming  turlarini  va  eng yuqori 

stavkalarmi  belgilab  beradi.  Ayrimlari  mahalliy  parlament  tomonidan 

aniqlanadi.  Mamlakatda  hammasi  bo'lib  25  davlat va 30  mahalliy  soliqlar 

qo'llaniladi.

Ulami  3-ta yirik guruhlarga tasniflash mumkin:

• jism oniy va huquqiy shaxslarga solinadigan to 'g 'ri daromad

soliqlari;

•   mol-mulkka solinadigan to 'g 'ri  soliq;

•  to 'g 'ri  va egri  ist’emol soliqlari.



12.3.1.  Daromad solig‘i

Byudjetni  asosmi  to 'g 'ri  soliqlar  tashkil  qiladi.  Ulaming  tarkibida 

boshlovchi  o'rinni  jismoniy  va  huquqiy  shaxslardan  olinadigan  daromad 

solig'i  egallaydi.  T o'g 'ri  soliqlar  byudjet  daromadini  qariyib  60%  dan 

ortig'ini tashkil  qiladi.


Jismoniy  shaxslardan  olinadigan  daromad  solig‘i  ikkita  yirik

guruhlardan iborat: 

^

a) daromad manbaida  olinadigan daromad solig 



1



^

b)soliq 

deklaratsiyasi 

asosida 

solinadigan 

daromad 

solig 


1

.

A) Daromad manbaida olinadigan daromad solig 7 tizimi.

Asosiy 

soliq  toMovlari  boMmish  daromad  solig‘i  va  korporatsiya 



foydasiga  solinadigan  soliqlarni  qoida  bo‘yicha,  soliq  toMovchilami  о  zi 

hisoblab,  o‘zlari  toMaydi  (deklaratsiya  tizimi  orqali),  ulami  ayrim  turlari

daromad manbaida ushlab qolinadi. 

.

Daromad  manbaidan  olinadigan  daromad  soligM  tizimida  ish  haqi, 



dividend,  foiz,  soliq  buxgalterlarini  xizmati  uchun  toMov  va  h.k.  (soliq 

ushlab  qoluvchi  agentlar)  toMovchi  shaxslar  m a’lum  tartibda  daromadni 

toMash  vaqtida  soliq  summasini  hisoblaydilar  va  berilgan  daromaddan

ushlab qolingan soliqni toMaydilar.

Daromad  manbaida  ushlab  qolinadigan  foiz  daromadga  solinadigan 

soliq  alohida  soliq  sifatida  chiqarib  tashlangandan  keyin,  oxirgi  soliq 

deklaratsiyasi  berilganda  soliq  toMovchiga  ushlab  qolingan  summa 

bo‘yicha  yengillik  beriladi.  Bundan  tashqari  ishchi  va  xizmatchilarga 

nisbatan  ish  haqidan  ushlab  qolinadigan  daromad  soligM  bo'yicha  har yi 

amalga oshiriladigan soliqlarni qaytadan hisoblash tizimi qoMlaniladi.



Bu  tizim  chegarasida  yollangan  ishchini  o‘rniga  ish  beruvchi  (ushlab 

qolish agenti) jami  soliq majburiyatlarini, chiqarib tashlanadigan summani, 

chegirmani  hisoblab  chiqadi  va yilni  oxirida  qoldiq  summani  to  laydi.  Bu 

tizim  soliq  solishni  aniq  boMishini  inobatga  oladi  va  soliq  toMash jarayoni 

bilan  bogMik  boMgan  ishchi  va  xizmatchini  ortiqcha  tashvishim

^""D arom ad  manbaida  daromad  soligM  olish  tizimi  birinchi  marta 

Yaponiyada  1899  yili  davlat  va  korporativ  obligatsiyalardan  olmgan  toiz

bo‘yicha 

daromaddan soliq olish uchun qoMlanilgan. 

r

Mehnatdan  olinadigan  daromadga  nisbatan  bu  tizim  1940  yili 



qoMlanilgan.  ToMiq  bu  tizim  hozirgi  shaklida  ikkinchi  jahon  urushidan

key'soliq  s§olish  ob’ekti  bu  tizim  chegarasida  boshqa  tushumlardan 

tashqari  mehnatdan  daromad  va  ishdan  bo‘shaganda  benladigan  nafaqa 

tarzida  olingan  daromad  hisoblanadi.  Bu  ob’ekt  tarkibiga  yana  qator 

boshqa  turdagi  daromadlar  kiradi.  Shu  jumladan,  foiz  daromadlari, 

aktsiyalar bo‘yicha  berilgan  dividendlardan  olingan  daromad,  m uallitlam i 

gonorarlari,  musiqalar  yaratish  va  yozish  bo‘yicha  olingan  gonorarlar.


boshqa xizmatlar uchun taqdirlash mablagM (masalan, advokatlar,  diplomli 

buxgalter-revizorlar  va  boshqa  mutaxassislar  xizmatlari  uchun  toMovlar 

sotsial  sug'urta  fondidan  shifokorlar  olgan  taqdirlash  mablagMari  hamda 

s a n a t  xodimlari,  professional  beysbolistlar,  futbolistlar,  erkin  savdo 

agentlan  inkassator  va  ofitsiantlar  (barlarda)  olgan  toMovlari,  hamda 

fo y d ltlr 

qaydnoma  qilinib,  sotilgan  aktsiyalardan  olingan

4nn ;Si°QQ

7

n i - f f n mad  manbaida  ushlab  qohshga  vakolati  bor  shaxslarni 



som  997  yil  30  .yunga  mehnat daromadlari  bo‘yicha 4,0  mln.  kishi  3  23 

r a n .  kishmi  taqdirlash,  gonorar  va  boshqa  shakllarda  daromad  olganlar,

,  .  .mi” § 

hi  aktsiyalar dividendi  asosida daromad  olganlar va  50  ming 

ishi  foiz  tariqasida  daromad  ojganlardan  tashkil  topdi.  Daromad

V ^oo^ar0ITiad S° lig  i ° Ush tizimi  samarali xizmat qiladi.  1997  moliya

Гят,-Н 

1

« S rd '1.e j   byudj etga  tush§an  daromadlar  soligM  tushumini 



jam idan  16852  mlrd  ien  yoki  81%  shu  tizim  orqali  kelib  tushdi  Bu

tizimm  mexamzmi  mukammal  ishlab  chiqilgan.  Mehnat  daromadlaridan 

daromad  soligMni  ushlash  soliq  toMovchini  daromadini  hajmini  va  uning 

daromadidan  shaxsiy  chegirishlami  chiqarishni  hisobga  olgan  har  xil 

shkalalar  asosida  amalga  oshiriladi.  Doimiy  mehnat  daromadi  va 

mukofotlar  hamda  boshqa  maxsus  toMovlarga  soliq  solishni  har  xil 

shkalalari  (darajalar) belgilangan.

Bu  darajalar  shunday  tuzilganki,  ular  ish  beruvchiga  umumiy 

daromaddan  soliqlarni  to‘g ‘ri  ushlab  qolishga  imkoniyat yaratadi.  Bundan 

tashqari  har yilgi  soliqlarni  qaytadan  hisoblash jarayonida  ish  beruvchilar 

ishchi  va  xizmatchilarm  shaxsiy  hayotlari  to‘g ‘risida  ma’lumotlar  oladi. 

u  esa  о  z  navbatida  ish  haqidan  soliqlarni  to‘g‘ri  ushlashga  undaydi. 

gar  soliqlar  toMiq  toManmagan  boMsa  yoki  ortiqcha  toMangan  boMsa 

a ans  tiklanishi  kerak  va  farqi  ish  beruvchi  tomonidan  yoki  davlat  yoki 

yollanma ishchiga toManishi kerak.

Mehnat  daromadlariga  har  yilgi  qaytadan  hisob-kitob  tizimi 

qo  Ilaniladi  Ulardan  soliq  ushlash  joriy  daromad  manbaidan  daromad 

solig  i  olish  tizim!  orqali  amalga  oshiriladi.  Maxsus  holatlardan  tashqari 

vaqtda  bu  tizim  mehnat  daromadi  oluvchilardan  soliq  inspektsiyasiga 

oxirgi  soliq  deklaratsiyasini  topshirishni  talab  qilmaydi.  Faqat  Agar 

daromadni  asosiy  mehnat  faoliyatidan  tashqari  boshqa  manbailardan  ham

topshiradUar 

maMUm  darajadan  oshib  ketsa  oxirgi  soliq  deklaratsiyasi


Shunday  qilib,  bu  tizim  ishchi  va  xizmatchilami  idora 

yozuv- 


chizuvlardan  ozod  qiladi.  Hozirgi  vaqtda  mehnat  daromadi  oluvchi 

ko‘pchilik  soliqni  joriy  daromad  manbaida 

ushlash  tizimi  orqali 

toMaydilar.

Yaponiyada  1996  yili  daromad  manbaida  olinadigan  daromad  soligM 

tushumi  16185,1  mlrd.ienni tashkil qildi.

Shu  jumladan  mehnat  daromadidan  -11932,7  mlrd.  ien  pensiyaga 

hisoblanadigan  nafaqadan  olingan  daromaddan  -  227,2,  foiz  daromad-

1588,4  mlrd.  ien  aktsiyalar bo‘yicha  beriladigan  dividendlardan  daromad-

845,1  mlrd.  ien  kapitalni  o'sishidan  olinadigan 

darom addan-175,8, 

mukofotlar,  gonorarlar  va  boshqalardan-1147,4  va  chet  el  fuqarolarini 

Yaponiyadagi  daromadidan-268,6 mlrd.ien.

Shunday  qilib,  taxminan  70%  daromad  manbaida olinadigan  daromad 

soligMni tushumi mehnat daromadiga to‘g‘ri keladi.

B) 


Soliq deklaratsiyasi asosida solinadigan daromad solig 4.

Byudjet asosini  to‘g‘ri soliqlar tashkil qiladi.  Ularning tarkibida asosiy 

o ‘rinni huquqiy va jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligM 

egallaydi.  Ushbu toMov umumiy  soliq tushumlarini 60% ini tashkil qiladi.

Jismoniy  shaxslar  davlat  daromad  soligMni  5  stavkali  progressiv 

shkala  (bosqich)  bo‘yicha  toMaydilar.  Bundan  tashqari  uch  stavkali 

prefektura  daromad  soligM  ham  qoMlaniladi.  Mahalliy  daromad  soliqlari 

ham  mavjud.  Bulardan  tashqari  har  bir  shaxs  daromadini  hajmidan  qat’iy 

nazar bir yilga 3200 ien soliq toMaydi.

Daromad 


soligMni  hajmi  1  yanvardan  31  dekabrgacha  davrni  o ‘z 

ichiga oladigan  kalendar yiliga to‘g‘ri  keladigan  shaxsiy  soliq  solinadigan 

daromadini  baholash  natijasida  aniqlanadi.  Soliq  toMovchilar,  qaytadan 

hisoblash 

natijasida 

olinadigan 

soliqdan 

tashqari, 

oxirgi 

soliq 


deklaratsiyasini,  soliq  solinadigan  yildan  keyingi  16  fevral  bilan  15  mart 

o ‘rtasidagi 

vaqtida 

topshirishlari 

kerak. 

1996 


yil 

uchun 


soliq 

deklaratsiyasini  31  mart  1997 yil  holatiga  19,65  mln.  ien  soliq toMovchilar 

topshirganlar,  shulardan  8,24  mln.  ien  soliq  deklaratsiyasi  tizimi  asosida 

daromad  soligMni  toMaydilar  va  8,82  mln.  ien  ortiqcha  toMangan 

summalami qaytarib berishni talab qildilar.

Soliq majburiyatiga ega shaxslar 2 guruhga boMinadi:

•  tadbirkorlik daromadi oluvchilar; 

-

•  boshqa daromadlar oluvchilar.



Birinchi  guruhga  savdo-sanoat  tadbirkorlari,  fermerlar,  shifokor, 

advokat va boshqalar kiradi.

Ushbu  kategoriya  daromad  oluvchilar  o‘z  navbatida  savdo-sotiq, 

qishloq  xo‘jaligi  va  boshqa  tadbirkorlik  daromadi  oluvchilarga  boMinadi. 

Birinchi  ko‘rinishida  to‘g ‘ri  daromad  soligM juda  ham yuqori  hisoblanadi. 

Lekin  shuni  hisobga  olish  kerakki,  juda  ko‘p  soliq  solinmaydigan 

yengilliklar  boMib,  ular  oilaviy  ahvolini  ham  hisobga  oladi.  Soliq 

toMashdan  davolanishga  sarflangan  mablag‘  ozod  qilinadi.  Ko‘p  bolali 

oilalarga qo‘shimcha soliq engilliklari beriladi.

XX  asmi  to‘qsoninchi  yillarining  birinchi  yarmida  Tokioda 

yashovchini o ‘rtacha yillik daromadi 7,100-7,500 mln.  ienni tashkil qilgan. 

Yaponiyani  boshqa  prefekturalarda  bu  hajm  ancha  past.  0 ‘rtacha  haq 

oladigan odamni 30%dan ortiq daromadi daromad soligMdan ozod qilinishi 

mumkin.


12.9.-jadval

Jismoniy shaxslar daromadlarini  soliqqa tortish___________



Soliq turlari

Soliq toMovchilar

Soliq solinadigan 

ob’ektlar  •

Soliq stavkasi 

(2001  yil)

Daromad soligM

qabul qilingan 

jismoniy  shaxs

huquqiy shaxs 

daromadi

25-34,5%

3,3  mln.iendan oshmaydigan daromadidan

10%

3,3  mln.dan 9,0 mln  iengacha boMgan 

daromadidan

20%

9,0 mln.dan  18 mln.iengacha boMgan 

daromadidan

30%

18,0 mln.iendan ortiq  daromadidan

37%

Jismoniy  shaxs 

faoliyati uchun 

soliq

muttanosib qabul 

qilingan jismoniy 

shaxs

Jismoniy  shaxs 

faoliyatidan 

olingan daromad

4-5%

Jismoiy shaxsdan 

olinadigan 

fuqarolik 

prefektura soligM

muttanosib qabul 

qilingan jismoniy 

shaxs

Jismoniy  shaxs 

daromadi

2-3%

Jismoniy 

shaxsdan 

olinadigan 

fuqarolik 

munitsipal  soligM

muttanosib qabul 

qilingan jismoniy 

shaxs

Jismoniy shaxs 

daromadi

3-10%

Kompaniyani  31  dekabr joriy  yili  ishlaydigan  doimiy  xizmatchilanga 

daromadni  deklaratsiya  qilish  tartibi  o ‘rniga  har  oyda  ish  haqidan  qat  ly 

belgilangan  foiz  asosida  ushlash  tartibi  o‘matilib,  kalendar  yili  tamom 

bo‘lish  vaqtida  daromad  solig‘ini  qaytadan  hisob-kitob  qilish  qabu

qilingan.

Soliq  deklaratsiyasini  topshirish  davrida  soliq  organlari  katta  tadbirlar

°  ^oH q 'inspektsiyalari  o‘z-o‘zini  boshqarish  organlari  va  manfaatdor 

xususiy 


assotsiatsiyalar  bilan 

birgalikda 

soliq 

toMovchilar  soliq 



qonunchiligini to‘g‘ri tushunishlari  maqsadida o'rgatish va to‘g‘ri tuzilgan 

soliq deklaratsiyalarini topshirishlari uchun soliq seminarian o'tkazadilar.

Maslahat berish  punktlari  ham tashkil  qilinib,  ulardan  soliq to  lovchilar 

hech  qanday  to‘sqinchilik  boMmagan  holda  boshqaruv  ko‘rsatmalari  va

konsultatsiyalar olishlari mumkin.

Soliq  organlari  soliq  deklaratsiyalarini  tekshirishm  tashkil  qiladilar. 

Ko‘pchilik  soliq  toMovchilar  soliq  deklaratsiyasini  kelgusi  yil  mart  oyim 

maMum kunigacha topshirib, o ‘zlarini majburiyatlarini bajaradilar.

Lekin, 

ayrim 


toMovchilar 

deklaratsiyani 

topshimiaydilar, 

yoki 


e’tiborsizlik  natijasida  noto‘g‘ri  tuzilgan  deklaratsiyani  beradilar  yoki 

oldindan aniq boMgan soliq solinadigan daromadni  bir qismi qo  shilmagan 

soxta 

deklaratsiyalar 



topshiradilar. 

Soliq 


inspektsiyalari 

so  lq 


deklaratsiyasini 

to‘g‘riligini 

tekshiradi 

va 


bu 

jarayonda 

to  lov 

vedomostlarini  ajratib,  ulami  qaytadan  ko‘rib  chiqadilar.  To  lovchi 

topshirgan  deklaratsiya  daromad  soligM  to‘g‘risidagi  mzomga  va  shu 

toMovchi to‘g‘risida boshqa olingan maMumotlarga ko‘ra tahlil qilmadi.

Soliq  organining  xodimlari  yuqoridagi  hujjatlami  tuzadilar  va 

maMumotnomada  berilgan  har  bir  shaxsga  tegishli  xabarlami  toMiq  tahli

qiladilar. 

t

Deklaratsiyalarida  xato  va  boshqa  kamchiliklarga  yo  1  qo  ygan  souq 



toMovchilarni  tekshirish  o‘tqazilgandan  keyin  ulami  xabardor  qilmadi  va 

to‘g‘rilangan deklaratsiyani topshirishni so‘raydilar.

Soliq  deklaratsiyasini  topshirmagan  soliq  toMovchilarga  «muxlati

o‘tgan 


soliq 

deklaratsiyasini» topshirish iltimos qilinadi.

Agar 

soliq  toMovchilar  iltimoslarga  e’tibor  bermasalar  soliq 



inspektsiyasini  boshligM,  ahvolni  to ‘g‘rilashni  talab  qiladi  va deklaratsiya 

topshirmaganlarga chora ko‘rishni belgilaydi.



Soliq  solinadigan  daromadni  katta  hajmda  yashirganligi  to‘g ‘risida 

gurnon  qilmganda  bu  shaxslami  hujjatli  tekshirish  boshlanadi  (bir  vaqtni 

о  zida daromad va iste’mol  soliqlari  bo‘yicha amalga oshiriladi)

A gar 

yashm lgan  daromad juda  капа  hajmda  boMsa  va 



bir 

necha  kun



t Z  

u 

t  


,nSh,  Г коп1Уа11  bo‘lmasa>  soliq  inspektsiyasi  batafsil 

tekshirish uchun kerakli vaqtni ajratadi.

Tekshirish  uslubi  har bir aniq  sharoitda farq  qiladi.  Biznesni  turi,  hajmi

hisobotim  ahvoliga  qarab  mos  keladigan  uslub



mavdTlasht1'  7  

*   ,[aoliyati  qiyinlashgan  va 

yirik  mulklami

ydalashtinlgan  san  qallobhk,  finbgarlikni  ko‘proq  hiyla-nayranglari

qo  Hansa  hozirgi  zamon  uslublari  qoMlaniladi.  Masalan,  birga  ish  olib

boruvchilarm va bank schetlarini tekshirish amalga oshiriladi.

tekshiruv  vaqtida  soliq  inspektori  soliq  toMovchiga  uning



kam chihklann1  ко  rsatib,  ulami  to ‘g ‘rilabgina  qolmay,  u  tasavvur qilish! 

uchun tekshiruv mazmunini ham tushuntiradi.

Agar  tekshirish  natijasida  soliq  toMovchilar  orasida  umumiy  va  tez-tez 

uchraydigan  xatolami  topsalar  soliq  organlari  boshqa  soliq  toMovchilarga 

bu  kamchihklam i  qaytarmaslik  uchun  o‘zlarini  o ‘zi  tekshirishni  amalga 

oshirishi uchun ко  rsatma beradi.



12.3.2. Korporatsiya foydasiga solinadigan soliq

Yuqorida  ko‘rsatilgan  huquqiy  shaxslardan  olinadigan  daromad  soliq 

korporatsiya foydasiga solinadigan soliq deb ham yuritiladi.

Y«n ° rporatsiya  fo^ asiga  solinadigan  soliq  huquqiy  shaxslami  (ular 

Yapomyada  1997  yil,  2,7  mln.  boMgan)  soliq  solinadigan  daromadidan

Korxona  va  tashkilotlar  foydasidan  qo‘yidagi  toMovlami  beradi:  davlat 

daromad  solig  ,  foydadan  34,5%  hajmda,  prefektura  daromad  soligM  - 

davlat  daromad  soligMni  5%i  hajmida  yoki  foydadan  1,67%  stavka

s o S s n i   V^ ? o /   v.  (.POSf lka’  tuman)  daromad  soligM  -   davlat  daromad 

s o h g m i  12,3/о  hajmida  yoki  foydadan  4,12%  hajmida  toMashadi.

umiy  summasmi  aniqlasak,  natijada  yuridik  shaxsdan  byudjet 

darom adiga  taxminan  foydadan  40%ga  yaqin  mablag*  olinadi.  Bundan 

tashqari  foyda prefektura  ixtiyoriga tushadigan tadbirkorlik faoliyati  uchun 

to  lanadigan soliq manbai ham hisoblanadi.



12.10.-jadval

Huquqiy  shaxslar daromadini soliqqa tortish 

_________

Soliq turlari

Soliq

toMovchilar

Soliq solinadigan ob’ekt

Soliq

stavkasi

Huquqiy shaxsni  foydasiga 

solinadigan soliq

Tegishli

huquqiy

shaxs

Huquqiy  shaxs daromadi

25-34,5%

Huquqiy shaxs  faoliyatiga 

solinadigan soliq

Tegishli

huquqiy

shaxs

Huquqiy  shaxsni 

faoliyatidan olinadigan 

daromad

5,6-11,5%

Huquqiy  shaxsdan 

olinadigan prefektura 

fuqarolik soligM

Tegishli

huquqiy

shaxs

Huquqiy  shaxs 

foydasidan olinadigan 

soliqlar yigMndisi

5-6%

Huquqiy  shaxsdan 

olinadigan munitsipial 

fuqarolik soligM

Tegishli

huquqiy

shaxs

Huquqiy  shaxs 

foydasidan olinadigan 

soliqlar yigindisi

12,3-

14,7%

Ayrim  huquqiy  shaxslarga  foydaga  solinadigan  soliqni  imtiyozli 

stavkalari qoMlaniladi.

Masalan,  kooperativlar,  jamoat  tashkilotlari,  tibbiyot  muassasalari 

27%li  soliqlar  yig‘indisini  toMaydilar,  foydaga  solinadigan  soliq  yoki 

foydani  bir qismi  8  mln.  iendan  oshib  ketmasa 28%  li  stavka bilan soliqqa 

tortiladi.  Bu kichik korxonalar uchun  muhim ahamiyatga ega.

Soliq deklaratsiyasi asosida soliqlarni toMashni  boshqarish uchun soliq 

inspektsiyasi  «sifatli  tekshirish  tizimi»ni  qoMlaydi.  Shu  tizimga  qarab 

huquqiy  shaxslar ishonchlilik darajasiga qarab ayrim guruhlarga boMinadi. 

Tekshirish va boshqarish har bir guruhni  harakteristikasi  (tavsifnomasi) ga 

moslashgan uslublar bilan amalga oshiriladi.

Soliq  deklaratsiyasi  to‘g ‘ri  tuzilgan  deb  topilgan  xuquqiy  shaxslami 

deklaratsiya  tuzishni  shunday  davom  etish  uchun  rag‘barlantiriladi.  Agar 

huquqiy  shaxs  ustidan  doimiy  nazorat  qilish  talab  qilinsa,  soliq  organlari 

doimiy  maMumot  yigMshni  tashkil  qiladi  va  kerak  boMsa  chuqur 

tekshirishni amalga oshiradi.

Agar  tekshirish  natijasida  soliq  deklaratsiyasida  soliq  majburiyati 

nato‘g ‘ri  ko‘rsatilgan  boMsa  yoki  soliq  deklaratsiyasi  topshirilmagan 

boMsa, 


soliq 

inspektsiyasining 

boshligM 

xatolami 

to‘g‘rilash, 

kechiktirilgan  deklaratsiyani  topshirish  yoki  boshqa  choralar  ko‘rish 

to‘g‘risida  ko‘rsatmalar  beradi.  Soliq  inspektsiyalari  to‘g‘ri  tuzilgan


deklaratsiyalami  taqdirlash  maqsadida,  ulami  tuzishda  amaliy  boshqaradi 

va deklaratsiyani tayyorlashga qarashadi.



Soliq deklaratsiyasi.

Korporatsiya  foydasiga  solinadigan  soliqqa  har  bir  hisob  davriga 

olinadigan  daromad  va  mulkni  chiqarishdan  olingan  mablag‘  tortiladi. 

Huquqiy  shaxslar  soliq  deklaratsiyasini  hisobot  davri  (masalan,  xo‘jalik 

yili) tamom boMgandan keyin ikki oy davomida topshirishlari kerak.

Hozirgi vaqtda amaliyotda hamma huquqiy  shaxslar ixtiyoriy ravishda 

soliq deklaratsiyasini topshiradilar.

Korporatsiya foydasiga solinadigan  soliqni umumiy summasi  ixtiyoriy 

ravishda soliq toMovchi  deklaratsiyada ko‘rsatgan  summasi va plyus,  soliq 

inspektsiyasi 

boshligM 

tekshirish 

natijasida  aniqlagan  ko‘shimcha 

soliqlardan  tashkil  topadi.  Hozirgi  vaqtda  95%  tushumlar  ixtiyoriy 

deklaratsiyada ko‘rsatilgan soliqlardan iborat boMadi.

Soliq deklaratsiyasini tekshirish.

Huquqiy shaxslar taqdim qilgan soliq deklaratsiyasi ulami to‘g ‘riligini 

tahlil qilish uchun soliq inspektsiyasini  inspektsiya guruhiga beriladi.

Soliq  deklaratsiyasini  tekshirish  uning  mazmunini,  kompaniyani 

shunga  o‘xshash  hajmdagi  va  shu soha faoliyati  deklaratsiyasini  mazmuni 

bilan  solishtirilib  ko‘riladi.  Tahlil  jarayonida  oldin  toMangan  soliqlar 

ko ‘rsatkichlari  va  inspektsiyada  mavjud  boMgan  materiallar,  axborotlar 

bilan, ayniqsa DSB  kompyuter tizimi  maMumotlari toMiq foydalaniladi.



Hujjatli tekshirish.

Tekshirish  natijasida  soliq  summasi  ko‘paytirilib  ko‘rsatilgani 

aniqlanganda,  hujjatli  tekshirish  amalga  oshiriladi.  Odatda  tekshirish 

buxgalteriya  kitoblarini,  schetlar  va  yozuvlami  holatini  o‘rganishdan 

boshlanadi.  Tadbirkorlik  faoliyatini  murakkablashishi  munosabati  bilan 

soliq toMashdan bosh tortish borgan sari ustalik bilan amalga oshirilmoqda.

Zaruriyat  mavjud  boMganda  soliq  inspektorlari  ishchi  sheriklarini  va 

bankka  qo‘yilgan  omonatlarini 

tekshirishi  mumkin.  Hujjatli  tekshirish 

soliq  inspektsiyasini  inspektsiya  guruhi  a’zolari  tomonidan  amalga 

oshiriladi.  Lekin  yirik  korporatsiyalami  tekshirish  soliq  inspektsiyasini 

maxsus inspektorlari tomonidan  bajariladi. Tekshiriladigan korporatsiyada 

katta  hajmda  soliq  toMashdan  bosh  tortish  taxmin  qilinganda,  maxsus 

inspektsiya guruhi tashkil qilinadi.



Oxirgi  yillari  shu  maxsus  ishlami  bajarish  uchun  alohida  inspektor 

lavozimi kiritilgan. Kompyuter  tekshiruvlarini o‘tkazish uchun mutaxassis

lavozimi  tayinlangan.  Bir  vaqtda  tekshirish  uchun 

b a z a s iS

solinadigan  soliq  va  manbaida  olinadigan  daromad  soliqlari  bazasiga 

iste’molga solinadigan soliq  ham kiritildi.  Shunday qilib, bir vaqtda 

u c h t a  

soliq  bo‘yicha  tekshiruv  o4qaziladi.  Hujjatli  tekshiruvm 

n a t i j a s i d a  

1996 


moliya yili  175  ming donadan 46  ming holatda  atayin noto  g  n  ^

z> g a )  

ma’lumotlar  berilgan.  Bu  esa 

o‘z  navbatida  umuman  soliqni  tekshins  , 

ayniqsa hujjatli tekshirish yanada muhimligidan xabar beradi.

12.3.3. Mol-mulkka solinadigan soliq

Alohida  guruhni  huquqiy  va  jismoniy  shaxslar  bir  xil 

toMaydigan  mol-mulk  soligM  tashkil  qiladi.  Bu  stavka  odatda  mol-mulk

aivmatini 

1

,

4



% ini tashkil ctadi. 

-1

 



*

Mol-mulkni  qaytadan  baholash  3  yilda  bir  marta  amalga  oshm lad  ,

soliq solinadigan hajmga hamma ko‘chmas  mulk, yer,  qimmatli  qog  oz 

,



i kkt e hi s i ga  o 'lish   vaqtida,  ya'ni  m ol-m uU. 

olinganda  yoki  sotilganda  olinadi.  Bu  guruhga  litsenziyam  ro  yhatga 



olishga  solinadigan  soliq,  gerb  yig 'im i,  m erosga  solm ad,gan  sojiq

irrigatsiya  va  yerni  yaxshilashga  solinadigan  soliqlar  kiradi  о  ziga  x  , 

maxsus xususiyatga ega yer qiymatiga solinadigan soliq ham kiradi. 

Merosga solinadigan soliq va hadyaga solinadigan soliq 

Merosga 


solinadigan 

soliq, 


vafot 

etganlarn.ng 

mol-mulkiga 

merosxo‘rlik qilish yoki vasiyatnoma asosida mulk olgan shaxsga solina  . 

Mol-mulkni  qiymati asos hisoblanadi. 

^   ^   .jadval

Mnl-mnlkka solinadigan soliqni aniqlash baza m exanizn^

^

------ 

Soliq toMovchi 

Soliq solinad iganj___ Soliq  stay*

Soliq turlari

Merosga 

solinadigan soliq

Meros olgan 

shaxslar

Merosga olingan 

mulk qiymati

Soliq  stavkasi 

10-70%

Hadya tariqasida 

olingan mol- 

mulkka 

solinadigan soliq

ЫШЛЫСИ____^ 

----------1



---- --------

Bazali chiqarib tashlash:  50 mln.ien+ Ш mln.ien  x qonuniy 

merosxo‘rlar soniga

Hadya olgan shaxs

Hadya tariqasida 

olingan mulk 

qiymati

Bazali chiqarib tashlash:  6 mln.ien ga 

____________teng____________ _—

10-70%

Soliq  solinadigan  qiymatni  hisoblashda  umumiy  hajmdan,  vafot etgan 

shaxsni  qarzi,  mol-mulkni  olgan  shaxsni  marhumni  ko‘mish  marosimiga 

qilingan  harajati  chiqarib  tashlanadi. 

Qonun  asosida  merosxo‘rlar 

tomonidan  olingan  merosni  qiymati  asosiy  chiqarib  tashlanadigan  meros 

mol-mulkni  (50  mln.ien  +10  mln  ien 

qonun  bo‘yicha  merosxo‘rlami 

somga ко  paytiriladi) hajmidan ko‘p bo‘lsa,  shu ortiqcha qismidan olinadi 

Hadyaga  solinadigan  soliq  hadyaga  mol-mulk  olgan  shaxslarga,  shu 

mulkni  qiymatidan  kelib  chiqqan  holda  solinadi.  Soliq  hajmi  hadyaga 

olingan  mol-mulkni  qiymati  1  yanvarva  o‘tgan yilni  31  dekabriga,  asosiy 

chiqarib tashlanadigan hajmdan (6 mln.ien) yuqori  qismidan aniqlanadi. 



Soliq deklaratsiyalarini topshirish va tekshirish.

Merosga  solinadigan  soliq,  hadyaga  solinadigan  soliqlarga  ham  soliq 

deklaratsiyasi 

tizimi 


qoilaniladi. 

Soliq 


xizmati 

xodimlari 

soliq 

deklaratsiyasi 



blankalarini  va  uni  to‘lg‘azish  bo‘yicha  tushuntirish 

о  rsatmasmi  muayyan soliq to‘lovchilargajo‘natadi.

S°l*q  mspektsiyasi  soliq  deklaratsiyasini  tayyorlash,  mol-mulkni 

baholash  va  soliq  majburiyatini  hisoblash  bo‘yicha  o‘zining  xizmatini 

takhf  qiladi.  Yapomyada  yildan-yilga  merosga  solinadigan  soliq  va 

hadyaga solinadigan  soliqni  to‘lovchiIari  ko‘payib  bormoqda va  shu  bilan 

bir  qatorda  to'lovlar  summasi  ham  oshib  bormoqda.  Masalan,  1950  yil 

m erosxo‘rlar  som  40  ming  kishini,  soliq  hajmi  esa  2,8  mlrd.  ienni  tashkil

etgan  bo  sa,  1995  yili  bu  son  144  ming  odamni  va summasi  2173  mlrd 

ienni tashkil qildi.



12.3.4. Yer qiymatiga solinadigan soliq

Yer  bahosini  tezlik  bilan  o ‘sib  borish  muammosini  echish  maqsadida 

Yapomyada yer qiymatiga soliq solish tadbiq qilindi va bu qaror  1992 vil  1 

yanvardan kuchga kirdi.

Soliqni  kiritishdan  asosiy  maqsad  yerni  spekulyativ  qiymatini  va 

undan  olinadigan  yutuqni  kamaytirish,  hamda  chegaralangan  jamiyat 

boyhgi  bo  lmish  yerm  soliqqa  tortishda  adolatli  soliq  ogMrligini

о  rnatishdan  iborat  edi.  Soliq  solishda  eng  murakkab  savol  yer 

uchastkasim  qiymatini  baholash  edi.  Yaponiyada  80  yillami  ikkinchi 

yarm ida  yerni  bah° si  keskin  ravishda  o ‘sa  boshladi.  Mamlakat  aholisi 

joylashjshini  zichhgmi  hisobga  olganda  bu  masala  bo‘yicha  hech  qanday 

snubha yo  q  edi.  Bunga yana  maxsus  iqtisodiy  sharoit  ham  ko'maklashdi 

davrda ofislar ochlsh uchun katta talab yuzaga keldi.  Tokio, Nyu-York


va London  kabi  dunyoni  asosiy  informatsion-  axborot  va  bank  markaziga 

aylana  boshladi.  Banklarga  va  xalqaro  kompaniyalarga  ofislar  ochish 

uchun talab oshishi  bilan chayqov (spekulyativ) kelishuvlar soni  ko'paydi. 

Yaponiya  hukumati  tomonidan  shu  davrda  2000  yilgacha  poytaxtni 

rekonstruktsiya qilish rejasi e’lon qilindi.  Rejada katta  hajmdagi  qurilishni 

amalga  oshirish  ko‘zda  tutilgan  edi.  Reja  matbuotda  e’lon  qilingandan 

keyin  davlat organlariga yutug‘i  bilan  qaytadan  sotish  uchun  zudlik bilan 

yemi  sotib  olina  boshlandi.  Yana  bitta  omil  o‘z xisasini  qo‘shdi.  Boshqa 

ko‘chmas  mulkka  nisbatan yemi  olish  va  sotishda soliq  olinmas  edi.  Buni 

ustiga  banklar  oson  va  engiliklar  bilan  yer  uchastkasi  bo‘yicha  bitim 

tuzuvchi  firm ahrga  kredit  bera  boshlandi.  Shu  jumladan,  katta  hajmda 

uzoq muddatli kredit ham ajrata boshlandi.

Yemi  bahosi  faqat  oshib  boradi,  pasaymaydi  degan  fikr  jam iyatda 

qattiq o‘mashib oldi.  Buning natijasida Tokioda ba’zi yillari yemi  bahosini 

o'sishi  5-75%ni 

tashkil  qildi.  Bu  jarayon  Yaponiyani  boshqa  yirik 

shahariarida  ham  yuzaga  keldi.  Yemi  bahosini  oshishi  shahar  ichidagi 

migratsiyaga ham  ta’sir ko‘rsatdi.

Shoshilinch  holatda  aholi  yashaydigan  uylar  ofislar  uchun  qaytadan 

jihozlandi.

Munitsipal  organlar  yemi  baland  bahosi  sharoitida  yangi  yerlami 

ijtimoiy maqsadlar yo‘l,  park qurish  va shahar infrastrukturasiga kiradigan 

boshqa inshootlami qurish uchun sotib ola olmadi.

Qiymatga  proportsional  ravishda  soliqlarni  oshishi  salbiy  holatlarga 

olib kelishi mumkin edi.

Shuni  hisobga  olib,  oxirgi  qayta  baholashga  nisbatan  yer  soligM  10% 

dan ortiqqa oshirilishi mumkin emasligi belgilanib qo‘yildi.

Yer  qiymatiga  solinadigan  soliq  har  yili  xuquqiy  va  jism oniy 

shaxslami mulki hisoblanmish yerlarga solinadi.

Ushbu soliqni,  soliq  solinadigan  qiymat  asosiy  chiqarib tashlanadigan 

hajmdan  yuqori  boMsa,  Yaponiyada  shu  yilning  1  yanvar  00  soat  00 

minutida  yer  mulkiga  ega  boMgan  huquqiy  va  jismoniy  shaxslar 

toMaydilar.

Umumiy holda,  uy-joy  qurilishi  urhun ajratilgan yerlar,  ayrim  qishloq 

xo‘jaligi  va  o ‘rmonchilik  yerlari  va 

ijtimoiy  manfaatlar  uchun 

foydalaniladigan  yerlar  soliq  solishdan  ozod  qilinadi.  1  kv.  m.  yerining 

qiymati  30  ming  iendan  kam  baholansa,  bu  yerlar  ham  soliqdan  ozod

qilinadi.



12.1 

.-chizma 

Yer qiymatiga solinadigan soliqni hisoblash usuli 

1  har y iln in g   1  y an v arid ag i yem i qiym ati 

1

S oliq 


to ‘lovchini 

m u lk i 

h iso b la n g a n  

h a m m a  y er

Soliq

solinadi-gan



yer

A sosiy 


chiqaziladi- 

gan  sum m a 

(chegirm a)

x

Soliq



stavka-si

Y er


qiym ati-ga

solina­


digan

soliq


sum m asi

Soliq  solinadigan  qiymat  joriy  yilning  1  yanvariga  bo‘lgan  bozor 

qiymatining yig‘indisi  hisoblanadi.  Shu tartibda merosga soliq  solinadigan 

yerlam ing qiymati baholanadi.

Ayrim  turdagi  yerlar,  korxonalarni  joylashtirish  to‘g‘risidagi  qonun 

asosida  ulardan  foydalanish  qat’iy  rasmiy  chegaralgan  (masalan,  atrof- 

muhitni  muhofoza  qilish  maqsadida  uskunalar  o‘matish  uchun  ajratilgan 

yerlar).  Shu  tarzda  «Yong‘in  xavfsizligi  qonuni»  ta’sir  qiladigan  xavfli 

m oddalar  ishlab  chiqaradigan  zavodlami  qurish  uchun  ajratilgan  yerlar 

aniq  qiymatlarini  yarmi  hajmida  soliqqa  tortiladi.  Yuqori  sifatli  uy-joy 

qurish uchun ajratilgan yerlar qiymatini  1/5 hajmida soliqqa tortiladi.

Atrof-muhitni  muhofaza  qilish  maqsadida  uskunalar  o‘matish  uchun 

ajratilgan  yerlami 

m e’yordan  ortiqcha  qismi  va  foydalanilmaydigan 

hamma  kelib-ketishiga  ochiq  boMgan  davlat  yerlari  2/3  qiymati  hajmida 

soliqqa tortiladi.

Ikki  xil  chiqarib  tashlash  (chegirma)  mavjud:  belgilangan  summani 

chegirib  tashlash  va  yer  maydoniga  proportsional  hajmda  chegirib 

tashlash. Asosiy chegirib tashlashga shu ikkitadan eng kattasi olinadi.

1.  Belgilangan summani chegirib  tashlash:

a)  Odatdagi  ustav  fondi yoki  pay  kapitalini  hajmi  1  mlrd.  iendan  ortiq 

boMgan korporatsiyalar -5 0 0  mln.ien;

b)  Odatdagi  ustav  yoki  pay  kapitali  100  mln.iendan yuqori  va  1  mlrd. 

iendan kam boMgan korporatsiyalar-800 mln.ien.

v) Qolgan korporatsiya va jismoniy shaxslar uchun-1,5  mlrd ien.

2.  Yer maydoniga proportsional  hajmda chegirib tashlash ham maxsus 

tartibda  hisoblanadi.  Soliq  stavkasi-0,15%.  Tulanadigan  soliq  hajmi  soliq 

stavkasiga  soliq  olinadigan  yemi  qiymatidan  asosiy  chiqarib  tashlashni 

ajratib, qolganiga ko‘paytiriladi.


Agar  soliq  solinadigan  yemi  hajmi  asosiy  chegirib  tashlashdan  ko‘p 

boMsa, soliq toMovchilar mahalliy soliq  inspetsiyasi  boshligMga jo n y  yili  1 

dan  31  oktyabrgacha  davr  ichida  soliq  deklaratsiyasini  topshirishi  kerak. 

Deklaratsiyada  ko‘rsatilgan  soliq 

summasini  yarmi  deklaratsiyani 

topshirish  muxlati  tamom boMgunga qadar toManishi  kerak.  Qolgan yarmi 

kelgusi  yili  31  martgacha  toManadi.  Yaponiyada  1996  yili  4  ming  ta 

jismoniy  shaxslar  5,5  mlrd.ien  va  18  ming  ta  korporatsiya  167,2 

mlrd.ienga teng yer soligM toMadilar.

12.3.5. Iste’mol solig‘i

Yaponiyada  umumiy  hajmi  bo‘yicha  daromad  soligM  va  molk-mulk 

soligMdan  keyin  uchinchi  o‘riniii  davlat  byudjeti  daromadida  iste  mol

soligM tushumlari egallaydi.

12.1.-diagramma



Yaponiyada umumiy soliq tushumlarida ist’emol soligMning  hissasi, yillar

bo‘yicha diagrammasi (%)*



O') 7

25 


20 

15 


10 

5

2003  Й.



Diagrammadan  ko‘rish  mumkinki,  Yaponiyada  ist’emol  solig  ining 

faqat  umumiy  tushumi  ko'payibgina  qolmasdan,  uning  hamma  soliqlar

tarkibidagi salmogM ham ortib bormoqda.

Yaponiyada  iste’mol  soligM  mazmunan  qo‘shilgan  qiymat  solig  iga 

yaqin boMib, katta boMmagan stavkalar bilan olinadi.

1988  yili  soliq  islohoti  o‘tkazilgan.  Islohot  natijasida  1989  yil 

yanvardan  boshlab,  iste’mol  soligM  olinadigan  boMdi.  Soliqni  katta 

boMmagan  soliq  ogMrligi  bilan  keng  koMamdagi  iste’moldan  olinadigan 

boMdi.  Keyingi  yillari  qator  o‘zgartishlar  va  qo‘shimchalar  kiritildi  va 

shular qatorida «ist’emol soligM to‘g‘risida» qonun qabul qilindi.

’  M anba:An outeine o f  japnese Taxes 2001-2002 edition 370p


Iste  mol  soligMni  bir  qismini  mahalliy  byudjetlarga  ajratish  o ‘miga 

mahalliy  ist’emol  soligM  kiritildi.  Qaytadan  ko‘rilgan  «Iste’mol  soligM 

to  g  risida»gi  qonun  va yangidan  ajratilgan  mahalliy  iste’mol  soligM  1997 

yil  1  yanvarda  kuchga  kirdi.  Iste’mol  soligM  bilan  Yaponiyada  savdo- 

sanoat  korxonalari  tomonidan  aktivlami  va  ulami  sotish  arendasi, 

tadbirkorlik  faoliyati  tartibida  pullik  xizmat  ko‘rsatish,  hamda  bojxona 

zonasidan  olingan  import  yuklari  soliqqa  tortiladi.  Soliqni  korxonalar  va 

import yuklami bojxona zonasidan oluvchilar toMaydi.  Soliqqa tortiladigan 

sotishni  hajmi  30  mln.iendan  kam  boMgan  korxonalar  soliq  solinadigan 

baza  davriga  (xususiy  tadbirkorlar  uchun  o‘tgan  yildan  oldingi  yil  va 

huquqiy  shaxslarga  -  o ‘tgan  yildan  oldingi  hisobot  yili)  soliqdan  ozod 

qilinadi.  Shu  tartibda  kichik  korxonalar  ham  ozod  qilinadi.  Lekin,  o‘z 

hohishi  bilan toMashlari ham mumkin.

Huquqiy  shaxslar  tarkibida  ko‘rsatilgan  baza  davriga  ega  boMmagan 

korporatsiyalar (ijtimoiy  sug‘urta  korporatsiyalari  va joriy  hisobot  davrini 

boshiga  ustav  fondi  va  pay  kapitali  10  mln.  iendan  ortiq  boMmagan 

korporatsiyalardan  tashkari  keyinchilik  -  «yangi  tashkil  qilingan  xuquqiy 

shaxslar»  deb  yuritiladi)  shu  hisobot  davriga  iste’mol  soligMdan  ozod 

qilmaydi.  Bu tartib huquqiy  shaxs  boMib  1997 yil  1  apreldan keyin tashkil 

topgan kompaniyalarga qoMlaniladi.

Yerga  egalik  huquqini  berish,  yerni  arendaga  berish  va  mamlakat 

ichidagi  moliyaviy  bitimlar  soliq  solishdan  ozod  qilinadi.  Moliyaviy 

bitimlar  soliq  solish  ob’ekti  boMa  olmaydi.  Chunki  ist’emolga  soliq 

og  irligini yo  naltirishga to ‘g ‘ri kelmaydi.  Ijtimoiy siyosatdan kelib chiqib, 

tibbiyot xizmati va ta ’lim ham soliqdan ozod qilinadi.

1st  emol  soligM  Yaponiyani  ichida  ist’emol  qilinadigan  tovarlar  va 

xizmatdan  olinadi.  Shunday  qilib,  bu  soliqni  eksport  bitimlarga,  xalqaro 

yuk  tashish  va  xalqaro  aloqaga  dahli  yo'q.Yaponiya  ichida  bitim  tuzilsa, 

ist  emol  soligM  solinadigan  baza  soliq  solinadigan  aktivlami  berishda 

olingan tovon (badal)  (yoki  bitimni  aniq summasi)dan iborat boMadi.  Agar 

bitimlar  import  bo‘yicha  tuzilsa,  importning  bojxona  boji  olinadigan 

umumiy summasi soliq bazasi hisoblanadi.

1st  emol  soligMni  stavkasi  -  4%.  Bundan  tashqari  mahalliy  ist’emol 

soligMni  stavkasi  markaziy  soliqqa  nisbatan  -  25%  (yoki  ist’emol  soligM 

bo‘yicha  hisoblanganda  1%  ni)  tashkil  qiladi.  Shunday  qilib,  markaziy  va 

mahalliy  soliqlar  stavkasini  yigMndisi  5%  dan  iborat.  Byudjetga 

beriladigan  ist’emol  soligMni  hajmini 

hisoblashda, 

soliq 

solinadigan 



joriy  davr  ichida
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   44




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling