Tashqi savdo siyosati Reja


Download 37.75 Kb.
Sana25.05.2020
Hajmi37.75 Kb.

Aim.Uz

Tashqi savdo siyosati

Reja :

  • Savdo siyosatining moxiyati va vositalari.

  • Importga ta`riflar va ularning ishlab chiqaruvchilarga xamda iste`molchilarga ta`siri

  • Tariflarni yoqlovchi xamda ularga qarshi fikrlar.

  • Ishlab chiqaruvchilarga subsidiyalar.

  • Importni kvotalar orqali tartibga solish.

  • Litsenziyalarni taqsimlash uslublari

  • Eksport subsidiyalari. Eksport bojlari va eksportni ixtiyoriy cheklash.

Biror mamlakatning tashki iktisodiy faoliyatga bevosita va bilvosita aralashuvi jarayoni eksport va import xajmi va tarkibiga ta`sir ko`rsatish orkali ichki bandlilikni ta`minlash, iktisodiy o`sishga erishish, makroiktisodiy barkarorlikni ta`minlash, to`lov balansini yaxshilash xamda valyuta kursini tartibga solish maksadlarini ko`zda tutadi. Davlat tomonidan amalga oshiriladigan bunday tadbirlar savdo siyosati deb yuritiladi. Savdo siyosati – byudjet-solik siyosatining tashki savdo xajmlarini soliklar, subsidiyalar, valyuta nazorati va import yoki eksportni to`gridan-to`gri cheklashlar orkali tartibga solishni o`z ichiga olgan nisbatan mustakil yo`nalishidir.

Tashki savdoni cheklash borasida olib borilayotgan xar kanday chora-tadbirlar kiska muddatli samara beradi. Uzok davrda esa, fakat erkin savdogina iktisodiy resurslarni samarali joylashtirish imkonini beradi. SHuning uchun xam ko`pgina mutaxassis-iktisodchilar mamlakat iktisodiyoti va axolisi turmush darajani yaxshilash uchun erkin tashki savdo siyosati foydalirok, chunki, tashki savdoni cheklashga nisbatan uni erkinlashtirish iktisodiy resurslardan samarali foydalanishga ko`prok imkoniyat yaratadi, deb xisoblashadi.

Garchand, erkin savdo jaxon iktisodiyoti nuktai nazaridan foydali bo`lishi mumkin bo`lsada, ammo aloxida olingan mamlakat iktisodiyoti manfaati nuktai nazaridan erkin savdo xamma vakt xam foydali bo`lavermaydi.

Tashki savdoni cheklash usullarining 50 dan oshikrok turi mavjud. Ularning ayrimlari davlat gaznasini to`ldirishga yo`naltirilgan bo`lsa, ba`zilari umuman importni cheklashga va yana boshkasi esa eksportni cheklashga yoki ragbatlantirishga yo`naltirilgan. Amaliyotda tashki savdoni tartibga solishning ta`rif va nota`rif usullaridan foydalaniladi.

Ta`rif usullariga import va eksport bojlarini joriy kilish kirsa, nota`rif usullariga eksporterlar va ishlab chikaruvchilarga subsidiyalar berish, kvotalash, litsenziyalash kabilar kiradi.

Bojxona bojlari avvalo import bojlari va eksport bojlariga ajraladi.

Import bojlari davlat byudjetini to`ldirish maksadida va ichki bozorlarga tushadigan chet el tovarlari okimini tartibga solish uchun belgilanadi. eksport bojlari mamlakat ichida talab ko`p bo`lgan maxsulotlar takchilligining oldini olish maksadida belgilanadi.



Boj olinadigan maxsulotlar, boj olinmaydigan maxsulotlar, olib kelish va olib ketish takiklangan maxsulotlar, shuningdek, bojxona bojlari stavkasi, ya`ni, ularning tartibga solingan ro`yxati bojxona tariflari deb ataladi.

Bojxona tariflarini ishlab chikarish, tabiiy farklar (xayvonot va o`simlik dunyosi), kayta ishlash darajasiga (xom ashyo, yarim tayyor maxsulotlar, tayyor buyumlar) ko`ra, taksimlangan maxsulotlar ro`yxatini o`z ichiga olgan maxsulot sarxillovchilar (klassifikatorlari) asosida kurilgan.


16.2. Importga ta`riflar va ularning ishlab chikaruvchilarga xamda iste`molchilarga ta`siri
Xalkaro savdoni tartibga solishda eng ko`p ko`llaniladigan usul bo`lib tarif, ya`ni importga solinadigan bojxona boji xisoblanadi.

Importga tariflarning maxsus va advalar turlari o`zaro farklanadi. Maxsus bojlar import kilinayotgan tovarlar birligiga nisbatan o`rnatiladi. Masalan, 1 barel neftga nisbatan 2 evro.

Advalar bojlar import kilinayotgan tovar kiymatiga nisbatan ma`lum foiz tarikasida belgilanadi. Masalan avtomobil xarid narxining 40%.

Xar ikkala turdagi import tariflarning okibatlari deyarli bir xil bo`lib, buni biz kuyidagi grafik vositasida ko`rib chikamiz.



Aytaylik, import tariflari joriy kilingunga kadar ichki ishlab chikarish xajmi S1, ichki talab xajmi esa D1 teng bo`lgan. Talab va taklif o`rtasidagi fark (D1-S1) import xisobiga koplangan. Mamlakat iktisodiyoti yopik bo`lganida baxolar darajasi Re ga teng, talab va taklif muvozanati esa E nuktada o`rnatilgan bo`lar edi. Mamlakat iktisodiyoti ochik bo`lgani va importga cheklovlar yo`kligi tufayli milliy bozordagi narxlar jaxon bozori narxlari Rw bilan bir xil. Importga tarif joriy kilinishi natijasida ichki baxolar Rw dan Rd ga kadar ko`tariladi. Natijada:

Import kilinadigan tovarning ichki baxosi = Jaxon bozoridagi baxosi +(Jaxon bozoridagi baxosi x Tarif stavkasi).

P

Sd


Pd Ichki narx (tarif bilan birga)

Pw a b c d jaxon bozori narxi


Dd

Tariflar joriy kilingandan keyingi import


S1 S2 D2 D1 Q

Tariflar joriy kilingunga kadar bulgan import
30-chizma. Import tariflari kiritilishi natijalari

Okibatda ite`molchilar ma`lum bir yo`kotishlarga duch keladilar. Bu yo`kotishlar grafikda a,b,c,d soxalar bilan ko`rsatilgan.

Baxolarning ko`tarilishi ilgari rakobatbardosh bo`lmagan ayrim ichki ishlab chikaruvchilar uchun xam foyda ko`rib ishlashga imkon beradi. Umuman shu soxada band milliy ishlab chikaruvchilar ishlab chikarish xajmini S1 dan S2 ga kadar oshiradi va S2-S1 xajmdagi maxsulot Pd baxoda sotiladi. SHu xajmdagi maxsulotni iste`molchilar oshirilgan narxda sotib oladilar va a soxaga teng yo`kotishga duch keladilar. Ammo, bu yo`kotish ichki ishlab chikaruvchilarning o`sgan foydasiga aylanadi.

Baxolarning o`sishi okibatida iste`molchilar ko`rilayotgan tovar iste`moli xajmini D1 dan D2 kadar kiskartiradi. Bu yo`kotish grafikda d soxa bilan ko`rsatiladi va u xech kimning foydasi bilan koplanmaydi.

S2- D2 oralik tarif joriy kilingandan so`ngi import xajmi bo`lib, shu xajmda tovarni iste`molchilar ilgarigidan yukori baxoda sotib oladilar. Buning natijasida ular turmush darajasidagi yo`kotish ro`y beradi. Bu yo`kotish grafikda s soxa bilan belgilangan bo`lib, u davlat byudjetiga borib tushadi. YA`ni, bu soxadagi iste`molchilarning yo`kotishi davlatning foyda ko`rishi bilan koplanadi.

Tarif kiritilishi okibatida iste`molchilar talabi arzon import tovaridan kimmat ichki tovarga yo`naltiriladi. Iste`molchilarning o`sgan to`lovlari yukori chegaraviy xarajatga ega, rakobatbardosh bo`lmagan samarasiz ichki ishlab chikarishni kengayishiga olib keladi. Iste`molchilarning bu yo`kotish v soxasi bilan belgilangan bo`lib tarifning «ishlab chikarish samarasi» deyiladi va xech kimning foydasi bilan koplanmaydi.



Iste`molchilarning yo`kotishlari

Ishlab chikaruvchilar foydasi

Davlat daromadi

Jamiyatning sof

yo`kotishi



a + b+ c + d --

a --

s =

b + a

Demak, iste`molchilarning a soxadagi yo`kotishlari ishlab chikaruvchilar foydasining o`sishi xisobiga koplanadi. Ayni damda iste`molchilar shu tarmok korxonalari aktsiyadorlari bo`lishsa, ular yo`kotishlarining bir kismi o`sgan dividentlar sifatida kaytadi.



«s» soxada davlat olgan daromadini transfert to`lovlarini oshirish, soliklarni pasaytirish, byudjet tashkilotlarida ishlovchilar ish xakini oshirishi ko`rinishida iste`molchilarga kaytarishi mumkin.

Ammo «b» K «d» soxalarda jamiyat sof yo`kotishga duch keladi. Valyuta kursi o`zgarishi bu yo`kotishlarni bir oz koplashi mumkin. Masalan, 20% li tarif kiritilishi natijasida milliy valyuta 4% ga kimmatlashsa import kilinayotgan tovarlarning milliy valyutada ifodalangan ichki baxosi 20 % ga emas, 16 % ga oshadi. Bu esa tarif kiritilishi okibatida jamiyatning sof yo`kotish «b» va «d» soxalarning 80 foizini((16 / 20) x 100 k 80) tashkil etishini anglatadi.

Umuman olganda tariflarni kiritilishiga nisbatan bir-biriga zid fikrlar mavjud bo`lib, bu tadbir mamlakat iktisodiyoti xolati, xususiyati va ko`yilgan maksadlar bilan asoslanadi.
16.3. Tariflarni yoklovchi xamda ularga karshi fikrlar.
Bojxona tariflarini kirtishni yoklovchi mutaxassislar fikriga ko`ra import tariflari:


  • mamlakat mudofaa sanoatini ximoya kilish imkonini beradi;

  • mamlakatda bandlilik darajasi o`sishini ta`minlaydi va yalpi talabni ragbatlantiradi, importning nisbatan cheklanishi natijasida sof eksport o`sadi va joriy operatsiyalar bo`yicha to`lov balansi xolati yaxshilanadi;

  • milliy iktisodiyotdagi yangi tarmoklarni ximoya kilish uchun zarur;

  • davlat byudjeti daromadlarini to`ldirish manbai bo`lib xizmat kiladi;

  • milliy ishlab chikaruvchilarni demping ko`rinishidagi chet el rakobatidan ximoya kiladi;

  • iktisodiyot tuzilishini kayta kurishni boshkarish vositasi xisoblanadi va ular yordamida mamlakat iktisodiyotidagi ilgor siljishlar ragbatlantiriladi va x.k.

Milliy iktisodiyotning tiklanishi sharoitida ko`pgina davlatlar o`z ishlab chikaruvchilarini chet el rakobatidan ximoya kilish maksadida protektsionizm siyosatini ko`llaydilar. Aks xolda, maxalliy korxonalar «sinishi» jamiyatda ishsizlik xavfini tugdiradi.

Mamlakatlarda ta`rif mexanizmi orkali tashki savdo siyosatini yuritish, birinchi navbatda ushbu mamlakatning asosiy tarmoklari va yangi ishlab chikarish soxalarining ximoyalanganligiga ta`sir kiladi. O`zbekistonda avtomobilsozlik yangi va istikbolli soxa (tarmok) xisoblanadi va tabiiyki, tarifli ximoyaga muxtoj. Tarmokni tarifli ximoyalanishining xakikiy darajasini kuyidagi misolda ko`rib chikamiz. Masalan, O`zbekistonda yangi mashinalar uchun import boji 40 foizni tashkil kilsin. Ushbu mashinani ishlab chikarish uchun zarur bo`ladigan extiyot kismlar asosan chetdan keltirilsin va unga import boji 25 foiz mikdorida o`rnatilsin. Bir dona mashinaning narxi 10000 AKSH dollariga teng bo`lsa, ya`ni bitta avtomobil’ uchun zarur bo`lgan extiyot kismlarining narxi 7000 dollar, ko`shilgan kiymat esa 3000 dollarni tashkil etsin.

Avtomobil’ importiga 40 foiz tarif belgilanganligi uchun xar bir avtomobil’ narxi 4000 dollarga o`sib, tarif bilan birga 14000 dollarni tashkil etadi. extiyot kismlar importiga 25 foizli tarif kiritilishi ularga kilinadigan xarajatlarni 1750 dollarga oshirib 8750 dollarga etkazadi. Okibatda maxsulot birligiga extiyot kismlar xarajati 1750 dollarga oshdi. Ko`shilgan kiymat esa 2250 dollarga (4000 - 1750 k 2250) o`sdi. SHunday kilib, tarif kiritilgandan so`ng maxsulot birligiga to`gri keladigan ko`shilgan kiymat 5250 dollarni (3000 K 2250 k 5250) tashkil etdi.

Endi esa soxa (tarmok)ning samarali ximoyasi formulasidan foydalanamiz.



Er = (YA – VA) / YA.

Bu erda: Er - soxaning tarif bilan xakikiy ximoyalanganlik darajasi;

YA - bojxona tarifi kiritilgandan keyingi ko`shilgan kiymat;

VA - bojxona tarifi kiritilishidan oldingi ko`shilgan kiymat.

ER = ((3000 + 2250) – 3000) / 3000 =2250 / 3000 = 0,75 yoki 75%

Bu shuni bildiradiki, tayyor avtomobillarga 40% tarif va extiyot kismlarga 25% tarifni joriy kilib, davlat milliy avtomobisozlikni xakikatda 75% tarifli ximoyalanganligini ta`minlaydi.

Protektsianizm siyosatining muxim tamoyili xam shundaki, davlat tayyor maxsulotlarga bojni ko`tarish va yarim tayyor maxsulotlarga esa uning mikdorini pasaytirish orkali tarmokning xakikiy ximoyalanganligini yanada oshiradi.

Agar mamlakatlar bojxona ittifokiga birlashsalar, unda bojxona tarifi, barcha ishtirokchi mamlakatlar uchun ularning savdo munosabatlarida yagona bo`lib koladi. Bojxona tariflari mikdori aloxida mamlakatlar iktisodiyotida va jaxon xo`jaligida yuz berayotgan jarayonlar ta`sirida yuzaga keladi. Jaxonda importga bojxona bojlarining pasayish tendentsiyasi kuzatilmokda va u ikki tomonlama xamda ko`p tomonlama muzokaralar asosida mamlakatlar tomonidan ragbatlantiriladi va nazorat kilinadi.

Bojxona bojlarini joriy kilishni ko`llovchi fikrlarga aksincha bo`lgan muloxazalar xam mavjud. CHunki sanab o`tilgan natijalarga boshka usullar bilan kamrok yo`kotishlar xisobiga xam erishsa bo`ladi degan fikrlar xam kaysidir darajada asoslidir.

Birinchidan, import tariflari iste`molchilar turmush darajasining pasayishiga olib keladi.

Ikkinchidan, import tariflari kiritilishi okibatida ular vositasida ximoya kilinayotgan tarmoklarda resurslar samarasiz sarflanadi.

Uchinchidan, tariflarni kiritish va ular stavkasini belgilash masalasida mamlakat imkoniyatlari xalkaro bitimlar bilan cheklangan.



16.4. Ishlab chikaruvchilarga subsidiyalar.
Miliy ishlab chikaruvchilarni xorijiy firmalar rakobatidan ximoya kilishning mukobil usuli ularga bevosita subsidiya berish xisoblanadi.

Ishlab chikarish subsidiyasining tariflardan afzalligi shundan iboratki, u bir tomondan, milliy ishlab chikarishni S0 dan S1 gacha o`sishini ta`minlasa (31 - chizma), ikkinchi tomondan, iste`molning mutlak kamayishiga olib kelmaydi. CHunki, ichki narxlar jaxon narxlaridan kimmatlashmaydi.

Subsidiya sharoitida ishlab chikaruvchilar uchun ichki narxlar darajasi Pd, jaxon narxlari Pw darajasiga teng. SHuning uchun, xakikiy iste`mol xajmi D0 ga teng. Tarif kiritilgan sharoitda esa u D1 gacha kamaygan bo`lur edi. Mamlakat farovonligidagi mutlak yo`kotish esa «b» soxasidangina iborat bo`ladi. Ayni paytda ishlab chikarishga berilgan bevosita subsidiyalar ishlab chikarish xarajatlarining samarali taksimlanishini kafolatlamaydi, chunki


P Sd S’d


Subsidiya

Tarif joriy kilgandan keyingi

import

b d


Pd=Pw

Q

S0 S1 D1 D0



Subsidiya joriy kilgandan keyingi import

31-chizma. Ishlab chikaruvchilar subsidiya berilishining

iktisodiy okibatlari

aynan kaysi tarmokni xalkaro rakobatdan ximoya kilishni bilish kiyin bo`ladi. Subsidiyalarni joriy kilgandan so`ng ularni bekor kilish kiyin bo`ladi, rakobat muxiti yo`koladi xamda bu xarajatlarni moliyalashtirish muammosi kuchayib boraveradi. SHuning uchun iktisodiyotni tartibga solish, bandlik darajasini oshirish va yalpi talabni kondirish maksadida fiskal va pul-kredit siyosatlari ko`llaniladi. Ushbu siyosatlarni ko`llashdan asosiy maksad mamlakat ishlab chikarishini xalkaro rakobatdan ximoya kilish, ishsizlik darajasini eng past xolatga keltirish va xalk farovonligini oshirishdan iborat.



16.5. Importni kvotalar orkali tartibga solish. Litsenziyalarni taksimlash uslublari

Jaxon amaliyotida tashki iktisodiy faoliyatni tartibga solishning bilvosita usullariga karaganda bevosita usllaridan kengrok foydalaniladi. Bevosita usullar mazmuniga ko`ra, iktisodiy, ma`muriy, me`yoriy - xukukiy ko`rinishga ega bo`lishi mumkin.

Litsenziyalash va kvotalash iktisodiy xarakterdagi bevosita usullar ichida keng tarkalgani xisoblanadi.

Litsenziyalash – bu, tashki iktisodiy operatsiyalarni amalga oshirishga davlat tashkilotlaridan ruxsat olishning ma`lum tartibidir. Tashki iktisodiy operatsiyalarga maxsulotlar, ishchi va xizmatchilar eksporti xamda moliya operatsiyalarini o`tkazish, xorijga ishchi kuchini ishga joylashtirish va boshkalar kiradi. O`zbekistonda litsenziyalar fakat davlat ro`yxatida kayd etilgan tashki iktisodiy faoliyat katnashchilariga beriladi. Ularni boshka yuridik shaxslarga berish takiklangan.

Maxsulotlar eksporti va importini litsenziyalash davlatga ular okimini kattik tartibga solish, ba`zi xollarda ularni vaktincha chegaralash va shu asosda tashki iktisodiy takchillik o`sishining to`xtash xamda savdo balansining tenglashtirish imkonini beradi.

Umuman, import maxsulotlarga beriladigan litsenziyalar kuyidagi usullar yordamida joylashtiriladi.

1. Ochik auktsion – davlat litsenziyalarni yukori baxolarni taklif kilgan ishlab chikaruvchilarga berishi.

2. Afzal ko`rish tizimi – davlat birinchi navbatda litsenziyalarni ishlab chikarish xajmi jixatdan yirik bo`lgan firma va kompaniyalarga xech kanday shart va talablarsiz beradi.

3. Xarajat usuli – davlat litsenziyalarni yirik ishlab chikarish kuvvatlariga va resurslarga ega bo`lgan firma va kompaniyalarga beradi.

Maxsulotlar, shuningdek, ishchi va xizmatchilar eksporti va imortiga litsenziyalar berish xukukiga O`zbekiston Respublikasining kuyidagi boshkaruv tashkilotlari ega: Vazirlar Maxkamasi, Moliya, Adliya, Ichki ishlar, Soglikni saklash, Xalk ta`limi vazirliklari, shuningdek, Markaziy bank.

Moliya operatsiyalarini o`tkazishga litsenziyalar asosan Respublika Moliya vazirligi va Markaziy bank tomonidan o`z va xorijiy banklarga, moliya muassasalariga beriladi. Ular moliya-kredit muassasalariga mamlakat ichida va uning tashkarisida chet el valyutasi bilan opreatsiyalarni amalga oshirish, xorijiy moliya-kredit muassasalariga esa ichki bozorda yuridik va jismoniy shaxslarga xizmat ko`rsatish xukukini beradi.

Litsenziyalash bilan bir katorda jaxon amaliyotida maxsulotlarni, shuningdek, ishchi kuchi eksport va importini chegaralash maksadida kvotalash keng ko`llaniladi.

Bu usulning moxiyati shundan iboratki, unda vakolatli davlat yoki xalkaro tashkilot aloxida maxsulotlar, xizmatlar, mamlakatlar va mamlakatlar guruxi bo`yicha ma`lum davrga eksport va importga mikdoriy yoki kiymat chegaralarini belgilaydi. Davlat tomonidan tartibga solish tadbiri sifatida kvotalash to`lov balanslarini ichki bozorda talab va taklifni balanslashtirish uchun muzokaralarda o`zaro kelishuvga erishish uchun ko`llaniladi. O`zbekistonda kvotalash xalk iste`moli mollarini va strategik xom ashyoning muxim turlarini olib chikishni chegaralash usuli sifatida ko`llanilmokda.

Kvotalash fakat maxsulot okimlarinigina emas, balki ishchi kuchi okimlarini tartibga solishda xam ko`llaniladi. Ko`pgina rivojlangan mamlakatlar ichki mexnat bozorini ximoyalash maksadida xorijdan ishchi kuchi importiga kvotalar o`rnatadi.

Xozirgi vaktda kvotalash bojlarga nisbatan ko`prok ko`llanilishiga ikkita sabab bor:

1. Tarif stavkalari xalkaro savdo kelishuvlariga asosan belgilanadi. Ayrim xollardan tashkari vaziyatlarda, mamlakatlar tarif stavkasini oshira olmaydilar va shuning uchun iktisodiyotni rakobatdan ximoya kilish maksadida kvotalarga e`tiborni karatishga majbur bo`ladi.

2. Ximoyaga muxtoj tarmoklar xam importga kvotalar joriy kilishni ko`llaydi. CHunki, tarifni joriy kilishga nisbatan imtiyozli litsenziyalar olish osonrokdir.

Import kvotalari erkin rakobat sharoitiga ko`prok mos keladi. Tariflarga nisbatan kvotalarni joriy kilishdan ko`riladigan farovonlikdagi yo`kotishlar ikki xolatda katta bo`ladi. Birinchidan, kvotalar maxsulotlar import kilayotgan milliy ishlab chikaruvchilar yoki xorijiy firmalar monopol xukumronligi darajasini oshirsa. Ikkinchidan, importga litsenziyalar samarasiz joylashtirilsa.


16.6. eksport subsidiyalari. eksport bojlari va eksportni ixtiyoriy cheklash.

Ko`pchilik xollarda eksportni davlat tomonidan ragbatlantirish tadbiri sifatida ko`pgina mamlakatlarda eksport subsidiyalari ko`llaniladi. Bunda tajriba - konstruktorlik ishlari va eksportga mo`ljallangan ishlab chikarishni bevosita moliyalashtirish yoki bu maksadlarga davlat byudjetidan imtiyozli kreditlar berish ko`zda tutiladi.

Eksport subsidiyalari turli shakllarda ko`llaniladi. Bularga:

- eksportyor firmalarga yoki xorijiy sheriklarga past foizli kreditlar berish;

- reklama xarajatlarini davlat xisobidan koplash, bozor kon’yukturasi xakida tekin axborot etkazib berish;

- firmalarga ishlab chikarish xajmidagi eksport ulushiga muvofik solik imtiyozlarini berish;

- bevosita subsidiyalash kiradi.

Eksport subsidiyalarining berilishi milliy ishlab chikaruvchilarining tashki bozorda rakobatbardoshligini oshiradi. Ammo importyor davlatlar tomonidan kiritiladigan kompensatsion import bojlari bu yutukni yo`kka chikarishi mumkin. Okibatda eksportyor davlat byudjeti yo`kotishga uchraydi, importyor davlat byudjeti esa ko`shimcha daromad ko`radi. Bu tadbir dempingga karshi kurash ko`rinishlaridan biridir.



Dempinga karshi karatilgan bojlar jaxon amaliyotida keng ko`llanilib, o`zida ko`shimcha import bojlarini aks ettiradi. Ular odatda, jaxon narxlaridan yoki import kilayotgan mamlakat ichki narxlaridan past narxlar bo`yicha, eksport kilinayotgan maxsulotlarga o`rnatiladi. Bu bojlarni belgilash xakidagi karorni xalkaro sud maxalliy ishlab chikaruvchilar va sotuvchilar murojaatidan so`ng chikaradi xamda uning mikdorini va to`lash tartibini belgilaydi. Masalan, dempingga karshi bojlar o`z valyuta resurslarini to`ldirish maksadida jaxon bozoriga xom ashyo resurslarini eksport kilishni ko`paytirgan sobik ittifokdosh respublikalarga nisbatan faol ko`llanilmokda.

Eksportga tariflar yoki eksport bojlari kiritilishining okibati import bojlari kiritilishi okibatining aynan aksidir. eksport bojlari kiritishishi sharoitida maxsulotlar ichki baxosi ularning tashki baxosidan pasayadi. Bunday vaziyatlarda ichki iste`mol o`sadi, ishlab chikarish va eksport kamayadi. eksportga bojlarni joriy kilish natijasida milliy ishlab chikaruvchilarda yo`kotishga duch bo`ladilar. Tanki bozordagi baxolarga nisbatan ichki baxoning kamayishidan iste`molchilar yutukka erishsa, davlat esa daromadga ega bo`ladi.

Ixtiyoriy ravishda eksportni cheklash eksport kvotalarining bir turi bo`lib, xorij mamlakatlarining ayrim mamlakatlarga “ixtiyoriy” eksport mikdorlarini cheklashdan iborat.

Bu erda «ixtiyoriy so`zi» shartli xarakterga ega. CHunki, eksport kilayotgan mamlakat savdo siyosatida o`z xamkorlari tomonidan birorta noxushlikka duch kelmasligi uchun eksport mikdorini cheklaydi.

Ixtiyoriy ravishda eksportni cheklash ikki xil xususiyatga ega:

1. Ixtiyoriy ravishda eksportni cheklash milliy iste`molchilar uchun tarif va kvotalarni belgilashga nisbatan ancha sezilarsiz. SHuning uchun iste`molchilar ularni e`tiborsiz kabul kiladilar va xukumatga norozilik bildirmaydilar.

2. Ixtiyoriy ravishda eksportni cheklash sharoitida xorij iste`molchilari ular sotib olayotgan eksport maxsulotiga yukorirok narx belgilashlari mumkin.

SHunday kilib, xorijliklar ixtiyoriy ravishda eksportni cheklash sharoitida eksportyor ko`rgan yo`kotishlarni narxlarni oshirish xisobiga koplashadi.

Savdo siyosatini amalga oshirishning ko`rib o`tilgan usullarining xar biri ijobiy jixatlari bilan birga salbiy okibatlarga xam ega. Mamlakat iktisodiyotining rakobatbardoshligi darajasi kuchayib borgani sari tashki savdo liberallashtirib boriladi. Mamlakatning xalkaro savdo tashkilotlariga a`zo bo`lishi bu jarayonining konuniy natijalaridan biridir. Tashki savdoni erkinlashtirilishi iktisodiyotda bozor munosabatlarini yanada rivojlantirishga olib keladi.


Qiskacha xulosalar
Savdo siyosati – byudjet solik siyosatining, tashki savdo xajmlarini soliklar, subsidiyalar, valyuta nazorati va import yoki eksportni to`gridan-to`gri cheklashlar orkali tartibga solishni o`z ichiga olgan, nisbatan mustakil yo`nalishdir.

Tashki savdoni tartibga solishda eng ko`p ko`llaniladigan usul importga tarif belgilash bo`lib, buning natijasida ichki baxolarning o`sishi kuzatiladi. Importga tariflarni joriy kilishdan iste`molchilar ko`rgan zarar ishlab chikaruvchilar va davlat ko`rgan foydadan katta bo`ladi. Importga tariflarni joriy kilishdan ko`riladigan foyda va zararlar nisbati munozarali masaladir. Ammo import tariflari ichki ishlab chikaruvchilarni ximoya kilish, to`lov balansini tartibga solish maxsadlarida keng ko`llaniladi.

Ichki ishlab chikaruvchilarni ximoya kilish maksadida ishlab chikaruvchilarga subsidiyalar berish usuli xam ko`llaniladi.

Eksportga subsidiyalar valyuta tushumini ko`paytirish, ortikcha maxsulotdan kutulish, tashki bozorni egallash uchun ko`llaniladi. eksport subsidiyalarini ko`llash dempingga olib kelmasligi kerak, chunki demping xalkaro savdo koidalariga ko`ra ta`kiklangan.

Tashki iktisodiy faoliyatni litsenziyalash va kvotalar o`rnatish xalkaro savdoni tartibga solishning bevosita usullaridir. Xalkaro savdo siyosati vositalari va tadbirlari mamlakat iktisodiyoti xolatidan kelib chikib echilayotgan vazifalarga muvofik tanlanadi.

Asosiy adabiyotlar
1.Agapova T.A.Seregina S.F. Makroekonomika:Uchebnik.-7-e izd.pererab.

i dop.-M.:Izdatel’stvo “Delo i servis”, 2005. 314- 329 s.s.

2 Axmedov D.K.,Ishmuxamedov A.E., Jumaev K.,Djumaev Z.A. «Makroiktisodiyot» T.: O`zbekiston YOzuvchilar uyushmasi Adabiyot jamgarmasi nashriyoti 2004, 166-181 b.b.

3. Ivashkovkiy S.N. Makroekonomika: Uchebnik.-2-e izd., dop.- M.: Delo, 2002, 282-310 s.s.



5. Mejdunarodnie ekonomicheskie otnosheniya.: Uchebnik / Pod redaktsiey

A.I. Evdokimova., M., “Prospekt”, 2004., 201-231 s.s.
Download 37.75 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling