Termiz davlat universiteti geografiya kafedrasi markaziy osiyo davlatlari geografiyasi


Download 421.5 Kb.
bet6/54
Sana03.11.2021
Hajmi421.5 Kb.
#170376
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54
Bog'liq
markaziy osiyo davlatlari geografiyasi
Abdulla Qodiriy. Mehrobdan chayon roman, Abu Lays Samarqandiy. Tanbehul g'ofiliyn, 30 - мавзу матн, 39 маъруза матни, Б.Ёриев Мақола, Б.Ёриев Мақола, O‘zbekiston respublikasi (2), 7-мавзу мат, o dars, o dars, o dars, Logarifmik tenglamalarni yechish, Irratsional tengsizliklar va tengsizliklar sistemasiga oid misollar yеchish, Ko`rsatkichli va logarifmik tenglamalarga oid misollar yеchish, Irratsional tengsizliklar va tengsizliklar sistemasiga oid misollar yеchish
Tayanch so’zlar.

Mo’'tadil va subtropik iqlim mintaqalari. Keskin kontinental. Arktika havo massalari. Cho’l va chalacho’l. Absolyut maksimum va absolyut minimum. Yog`in-sochin miqdori. Issiqlik. Mahalliy shamollar. Iqlim resurslari. Shamol energiyasi.


Mavzu: Markaziy Osiyoning ichki suvlari va suv boyliklari.

Reja:

  1. Daryolar va ularning to`yinish tiplari

  2. Markaziy Osiyo daryolarining havzalari

  3. Ko`llari va suv omborlari

  4. Yer osti suvlari

  5. Muzliklar

  6. Suv resurslaridan oqilona foydalanish

Markaziy Osiyo ichki suvlariga daryolar, ko`llar, yer osti suvlari, muzliklardagi suvlar, botqoqliklar, suv omborlari kiradi. Ichki suvlar hudud tabiat unsurlariga, xususan iqlimiga, relyefiga, geologik tuzilishiga, o`simlik qoplamiga bog`liq holda tarkib topadi. Hududning geologiк tuzilishi, relyefi, iqlimi va o`simlik qoplamining zichligi jihatidan bir xil emasligi oqibatida daryo, ko`l, yer ost suvlari, botqoqliklari va muzliklari nihoyatda notekis joylashgan.

O`lka hududi o`zining gidrologik xususiyati jihatiadan ikki mintaqaga bo`linadi:

1-mintaqa tog`li qismi bo`lib, unda nam to`planib, oqim hosil bo`ladi. Hosil bo`lgan oqimning asosiy qismi daryolarni suv bilan ta`minlab tursa, qolgan qismi yer osti suvlariga aylanadi. Qattiq holda yoqqan qorlar muzliklarni to`yintirib turadi. Tog` muzliklarida 18000 km3 suv zahirasi bo`lib, ular oz navbatida, daryolarni suv bilan ta`minlab turadi.

2-mintaqa o`lkaning tekislik qismini o`z ichiga oladi. Bunda tog` mintaqasida hosil bo`lgan daryo suvlari bug`lanishga, shimilishga va sug`orishga sarflanib, kichik daryo suvlari ozayib, ma`lum havzaga yetmasdan cho`llar ichida yo`q bo`lib ketadi.

Markaziy Osiyo daryolari to`yinish tipiga ko`ra 5 ga bo`linadi.


  1. Muz qor suvlaridan

  2. Qor-muzlik suvlaridan

  3. Qor suvlaridan

  4. Qor-yomg`ir suvlaridan

  5. Cho`l yoki Qozog`iston turiga oid suvlardan (mavsumiy qorlardan) to`yinishga ega bo`lgan daryolar

Olka tog`larining 4500 m dan balandda bo`lgan qismidan boshlanuvchi daryolar asosan muz va doimiy qorlarning erishidan to`yinadi. Bu tur to`yinishga Amudaryo, Zarafshon, So`x, Isfara, Norin, Chu kabi daryolar kiradi. Bu daryolar yillik oqimining 25-30% ini muzlarning erishidan hosil bo`lgan suvlar tashkiletadi hamda ularning suvi u yildan bu yilga kam o`zgaradi, to`lin suv davri iyul-avgust oylariga to`g`ri keladi. Suvning ozaygan davri dekabr-mart oylariga to`g`ri keladi.

Tog`larning 3400-4500 m balandliklaridan boshlanuvchi daryolar qor-muzlik suvlaridan to`yinadi. Bunday tur to`yinishga Qoradaryo, Surxondaryo, Talas, Ili, Qoratol, Lepsa kabi daryolar kiradi. Bu daryolarning suvi may-iyun oylarida qorlarning erishi natijasida ko`payadi. Eng kam suv sarfi yozning oxiri va qishga to`g`ri keladi.

Tog`larning 3400 m dan quyi qismidan boshlanuvci daryolar qor suvlaridan to`yinadigan turga kiradi. Bunga Qashqadaryo, G`uzordaryo, Sangzor daryolari kirib, to`lin suv davri mart-may oylariga, eng kam suv sarfi esa avgust-sentabr oylariga to`g`ri keladi.

Qor-yomg`ir suvlaridan to`yinadigan turga Sheroboddaryo, Ohangaron, Keles, Aris, Atrek, Murg`ob, Tajan, Tobol, Ishim va boshqalar kiradi. Bu tur daryolarining suvi bahorda yomg`ir yoqqanda, qorlar eriganda ko`payadi va yillik suv sarfining 50-60 % ini oqizadi. Yozning oxiri va qishda suvi kamayadi.

Qozog`iston past tog`laridan, Mug`ojar tog`idan va To`rg`ay platosidan boshlanuvchi Sarisuv, Nura, To`rg`ay, Shiderti, Sileti, Emba kabi daryolar cho`l yoki Qozog`iston tur daryolar to`yinishiga ega. Bu daryolarning suvi bahorda asosan qorlarning erishidan to`yinib, yozning oxiri va kuzda ularning suvi juda ozayib, yoki butunlay qurib qoladi.

Tog`lardagi daryolar oqimi tezligi uchun ham muzlamaydi. Tekisliklardagi quyi qismi esa 1-2 oy muzlaydi.

Markaziy Osiyo daryolari 7 ta mustaqil havzaga ajratilgan.



  1. Download 421.5 Kb.

    Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   54




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling