Toshkеnt davlat sharqshunoslik instituti sharq filologiyasi fakultеti


Download 0.88 Mb.
bet14/17
Sana02.06.2022
Hajmi0.88 Mb.
#723639
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17
Bog'liq
Toshkånt davlat sharqshunoslik instituti sharq filologiyasi faku
kvadrat tenglamalar, Murodjon Kenjayev, oraliq nazorat, zakavat, она ва бола, germaniya, sql mustaqil ishi, Янги сертификат шаблонини яратиш, 9 sinf ozbekiston tarixi, 691-Article Text-1565-1-10-20201108, 244-Article Text-691-1-10-20201020, xrpt hl7z8g9soshuokjfj8lyl38j2sclo9oykkmhsk2850sik4ov12ibtglkznxemb4ymf76px4kxku, geometriya2, 27-ma’ruza Konvergent tarmoqlari
Hokim janoblari bir muddat bu kambagʻal ayolni krish istagingiz yoqmi nobodo?


Bu oʻrinda بدبخت sifat leksemasining yakka shaxsga nisbatan qoʻllanilishi unda belgi ma’nosining yanada kuchayishini ta’minlagan. Badiiy nutqda ba’zan بدبخت leksemasi yuqorida qayd etilgan semalardan tashqari omadsizlik, baxtsizlik, tolei pastlik kabi semalarni ham bildirishga xizmat qiladi:


اگر به حال خودتان رحم نمیکنید اقلا دلتان به حال این کودک معصوم بدبخت بسوزد [2:80]
Agar oʻzingizga rahmingiz kelmasa, hech boʻlmaganda bu bechora ma’sum goʻdakka rahmingiz kelsin


او یکی از آن افراد بدبخت بود که صمیمانه ترین بروز عواطف و احساساتشان مضحک است [3:29]
U eng samimiy xayrixohligini namoyon etuvchi va quvnoq yuradigan omadsizlardan biri edi


فقیر soʻzi ham kishining hayotiy holatini koʻrsatuvchi sifat leksemalardan biri sanaladi, u moddiy jihatdan nochor, kambagʻal ma’nolarini ifodalaydi:


کشف شد که آقای پرنس مثل یک مرد کلیسا، بیچیز و فقیر است [2:80]
Ogʻoye Prens huddi bir cherkov xizmatchisidek nochor va faqirligi ma’lum boʻldi


من نه آدم کشته ام بلکه به همنوعان فقیر و بیچاره خویش نیز کمکها کرده ام [1:4]
Men odam oʻldirmadim balkim, oʻzimga oʻxshagan faqir u bechoralarga yordam berganman


Badiiy nutqda kishi hayotining oʻtaketgan darajada ogʻirligi, uning oʻta kambagʻalligi بیچاره، بینوا، تنگدست، غریب، گدا، محتاج، مسکین، مفلس، ندار، نیازمند sifat leksemalarini qoʻllash orqali ham ifodalanadi:


آدم درمانده، گدا و خانه به دوشی بودم [1:58]
Bir gado odam edim


وضع زندگیش سخت بود، تنگدست و تنها بود و به نظر میآمد که کشورش روبه انحطاط نهاده است [2:20]
Yashsash ahvoli juda ogʻir, kambagʻal bva yolgʻiz edi, mamlakati tanazzulga yuz tutayitgandek koʻrinardi


Badiiy nutqda holat bildiruvchi bu kabi sifat leksemalar eng faol sifat leksemalardan hisoblanadi. Ularning badiiy matndagi tadqiqi ham ayni shu jihatdan tilshunoslik nuqtayi – nazaridan gʻoyat ahamiyatlidir.
Ma’lumki, sifatlar belgi – xususiyatni ifodalash vazifasini bajaradi. Matnda ayni shu vazifani ado etayotgan sifatlar bir paytning oʻzida ikki xil ma’no – denotativ va konnotativ ma’no kasb etadi. Denotativ ma’no sifat leksemalarning atash ma’nosi boʻlib, ularning bir qancha leksik- semantik guruhlarga tasniflanishida ham yetakchi mezon sifatida qaraladi. Konnotativ ma’no esa oʻzida sifat leksemalarining uslubiy qirralarini namoyon etadi. Konnotativ ma’no soʻzning denotativ ma’nosidan bir oz chekinishini talab qiladi. Xususan, badiiy asarlarda belgi bildiruvchi sifatlar turfa xil ma’no tovlanishlari bilan morfologik uslubiyatga yaqqol misol boʻla oladi.
سنگین sifat leksemasi, sifatlarning vazn- ogʻirlik bildiruvchi leksik- semantik guruhiga mansub soʻz hisoblanadi. Biz namunada keltirgan gapda bu soʻz koʻchma ma’noda qoʻllanilgan boʻlib, qiyin,chidab boʻlmaydigan, toqat qilib boʻlmaydigan sifat leksemalariga ma’nan yaqin turadi.


در هوای سنگین جز دود غلیظ کارخانه ی نیشکر چیزی نبود [4:69]
Toqqat qilib boʻlmaydigan havoda shakarqamish korxonasining tutunidan boshqa hech narsa yoʻq edi


خیانت ، جاسوسی بین المللی. خسارت سنگین به املاک شهری [1:6]
Xalqaro josuslik va xiyonat. Shahar budjetiga ogʻir zarar


و با احساسی خشمناک و سنگین ناگهان به خود گفت: باز برای خودم کار درست کردم! [2:9]
Gʻazab va ogʻir hissiyotlar bilan nogahon oʻzicha yana oʻzimga oʻzim ish orttirdim dedi


اما این آزادی مسئولیتی سنگین با خود به همراه میآورد. [2:6]
Ammo bu ozozdlik bilan birga katta mas’uliyat ham edi


ولایی که وظیفه سنگین یک گرداننده را بر عهده داشت؛ [3:78]
Yelkasiga ogʻir vazifani yuklagan bir doʻstlik edi


عظیم sifat leksemasi haqida ham xuddi shu fikrlarni aytishimiz mumkin. Bu sifat oʻrniga بزرگ neytral sifat leksemasini qoʻllashi ham mumkin, biroq unda koʻp hollarda badiiy matn oʻzining uslubiy qimmatini, badiiy ta’sirchanligini yoʻqotadi. Xuddi shuning uchun ham tilda soʻzlarning okkazional ma’noda qoʻllanilishlari badiiy uslubda faol amalga oshadi.
Shundan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, muayyan sifat leksemasi bir paytning oʻzida ham ijobiy, ham salbiy konnotativ ma’no hosil qila oladi. Ayni paytda kontekstda faqat bir jihatni yo ijobiylikni, yo salbiylikni ifodalashi mumkin. Soʻzning uslubiy ma’no qirrasi faqatma- faqat kontekstdagina ayonlashadi.
Har qanday sifat leksemalari badiiy matndan tashqari oddiy soʻzlashuv nutqida ham faol okkazional ma’no kasb etishi mumkin. Hatto ba’zi oʻrinlarda bu ma’no sifatlarning denotativ ma’no ifodalashidan ham koʻra koʻproq ahamiyatga ega boʻladi. Masalan, maza – ta’m ma’nosida qoʻllanuvchi شیرین, تلخ leksemalari oddiy soʻzlashuv nutqida koʻproq koʻchma ma’noda qoʻllanilib, kishidagi turli xil ruhiy holatlar yoki tashqi koʻrinish tasvirlarida keng foydalaniladi.
Bitiruv malakaviy ishimizning yuqorida keltirilgan boʻlimlarida berilgan misollarda شیرین sifat leksemasining maza – ta’m bildiruvchi denotativ ma’nosi ikkilamchi oʻringa tushib, tashqi koʻrinish tasviriga nisbatan chiroyli, yoqimtoy ma’nosi birlamchi oʻringa chiqqan. Soʻzlashuv nutqidan bunga oʻxshash misollarni koʻplab keltirish mumkin. Umuman olganda, okkazional semali sifat leksemalarning tildagi ahamiyati shundan iboratki, ular nutq jarayonida, jumladan badiiy matnda uslubiy boyoqdorlik va emotsionallikni oshirishga ortiq darajada xizmat qiladi. Shu jihatdan ular matnda va ogʻzaki nutqda keng qoʻllanilish doirasiga ega hisoblanadi. Til taraqqiyoti va ongdagi evrilishlar natijasida muayyan sifat leksemalarining okkazional ma’no qutblari ham oʻzgarishlarga uchrab turadi. Bu esa uslubshunoslikda oʻrganilishi zarur boʻlgan yangi – yangi ilm ufqlarini ochadi, deb komil ishonch bilan ayta olamiz.



Download 0.88 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling