Toshkent davlat sharqshunoslik instituti xorijiy mamlakatlar iqtisodiyoti va mamlakatshunoslik fakulteti


-jadval  O`zbekiston kimyo sanoatida amalga oshiriladigan ayrim investitsion


Download 0.88 Mb.
Pdf ko'rish
bet5/6
Sana03.10.2020
Hajmi0.88 Mb.
1   2   3   4   5   6

2.4-jadval 

O`zbekiston kimyo sanoatida amalga oshiriladigan ayrim investitsion 

loyihalar (mln AQSH dollarda) 

                                                           

26

Manba:  O`zbekiston  Respublikasi  Prezidentining  2011  yil  27  dekabrdagi  “2012  yilga  investitsiya  dasturi 



to`g`risida”gi 1668-qarori.. 

Tomson-Reyter”  jahon  biznes  axborot  agentligining  bo‘linmasi  –  “Projekt  faynens  interneshnl”  jurnali.  2012-yil 

yakunlari bo‘yicha. Karimov I.A. 2012-yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi // 2011-

yilda  mamlakatimizni  ijtimoiy-iqtisodiy  rivojlantirish  yakunlari  hamda  2012-yilga  mo`ljallangan  iqtisodiy 

dasturning  eng  muhim  ustuvor  yo`nalishlariga  bag`ishlangan  Vazirlar  Mahkamasining  majlisidagi  ma’ruzasi.  -  

“Xalq so`zi”, 2012, 20-yanvar.  

 

 

 



 

Loyiha nomi 

 

Loyiha quvvati 



Amalga 

oshirish 

muddati 

 

Loyihaning 



umumiy 

qiymati 


Surgil koni bazasida gaz-kimyo 

kompleksi qurish. 

400 ming t. politilen, 

100 ming t. 

polipropilen. 

2008-2014 

yillar 

3500 


Shurtan gazni qayta ishlash zavodida 

tozalangan metan bazasida sintitik 

suyuq yoqilg`i ishlab chiqarish. 

2,5 mltd kub m. tabiy 

gaz. 

2009-2039 



yillar. 

1527,1 


54 

 

O`zbekistonda  kimyo  sanoatini  iqtisodiyotdagi  o`rnini  oshib  borishida  bi 



qator istiqbol loyihalar rejalashtirilgan. Bular qatoriga: Dehqonobod kaliy o`g`itlari 

zavodining  ishlab  chiqarish  quvvatini  kengaytirish  2-etap  (yillik  quvvatini 

600ming  tonnaga  yetkazish,  loyihaga  254,6  mln$  sarflanib,2011-2013  yillarda 

bitkaziladi),  Surgil koni bazasida gaz-kimyo kompleksi qurish (yillik quvvati 400 

ming t. politilen, 100 ming t. polipropilen qo`shimcha qilish va 3500 mln$ sarflab, 

2008-2014  yillarda  qurib  bitkaziladi),    “  Muborak  gazni  qayta  ishlash  zavodi” 

unitar  shuba  korxonasida  gaz-kimyo  kompleksini  qurish,  ”Rezinotexnika”  OAJ 

bazasida konveyr lentalari, Q/x va avtomabil sinalarini ishlab chiqarish kabi yirik 

loyiha  uchun  mos  ravishda  2305,5  mln$,  230  mln$  sarflanadi.  Joriy  2012-yilda 

iqtisodiyotimizni diversifikatsiya qilishni davom ettirishda o`ta muhim ahamiyatga 

ega  bo`lgan  loyihalarni  amalga  oshirish  mo`ljallanmoqda.  Jumladan,  Surg`il  koni 

bazasida Ustyurt gaz-kimyo kompleksi, Dehqonobod kaliyli o`g`itlar va Qo`ng`irot 

soda  zavodlarining  ikkinchi  navbatini,  sintetik  suyuq  yoqilg`i  ishlab  chiqarish 

zavodini qurish ishlari 

boshlanadi.  

         2012  yilgi  Investitsiya  dasturida  Dehqonobod  kaliyli  o`g`itlar  zavodi 

faoliyatiga doir yana bir loyihaning ro`yobga chiqarilishi belgilangan bo`lib, unga 

ko`ra,  shu  yilning  o`zidayoq  mazkur  korxonaning  ishlab  chiqarish  quvvatini 

loyihadagi yillik 200 ming tonnadan 220 ming tonnagacha oshirish ko`zda tutilgan. 

Buning uchun korxona hisobidan 2,8  million dollarga  teng  mablag` o`zlashtirilib, 

“ Muborak gazni qayta ishlash 

zavodi” unitar shuba korxonasida 

gaz-kimyo kompleksini qurish. 

400 ming t. politilen 

2011-2015 

yillar. 


2305,5 

Qo`ng`irot soda zavodining ikkinchi 

navbatini bunyod etish. 

Qo`shimch 50 ming 

tonna 

2010-2014 



yillar. 

279,87 


”Rezinotexnika” OAJ bazasida 

konveyr lentalari, Q/x va avtomabil 

sinalarini ishlab chiqarish. 

100 ming p.m. koveyr 

liniyalari,  200 ming 

dona q/xlik shinalari, 

1,5 mln dona 

avtomabil shinalari. 

2011-2014 

yillar. 


230 

Dehqonobod kaliy o`g`itlari 

zavodining ishlab chiqarish 

quvvatini kengaytirish (II-etap). 

Quvvatni  600 ming 

tonnaga yetkazish. 

 

2011-2013 



yillar. 

254,6 


55 

 

qo`shimcha  texnologiyalar  o`rnatish  va  yiliga  yana  20  ming  tonna  kaliy  xloridi 



ishlab chiqarish yo`lga qo`yiladi

27

.  



O`zbekiston  Prezidenti  I.A.  Karimov  2012yil  19  yanvar  kuni  Vazirlar 

Mahkamasida 2011 yilda respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga 

va  2012  yilda  iqtisodiyotni  barqaror  rivojlantirishning  eng  muhim  ustuvor 

vazifalariga  bag`ishlangan  majlisida  2012  yilda  Ustyurt  gazkimyo  majmuasi, 

Dehqonobod  kaliyli  o`g`itlar  zavodi,  boshqa  yirik  loyihalar  bilan  birgalikda 

Qo`ng`irot  soda  zavodining  ikkinchi  navbatini  bunyod  etishga  kirilishini  alohida 

ta`kidlab  o`tdi,  -  deydi  «Qo`ng`irot  soda  zavodi»  unitar  korxonasi  bosh  direktori 

Rashid  Yakubov.    Bu  ikkinchi  navbat  korxonada  qo`shimcha  50  ming  tonna 

kalsiyli soda ishlab chiqarish imkonini yaratadi. Mazkur korxona tufayli Ustyurtda 

o`ziga  xos  industrial  makon  vujudga  keldi.  Zavod  qoshida  Toshkent  Kimyo-

texnologiya  institutining  filiali  faoliyat  ko`rsatayapti.  Mustaqil  mamlakatimizning 

eng  kenja  shahri  hisoblangan  Elobod  kundan-kunga  yashnab,  chiroy  ochib 

bormoqda. 

Bir  so`z  bilan  aytganda,  Ustyurt  Navoiy,  Chirchiq,  Ohangaron,  Olmaliq, 

Sho`rtan,  Qorovulbozor,  Farg`ona,  Muborak,  Asaka  kabi  ozod  yurtning  ishonchli 

iqtisodiy  ustuniga  aylanib  bormoqda.  Yana  bir  muhim  jihati,  shakllanayotgan 

Ustyurt  industrial  hududi  Orolbo`yining  istiqboli  porloq  ekaniga  haqiqiy 

kafolatdir

28



Tepaqo`ton koni negizida barpo etilgan Dehqonobod kaliyli o`g`itlar zavodi 



ikkinchi  navbatining  qurilishi  natijasida  ushbu  korxonaning  ishlab  chiqarish 

quvvati  uch  baravar  ortib,  eksport  qilinadigan  mahsulot  hajmi  sezilarli  darajada 

ko`payadi, hududning ijtimoiy infratuzilmasi rivojlanib, aholining bandlik darajasi 

yanada 


oshadi.  

         Prezidentimiz  Islom  Karimovning  “2012  yil  Vatanimiz  taraqqiyotini  yangi 

                                                           

27

 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 27dekabrdagi”2012yilga investitsiya dasturi to`g`risida”gi 



1668-qarori 

28

 O`zbekiston Prezidenti I.A. Karimov 2012yil 19 yanvar kuni Vazirlar Mahkamasida 2011 yilda respublikani 



ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlariga va 2012 yilda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning eng muhim 

ustuvor vazifalariga bag`ishlangan maruzasida. 



56 

 

bosqichga  ko`taradigan  yil  bo`ladi”  ma’ruzasida  joriy  yilda  mamlakatimizda 



iqtisodiyotimizni diversifikatsiya qilishni davom ettirishda o`ta muhim ahamiyatga 

ega  loyihalarni  amalga  oshirish  mo`ljallanayotgani,  ko`plab  bunyodkorlik  ishlari 

qatorida  Dehqonobod  kaliyli  o`g`itlar  zavodining  ikkinchi  navbati  qurilishini 

boshlash  ko`zda  tutilayotgani  alohida  ta’kidlandi.  Zero,  2011-2015  yillarda 

O`zbekiston  Respublikasi  sanoatini  rivojlantirishning  ustuvor  yo`nalishlari 

to`g`risidagi  dasturga  muvofiq,  hayotga  tatbiq  etilayotgan  “Dehqonobod  kaliyli 

o`g`itlar  zavodining  ishlab  chiqarish  quvvatlarini  kengaytirish  (II  navbati)” 

loyihasi  nafaqat  mamlakatimiz,  balki  butun  Markaziy  Osiyo  mintaqasida  kimyo 

sanoati sohasida ro`yobga chiqarilayotgan eng istiqbolli va eng  yirik loyihalardan 

biridir. Umumiy qiymati 254,6 million AQSH dollariga teng bu loyihaning amalga 

oshirilishi  zavodning  kaliyli  o`g`itlar  ishlab  chiqarish  quvvatini  yiliga  600  ming 

tonnaga  yetkazish  bilan  birga  bugungi  kunda  dunyoning  ko`plab  mamlakatlariga 

sotilayotgan ushbu mahsulot eksportini yanada ko`paytirish uchun ham mustahkam 

zamin  yaratadi.  

          Qashqadaryo  viloyati  statistika  boshqarmasidan  olingan  ma’lumotlarga 

ko`ra,  joriy  yilning  dastlabki  oyida  kaliyli  o`g`itlar  ishlab  chiqarish  hajmi  17,1 

ming  tonnani  tashkil  etgan.  Mazkur  zavodning  yillik  ishlab  chiqarish  quvvatini 

loyihada  nazarda  tutilgan  200  ming  tonnadan  oshirish  choralari  ko`rilmoqda.  

Mutaxassislarning  fikricha,  zavod  tog`-kon  majmuasining  noyobligi  shundaki, 

unda  jahonda  birinchi  marta  kaliy  tuzlari  qatlamiga  yetib  borish  uchun  vertikal 

emas, balki 6-8 daraja qiyalikdagi gorizontal quduqlar qazilgan. Bu jarayonda eng 

qudratli  tog`-kon  kombaynlari,  o`ziyurar  vagon  va  bunker  hamda  boshqa  maxsus 

texnikalardan  foydalanilgan.  Amalga  oshirilgan  ishlar  natijasida  qurilish 

boshlanganidan  ikki  yil  o`tgach,  kondan  ilk  sanoat  rudasi  olindi.  Vaholanki, 

boshqa mamlakatlarda o`zlashtirilishi ancha oson kechadigan konlarda ham rudaga 

yetib  borish  uchun  besh-olti  yil  vaqt  sarflanadi.   Mazkur  korxonaning  ikkinchi 

navbatini  qurish  chog`ida  tog`-kon  majmuasida  uchinchi  qiya  quduq  qazilishi, 

buning  uchun  yanada  ko`proq  maxsus  texnikalar  jalb  etilishi  va  oldingidan  ham 



57 

 

qudratliroq 



konveyer 

transporti 

ishlatilishi 

ko`zda 


tutilgan.  

         Bundan  tashqari,  tog`-kon  majmuasidan  qayta  ishlash  kompleksigacha 

silvinit  rudasini  yetkazib  berish  va  konga  qayta  ishlashdan  keyin  qolgan  tuzlarni 

olib  borish  uchun  yuk  tashishga  mo`ljallangan  osma  “arqon  yo`li”  barpo  etiladi. 

Uning quvvati yiliga 2,1 million tonna ruda tashish imkonini beradi. Dehqonobod 

kaliyli o`g`itlar  zavodining ikkinchi  navbati  foydalanishga topshirilgach, tog`-kon 

majmuasida  bir  yilda  qazib  olinayotgan  silvinit  miqdori  hozirgidan  1,4  million 

tonnaga  oshadi. Ayni  vaqtda  “Dehqonobod  kaliyli  o`g`itlar  zavodining  ishlab 

chiqarish  quvvatlarini  kengaytirish  (II  navbati)”  loyihasi  doirasida  Xitoyning 

“CITIC  International  Cooperation  Co.  Ltd”  kompaniyasi  bosh  pudratchiligida 

yiliga  yana  400  ming  tonna  kaliyli  o`g`itlar  ishlab  chiqarish  imkonini  beradigan 

qayta  ishlash  majmuasi  quriladi.  Loyihani  moliyalashtirishga  Xitoy  Xalq 

Respublikasi  Eksimbankining  110,5  million  AQSH  dollari  miqdoridagi  krediti, 

“O`zkimyosanoat”  kompaniyasining  o`z  resurslari  hamda  O`zbekiston 

Respublikasi  Tiklanish  va  taraqqiyot  jamg`armasining  128,1  million  dollarlik 

mablag`lari  yo`naltiriladi.  O`zbekiston  Respublikasining  2012  yilgi  Investitsiya 

dasturiga  muvofiq,  joriy  yilda  “Dehqonobod  kaliyli  o`g`itlar  zavodining  ishlab 

chiqarish  quvvatlarini  kengaytirish  (II  navbati)”  loyihasini  hayotga  tatbiq  etish 

doirasida  100  million  dollarga  teng  miqdorda  sarmoya  o`zlashtirilishi 

mo`ljallanmoqda

29

.  


          

 

«Navoiyazot»  OAJ  O`zbekiston  Respublikasining  yirik  kimyo  sanoati 



korxonasi  hisoblanadi.  Ishlab  chiqariladigan  mahsulotlar:  ammiak,  azot  kislotasi, 

xlorid kislotasi, ammiakli selitra, ammoniy xlorid, suyuq xlor, suyuq holdagi natriy 

sianidi va boshqalar. 

    Amaldagi  ishlab  chiqarishlarning  sanoat  quvvatlarini  oshirish  bilan 

birgalikda  raqobatbardosh  yangi  kimyoviy  mahsulot  chiqarish  bo`yicha  yangi 

sexlarni qurish rejalashtirilmoqda. Xorijiy sarmoyadorlarni jalb etishga oid ish olib 

                                                           

29

         



Prezidentimiz Islom Karimovning “2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi bosqichga ko`taradigan yil 

bo`ladi” ma’ruzasida. 2011. 



58 

 

borilyapti: shahar va respublika gazetalarida reklama joylashtirilib, bizning asosiy 



hamkorlarimiz - Rossiya, Xitoy, Turkiya, Ukraina, Eron, Boltiq bo`yi mamlakatlari 

va  boshqa  davlatlar  firma  va  kompaniyalariga  xatlar  jo`natilgan.  Hozirda 

korxonamizning  iqtisodiy  va  ishlab  chiqarish  ko`rsatkichlarini  e`tibor  bilan 

o`rganib,  «Navoiyazot»  OAJ  ning  faoliyatida  ishtiroq  etish  istiqbollarini 

baholayotgan  bir  qator  potensial  xorijiy  sarmoyadorlar  mavjud.  Ma`lumki, 

korxonaning  normal  faoliyatini  boshqa  korxona  va  tashkilotlar  bilan  o`zaro 

aloqasiz  tasavvur  qilib  bo`lmaydi.  Shu  bois  mahsulotni  sotish  bozorini  nafaqat 

MDH davlatlarida balki boshqa xorijiy davlatlarda ham kengaytirish va xaridorlar 

sonini ko`paytirishga asosiy urg'u berilmoqda. 

«Navoiyazot»  OAJ  da  chiqarilayotgan  mahsulotlarning  sifatini  yaxshilash, 

tannarxini  pasaytirish  hisobiga  korxona  mahsulotlarining  ichki  va  xorijiy 

bozorlarda 

raqobatbardoshligini 

ta’minlash 

maqsadida, 

texnologiyalarni 

modernizatsiyalash  va  ishlab  chiqarishni  texnik  qayta  jihozlashga  qaratilgan  faol 

investitsion  siyosat  amalga  oshirilmoqda

30

.    Buni  davomi  sifatida  2.5-jadvalda 



korxonaning istiqbolga mo`ljallangan investitsion loyihalarni ko`rishimiz mumkin.       

2.5-jadval 

                          «Navoiyazot» OAJ   korxonasining investitsiya loyihalari. 

                                                           

30

Manba: http://www.navoiyazot.uz/uzb/progress.html 



 

Loyihalar nomi 

Amalga oshirish 

muddati 


Kutilayotgan natija 

Ammiak va karbamidni 

ishlab chiqarish 

bo`yicha majmuani 

qurish 

2010-2014 yillar 



Ammiak ishlab chiqarishning kutiladigan quvvati – 

660 ming tonna yiliga, Karbamid – 1000 ming 

tonna yiliga 

Polivinilxlorid va 

kaustik sodani ishlab 

chiqarish bo`yicha yangi 

majmuani yaratish 

2010-2014 yillar 

PVХ ishlab chiqarishning kutiladigan quvvati – 50 

ming tonna yiliga, kaustik soda – 32 ming tonna 

yiliga 

Тiomochevina ishlab 



chiqarishini kengaytirish 

2011-2013 yillar 

Ishlab chiqarishning quvvatini 3000 tonnaga 

oshirish 



59 

 

 



O`zbekistonda  kimyo  sanoatini  rivojlanishida  «Navoiyazot»  OAJ   

korxonaning o`rni yuqori. Bu korxonada 2010 yilda investitsiya siyosati natijasida 

bir  qator  loyihalar  yaratildi.  Bular:  Ammiak  va  karbamidni  ishlab  chiqarish 

bo`yicha majmuani qurish,  (yillik quvvati ammiak – 660 ming tonna, karbamid – 

1000 ming tonna yiliga, 2010-2014 yillarda bitkaziladi.),  polivinilxlorid va kaustik 

sodani  ishlab  chiqarish  bo`yicha  yangi  majmuani  yaratish  (PVХ  ishlab 

chiqarishning kutiladigan quvvati  – 50 ming tonna yiliga, kaustik soda – 32 ming 

tonna  yiliga  2010-2014  yillarda  bitkaziladi.),    nitrat  kaliyni  ishlab  chiqarishini 

tashkil  qilish  (nitrat  kaliy  ishlab  chiqarishning  kutiladigan  quvvati–  3000  tonna 

yiliga  2011-2015  yillarda  quriladi.),  to`qimachilik  sanoati  uchun  oqartirgichni 

ishlab  chiqarishni  tashkil  qilish,    monoxlorsirka  kislotaning  ishlab  chiqarishini 

tashkil  qilish  kabi  loyihalar  Navoiyazot»  OAJ      korxonaning  samaradorligini 

yanada oshiradi. 

2013  yil  18  dekabr  kuni  Oliy  Majlis  Qonunchilik  palatasida  2011–2015 

yillarda 

O`zbekiston 

Respublikasi 

sanoatini 

rivojlantirishning 

ustuvor 


yo`nalishlarini amalga oshirish bo`yicha Dastur bajarilishining borishi to`g`risidagi 

parlament eshituvi bo`lib o`tdi. Ushbu masala yuzasidan O`zbekiston Respublikasi 

Bosh  vazirining  o`rinbosari  G`.  Ibragimov  axborot  berdi.  Ishbilarmonlar  va 

tadbirkorlar harakati  O`zbekiston Liberal- demokratik partiyasining parlamentdagi 

fraksiyasi  tashabbusiga  ko`ra  bu  tadbir  Dastur  bajarilishining  borishini  tanqidiy 

Nitrat kaliyni ishlab 

chiqarishini tashkil 

qilish 


2011-2015 yillar 

Nitrat kaliy ishlab chiqarishning kutiladigan 

quvvati– 3000 tonna yiliga 

Тo`qimachilik sanoati 

uchun oqartirgichni 

ishlab chiqarishni 

tashkil qilish 

2014-2015 yillar 

Oqartirgich ishlab chiqarishning kutiladigan quvvat 

– 10000 tonna yiliga 

Monoxlorsirka 

kislotaning ishlab 

chiqarishini tashkil 

qilish 


2012-2015 yillar 

Monoxlorsirka kislotaning ishlab chiqarishning 

kutiladigan quvvat– 5000 tonna yiliga 


60 

 

jihatdan  tahlil  etish,  Vatanimiz  sanoatini  rivojlantirishning  qonunchilik  bazasini 



yanada  takomillashtirish  yuzasidan  chora-tadbirlar  ishlab  chiqish,  mazkur  keng 

ko`lamli  ishda  deputatlar  korpusining  faolligi  va  rolini  oshirish  maqsadida 

o`tkazildi.    Shu  narsa  ta'kidlandiki,  Dasturda  barcha  moliyalashtirish  manbalari 

hisobidan  sanoatda  umumiy  summasi  qariyb  50  milliard  dollar  bo`lgan  500  dan 

ziyod  yirik  investitsiya  loyihalarini,  shu  jumladan,  geologiya  hamda  issiqlik-

energetika  komplekslarida,  kimyo,  neft-kimyo  va  metallurgiya  sanoatida  umumiy 

summasi  41,8  milliard  dollar  bo`lgan  220  ta  loyihani  amalga  oshirish  nazarda 

tutilgan.  Mamlakatimiz  sanoati  va  iqtisodiyotining  raqobatdoshligini  oshirishga, 

jahon  kon'yunkturasidagi  o`zgarishlarga,  shuningdek,  tuzilma  tashkil  etuvchi 

tarmoqlar  rivojlanishiga  bog`liqligini  kamaytirish  borasida  keng  ko`lamli  ishlar 

amalga  oshirilmoqda.  Energetikani,  neft-gaz-kimyo  hamda  kimyo  sanoatining 

jadal rivojlanishini ta'minlash, shuningdek, ishlab chiqarish xarajatlari va mahsulot 

tannarxini  kamaytirish  yuqori  qo`shimcha  qiymatga  ega  va  dunyo  bozorida  talab 

kuchli  bo`lgan  raqobatbardosh  mahsulotlarni  ishlab  chiqarish  imkonini  beradi. 

Shuningdek,  ishlab  chiqarishni  modernizatsiyalash,  texnik  va  texnologik  jihatdan 

yangilashga  qaratilgan  loyihalarni  amalga  oshirish,  sanoatga  ilg`or  innovatsion 

texnologiyalarni ildam joriy etish, sanoat ichki kooperatsiyasi va ishlab chiqarishni 

mahalliylashtirish,  kichik  biznes  va  xususiy  tadbirkorlikni  yanada  rivojlantirish 

ham  ko`p  jihatdan  ana  shunga  ko`maklashadi.  Chunonchi,  joriy  yilning  oktabr 

oyida qiymati 4,33 milliard AQSh dollariga teng bo`lgan 33 ta investitsion loyiha, 

shu jumladan, “O`zbekenergo” davlat aksiyadorlik kompaniyasida – 11 ta loyiha, 

“Olmaliq  kon-metallurgiya  kombinati”  OAJda  –  6  ta  loyiha,  “Navoiy  KMK” 

davlat korxonasida – 5 ta loyiha, “O`zbekneftgaz” Milliy xolding kompaniyasida – 

4 ta loyiha, “O`zmetkombinat” OAJda – 4 ta loyiha, “O`zkimyosanoat” DAKda – 

3  ta  loyiha  nihoyasiga  yetkazildi.    Chunonchi,  Dastur  bajarilishining  holati 

joylarda:  Qoraqalpog`iston  Respublikasida  –  Surgil  koni  bazasida  Ustyurt  gaz-

kimyo kompleksi qurilishi ob'ektlarida; Qashqadaryo viloyatida – “Muborak gazni 

qayta  ishlash  zavodi”  unitar  sho`'ba  korxonasida  siqilgan  gaz  ishlab  chiqarishni 



61 

 

kengaytirish  uchun  propan-butan  qorishmasi  uskunasi  qurilishida,  Dehqonobod 



kaliyli  o`g`itlar  zavodi  quvvatlarini  kengaytirishda;  Navoiy  viloyatida  –  “Navoiy 

KMK”  davlat  korxonasi  ob'ektlarida,  Navoiy  issiqlik-elektr  stansiyasidagi  bug`-

gaz  uskunasi  qurilishida,  texnik  kremniy  hamda  kosmetika  mahsulotlari  ishlab 

chiqarishida;  Toshkent  viloyatida  –  “O`zmetkombinat”  OAJ,  “Olmaliq  KMK” 

OAJ va boshqa bir qator korxonalarning ob'ektlarida o`rganildi

31

. 



XULOSA 

 

O`zbekistonda  kimyo  sanoatini  rivojlanishining  o`ziga  xos  jihatlari 

masalalariga  bag’ishlangan  bitiruv-malakaviy  ishi  natijalarini  umumlashtirish 

quyidagi xulosalarga kеlish va tavsiyalar ishlab chiqish imkonini bеrdi: 

1. Kimyo  sanoati  sanoatdagi  eng  muhim  tarmoqlardan  biri  bo`lib,  uning 

asosiy vazifasi mamlakat aholisining maishiy kimyo tavarlariga  bo`lgan ehtiyojini 

qоndirishdir. Bugungi zamon texnologiyalarining rivojlanishi, ehtiyojlarni ortishi, 

istimolchilar  uchun  zarur  bo`gan  oziq  ovqat,  sanoatidagi  muammolar,  harbiy 

nizolar, xomashyoni yetishmasligi, yashash sharoitining yaxshilanib borishi kimyo 

mahsulotlariga  bo`lgan  talablarni  ortishiga  va  kimyo  sanoatiga  bo`lgan  etiborni 

yanada kuchaytirishga sabab bo`lmoqda. 

2. Boshqa  sohalardan  farqli  ravishda  kimyo  sanoatning  ham  o`ziga  xos 

xususiyatlari bоr. Bular: 

- Tarmoqda kimyo resurs bazasi eng asosiysi bo`lib, qayta tiklanishi qiyin bo`lgan  

ishlab  chiqarish  vositasi  sifatida  nаmоyon  bo`lаdi.  Kimyo  mahsulotlari  resurslari 

cheklangan va uning  hajmini kengaytirishni iloji yo`q; 

-  kimyo  sanoati  mahsulotlarini    ishlab  chiqarish  yuqori  bilib  va  texnika, 

texnologiyani talab qiladi; 

                                                           

31

 Davlat statistika qo‘mitasi Axborot xizmati malumotlari 2013. 

  O‘zbekiston Respublikasi  Iqtisodiyot vazirligi malumotlari 2013. 

 

 


62 

 

- kimyo sanoatida  ishlab chiqarish turli geografik shаrоitlarida olib bоrilib, ishlab 



chiqarish  jarayonini  mехаnizаtsiyalаsh,  georafik  joylashuvini  to`g`ri  tanlash, 

ekologik buammolar keltirib chiqarmaslik, kabi  хususiyatni e’tiborga olish muhim 

ahamiyatga ega;

 

-  kimyo  sanoati  tarmoqlari  ichida  ko`pgina  tarmoqlarida,  ayniqsa,  lok-bo`yoq 



materiallari,  sintetik  bo`yoqlar,  asosiy  kimyo  mahsulotlari  (ammiak,  noorganiq 

kislotalar,  ishqorlar,  mineral  o`g`itlar,  soda,  xlor  va  xlorli  mahsulotlar, 

suyultirilgan gazlar va b) tarmoqlaridaishlab chiqarish jarayoni inson hayoti uchun 

zararli hisoblanadi; 

-  kimyo  mahsulotlari  kеyinchаlik  ishlab  chiqarish  jarayonida  ishlab  chiqarish 

vositasi  (dori  darmon  vositalari,  neftni  qayta  ishlashda  va  boshqalar)  sifatida 

ishlаtilаdi;

 

-  kimyo  mahsulotlarini  qazib  olish  va  ishlab  chiqarish  og`ir  mehnatni,  undan 



tayyorlanga  kimyoviy  vositalar  sanoatning  turli  tarmoqlarida  keng  foydalanib, 

yuqori  samara  olishni,  kimyo  vositalari  tufayli  sodar  bo`ladigan  noxush 

xolatlar(o`lim,  tan  jarohati  olish,  organizmni  ishdan  chiqarish  va  b.)ni  oldini 

olishni talab qiladi. 

3.  O`zbekiston  hududida  tabiiy  gaz,  neft,  ko`mir,  oltingugurt,  tog`-kimyo 

mahsulotlar,  rangli  metallar  rudasi  va  boshqa  xom  ashyolar  bo`lganligi  uchun 

mamlakatimiz  yirik kimyo  sanoatlariga  ega.  Mamlakatda 3000 ta  foydali qazilma 

koni aniqlangan bo`lib, ularning  19 tasi kon-kimyo foydali qazilma konlaridir. Bu 

konlar:  Osh  tuzi  konlari  (Boybichakon,  Xo`jaikon,  Tyubegatang,  Oqbosh, 

Laylimkon  Borsakelmas,  va  Oqqal’a),  Kaliy  tuzi  konlari  (Tyubegatang,  Oqtosh, 

Odamtosh,  Okmachi),  Fosforit    konlari  (Molg`uzor  va    Nurota  fosfarit  koni), 

Oltingugurt koni (

Sho`rsuv oltingugurt koni)

 

 



4.  Kimyo  sanoatining  xomashyo  bazasi  boy  va  xilma-xil.  U  turli  foydali 

qazilmalardan,  ishlab  chiqarish  chiqindilaridan  yog`och,  suv,  hatto  havodan 

foydalanadi.  Turli  xil  xomashyolardan  foydalanish  imkoniyatining  cheksizligi 

kimyo  sanoati    korxonalarini  hamma  joyda  qurishga  imkon  beradi.  Biroq  kimyo 



63 

 

korxonalari energiya va suvni ko`p ishlatishi, ayniqsa, tabiatga jiddiy salbiy ta’sir 



ko`rsatishi sababidan ularni hamma joyda ham qurish maqbul bo`lavermaydi. 

5.  O`zbekiston  sanoati  tarmoqlari  ichida  kimyo  sanoati  sanoatni  tayanchi 

hisoblanadi. Chuki  qishloq  xo`jaligida, yoqilg`  energetikada, rangli va qora  metal 

ishlab  chiqarishda,  farmasiftika  sanoatida,  mashinasozlikda  umuman  sanoatning 

barch  soxasida  kimyo  sanoatining  o`rni  yuqori.  Kimyo  sanoati —  ogʻir  sanoat 

tarmoqlaridan  biri,  xilma-xil  kimyoviy  mahsulotlar  turlari:  kon-kimyo  xom 

ashyosi,  asosiy  kimyo  mahsulotlari  (ammiak,  noorganiq  kislotalar,  ishqorlar, 

mineral  o`g`itlar,  soda,  xlor  va  xlorli  mahsulotlar,  suyultirilgan  gazlar  va 

boshqalar), plastmassa va sintetik smolalar, shu jumladan, kaprolaktam, sellyuloza 

atsetatlari, kimyoviy tola va iplar, plastmassa va shisha-plastiklardan materiallar va 

buyumlar,  lok-bo`yoq  materiallari,  sintetik  bo`yoqlar,  kimyoviy  reaktivlar, 

fotokimyo mahsulotlari, maishiy kimyo tovarlari va boshqalarni ishlab chiqaradi. 

6.  Sanoat  tarmoqlari  ichida  yuqori  ulushga  ega  tarmoqlar:  yonilg`i 

energetika  17,5%,  mashinasozlik  va  metalni  qayta  ishlash  16,1%,  oziq-avqat 

sanoati  13,9%,  yengil  sanoat  13,5%,  rangli  metallurgiya  10,3%  ulushga  ega 

tarmoqlari bo`lib,  kimyo va neft-kimyo sanoati esa 5,4%  ulushga ega.  Kimyo va 

neft-kimyosanoati  YaIM  dagi  ulushi  atiga  2,9%.  Bu  ko`rsatgichni  oshirish 

maqsadida  1991  yilda  respublika  kimyo  sanoati  korxonalari  negizida 

"O`zkimyosanoat"  konserni  tashkil  etildi.    1994  yil  martidan  kontsеrn 

"O`zkimyosanoat"  uyushmasiga  aylantirildi.  2001  yil  martida  uyushma  tugatilib, 

uning  asosida  "O`zkimyosanoat"  davlat-aktsiyadorlik  kompaniyasi  tashkil  qilindi 

va oxirgi besh yil mobaynida kimyo sanoati mahsulotlari 401,0%ga o`sdi. 

7.  O`zbekistonda  zamonaviy  kimyo  sanoatining  shakllanishi  1932  yil 

qadimdan  oltingugurt  qazib  olingan  Sho`rsuv  oltingugurt  koni  (Farg`ona 

vodiysi)ning  ishga  tushirilishi  bilan  boshlandi.  Bu  korxona  sobiq  SSSRda  ishlab 

chiqariladigan  oltingugurtning  57%  ini  bergan  va  Ittifoqning  oltingugurt 

mustaqilligini ta’minlashda muhim rol o`ynadi. 


64 

 

 



8.  O`zbekistonda  kimyo  sanoatini  barqaror  rivojlantirish,  ishlab  chiqarish 

quvvatlaridan  samarali  foydalanish,  energiyani  tejaydigan  hamda  ekologik  toza 

texnologiyalarni  joriy  etish,  eksportga  mo`ljallangan  va  import  o`rnini  bosadigan 

raqobatbardosh  mahsulotlar  ishlab  chiqarishni  ko`paytirishga  alohida  e’tibor 

qaratilayotgani  o`zining  yuksak  samaralarini  bermoqda.    Jami  eksportda  kimyo 

sanoati  ulushi  2005-2011  yillar  mobaynida  deyarli  o`zgarmagan  (o`rtacha  5% 

ulush).  Bunga  sabab  jami  eksport  bilan  kimyo  sanoati  mahsulotlar  eksporti  mos 

ravishda oshib brogan. 

 

9.  O`zbekistonda  sanoat  ahamiyatiga  ega  mineral  xomashyo  bazasini 



rivojlantirish,  rudali  hududlarni  tadqiq  qilish,  zaxiralarni  aniqlash  va  geologiya-

qidiruv  ishlariga  zamonaviy  texnologiyalarni  joriy  etish  ustuvor  vazifalardan  etib 

belgilangan. Bu, o`z navbatida, soha ilm-fani va olimlari zimmasidagi mas’uliyatni 

yanada  oshiradi.  Shu  bois  mazkur  mintaqaviy  konferensiya  dunyoning  ko`plab 

mamlakatlaridan  kelgan  olim  va  mutaxassislar,  ekspertlarning  bu  boradagi 

izlanishlari, kashfiyotlari va xulosalarini o`rganishda muhim ahamiyatga ega. 

10.  Joriy  yil  2012  yilning  yanvar-sentabr  oylarida  asosiy  kapitalda 

o`zlashtirilgan  investitsiyalar  umumiy  hajmi  15,3  milliard  so`mni  tashkil  qildi  va 

qiyosiy  narxlarda  9,8  foizga  oshdi.  Jalb  etilgan  xorijiy  investitsiyalar  va  kreditlar 

hajmi  2  milliard  dollarni  tashkil  qildi,  jumladan,  o`zlashtirilgan  1,6  milliard 

dollarning  (o`sish  2011-yilning  shu  davriga  nisbatan  9,6  foiz)  1,3  milliard  dollari 

to`g`ridan-to`g`ri  xorijiy  investitsiyalardir.    Buning natijasida 2012-yilning  o`tgan 

davrida  106  ta  investitsiyaviy  loyihalarni  amalga  oshirish  yakunlandi. 

“Sho`rtanneftgaz” unitar sho`ba korxonasida propanbutan aralashmasi qurilmasini 

barpo  etish  (5-navbat),  Navoiy  issiqlik  elektr  stansiyasida  gaz  siqish  kompressor 

stansiyasini  qurish,  Navoiy  viloyatida  texnik  kremniy  ishlab  chiqarishni  tashkil 

etish (I bosqich), Qalmaqir konini kengaytirish, rekonstruksiya qilish va jihozlash 

hamda  boshqa  qator  loyihalar  shular  jumlasidandir.  O`zbekistonda  investitsiyalar 

hajmi  yildan  yilga  ortib  bormoqda.  Shunisi  takidlash  lozimki  kiritilgan 

investitsiyaning  deyarli  33%i  sanoat  soxasiga  yo`naltirilmoqda,  ammo  kimyo 



65 

 

sanoatiga  ajratiladigan  investitsiyalar  jami  investitsiyaning  1-2%ni  tashkil  etishi 



albatda salbiy xolat. 

11.  Prezidentimiz  I.A.  Karimov  tashabbusi  bilan  amalga  oshirilayotgan 

iqtisodiy  islohotlar  samarasi  o`laroq,  mamlakatimiz  sanoatining  innovatsion 

salohiyati  sezilarli  ravishda  oshmoqda.  Masalan,  bugungi  kunda  kimyo  sohasida 

amalga oshirilayotgan 11 ta yirik innovatsiya loyihasi eksportbop va import o`rnini 

bosadigan  yangi  turdagi  mahsulotlar  ishlab  chiqarish  hisobidan  tayyorlanayotgan 

mahsulot hajmini oshirish, yangi ish o`rinlari tashkil etish imkonini beradi. 

12.  O`zbekistonda  kimyo  sanoatini  iqtisodiyotdagi  o`rnini  oshib  borishida 

bir  qator  istiqbol  loyihalar  rejalashtirilgan.  Bular  qatoriga:  Dehqonobod  kaliy 

o`g`itlari  zavodining  ishlab  chiqarish  quvvatini  kengaytirish  2-etap  (yillik 

quvvatini  600ming  tonnaga  yetkazish,  loyihaga  254,6  mln$  sarflanib,2011-2013 

yillarda  bitkaziladi),    Surgil  koni  bazasida  gaz-kimyo  kompleksi  qurish  (yillik 

quvvati 400 ming t. politilen, 100 ming t. polipropilen qo`shimcha qilish va 3500 

mln$ sarflab, 2008-2014 yillarda qurib bitkaziladi),  “ Muborak gazni qayta ishlash 

zavodi” unitar shuba korxonasida gaz-kimyo kompleksini qurish, ”Rezinotexnika” 

OAJ  bazasida konveyr  lentalari, Q/x  va  avtomabil  sinalarini  ishlab  chiqarish kabi 

yirik loyiha uchun mos ravishda 2305,5 mln$, 230 mln$ sarflanadi. 

13.  O`zbekistonda  kimyo  sanoati  rivojlanishini tahlih qilayotganimizda   bir 

qaqtor muammolarga duch kelishimiz mumkin.  Bu muammolar: 

–  Mamlakatning  tabiiy  va  mineral-xom  ashyo  resurslari  yirik  zahiralariga 

mavjud.  Ammo  bu  kabi  xom  ashyolarni  qazib  chiqarish,  uni  uni  qayta  ishlash 

jarayonida  texnika  texnologiyani  eskirganligi  va  yetishmsligi.  Buning  natijasida 

kimyo  mahsulotlari  ishlab  ciqarish  samaradorligi  oshmayotganligi.  Masalan 

mineral  o`gitlar  ishlab  chiqarish  2011-yil  1,2  mln  tonna  tashkil  etgan  bo`lsa(1.7-

jadval),  mineral  o`gitlar  orasida  birgina  azot  ishlab  chiqarish  sanoat  quvvati  2,8 

mln  tonnani  tashkil  etadi(1.4-jadval).    Kimyoviy  tola  va  iplar  ishlab  chiqarish 

2011-yilda 16,2 ming tonnani tashkil etgan bo`lsa(1.7-jadval), bu sanoat tarmog`ini 

quvvati 180 ming tonnani tashkil etadi(1.4-jadval); 



66 

 

–  Kimyo  sanoatida  yangi  turdagi  kimyo  mahsulotlarini  o‘zlashtirishda 



geologik  qidiruv  ishlari  va  yangi  kashfiyotlar  uchun  moliyalashtirishni  kengroq 

yo`lga qo`yilmaganligi; 

–  Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar va tajriba ishlarini amalga oshirishda malakali 

kadrlar va mutaxassis oliblarni yetishmasligi; 

– 

Kimo  sanoat  tarmog`ida  innovasion  faoliyatning  rivojlanmaganligi,  ilg‘or 



innovasion  yangiliklarning  tarmoq  korxonalarida  kam  joriy  etilishi.  Masalan 

O`zbekistonga  2011  yil  18291,3  mlrd  so`m  investitsiya  kiritilib,  shundan  32,7%i 

sanoatga 

yo`naltirildi. 

Kimyo 

sanoatiga 



ajratilgan 

investitsiyalar 

jami 

investitsiyadagi  ulushi  2006  yil  2,2%  ,    2011  yilda  esa  bu  ko`rsatgich  1,0%  ga 



tushdi.  Kimyo sanoatiga ajratiladigan investitsiyalar jami investitsiyaning 1-2%ni 

tashkil etishi albatda salbiy xolat;

 

–  Kimyo sanoati mahsulotlarini ishlab chiqarishda tabiat va insonlarga salbiy 



zarar  yetkaz  ehtimoli  yuqoriligi,    ishlab  chiqarish  jarayoniga  davlat  aralashuvini 

taqoza  etilishi.  Xususan,    Prezidentimiz  I.A.Karimovning  «O’zbekiston  XX1  asr 

bo’sag’asida:  xavfsizlikka  tahdid,  barqarorlik  shartlari,  taraqqiyot  kafolatlari» 

asarlarida  ta’kidlanganidek:  «Sanoat  korxonalarida  atmosferaga,  suv  havzalariga 

va  tuproqqa  ifloslantiruvchi  hamda  zararli  moddalarni  tashlaganlik  uchun 

solinadigan maxsus soliqdan keng foydalangan holda ma’suliyatni oshirish darkor. 

Ularda  zamonaviy,  samarali  tozalash  qurilmalari  tizimini  joriy  etish  kerak. 

Boshlang’ich  xom  ashyodan  tayyor,  pirovard  mahsulot  olgunga  qadar  kompleks 

foydalanishga  imkon  beradigan  yangi,  zamonaviy,  ekologik  jihatdan  samarali 

uskunalarni o’rnatish lozim». 

 

 

 



 

 


67 

 

 



 

 

 



 

 

 



 


Download 0.88 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling