Tovar moddiy zaxiralar hisobi va ombor xo’jaligini tashkil etilishi auditi mundarija kirish I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tovar-moddiy zaxiralar hisobi va auditining nazariy-huquqiy asoslari


Download 139.72 Kb.
bet1/4
Sana06.05.2020
Hajmi139.72 Kb.
  1   2   3   4

Tovar moddiy zaxiralar hisobi va ombor xo’jaligini tashkil etilishi auditi

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tovar-moddiy zaxiralar hisobi va auditining nazariy-huquqiy asoslari.

    1. Xo’jalik yurituvchi subyektlarda tovar-moddiy zaxiralar hisobining maqsadi, vazifalari va ularning ahamiyati.

    2. Tovar-moddiy zaxiralar auditining maqsadi, vazifalari va axborot manbalari.

    3. Tovar-moddiy zaxiralarning ombor xo’jaligini tashkil etish va uning auditining huquqiy asoslari.

II bob. O’zbekistonda tovar-moddiy zaxiralar hisobi va ombor xo’jaligi auditining amaliy xususiyatlari.

    1. Tovar-moddiy zaxiralar baholanishining auditi.

    2. Tovar-moddiy zaxiralar harakatining auditi.

    3. Ombor xo’jaligini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish tartibi.

III bob. Xo’jalik yurituvchi subektlarda tovar-moddiy zaxiralar hisobi va ombor xo’jaligi auditini takomillashtirish yo’llari.

  1. Tovar moddiy zaxiralar ombor xo’jaligi auditida inventarizatsiya va uni o’tkazish tartibini takomillashtirish.

  2. Auditning xalqaro standartlari bo’yicha tovar-moddiy zaxiralar hisobi va ombor xo’jaligi auditini takomillashtirish.

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Ilovalar

Kirish

Mavzuning dolzarbligi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo'jalik faoliyati jarayonining yakuniy bosqichidan olinadigan tayyor mahsulotlarning tannarxidagi sarflangan xom ashyo va materiallarning ulushini imkoniyati boricha kamaytirish muhim o'rin tutadi, chunki talab va taklifdan kelib chiqqan holda ularga o'rnatilgan baho mahsulotlarning xaridorgirlik darajasini belgilaydi. Ushbu muomalalar va talablardan kelib chiqqan holda ishlab chiqarishni tashkil qilayotganda tabiiy va moddiy resurslardan unumli foydalanish, ikkilamchi resurslarni va yondash mahsulotlarni keng talab qilishi lozim.

Bu bo'limda sub'ektga tegishli bo'lgan tovar-moddiy zahiralari, shu jumladan, yo'ldagi va qayta ishlashga berilgan, ishlanadigan, qayta ishlanadigan, ishlab chiqarish va boshshqa xo'jalik maqsadlari uchun ishlatiladigan mehnat buyumlari, xom ashyo va materiallar, aylanma mablag'larning tarkibiga kiritilgan mehnat buyumlarining tarkibi, miqdori, harakati, ularni tayyorlash, sotib olish, qayta baholash jarayonlari to'g'risidagi ma'lumotlarni umumlashtirishning tartib va qoidalari o'rganiladi.

O'rganish jarayonida tovar-moddiy zahiralarining tarkibi, holati,harakati, miqdori, sotib olinishi yoki ishlab chiqarilishi, baholash va qayta baholash tartiblariga e'tibor berishi lozim.Buxgalteriya hisobining ma'lumotlari o'zida mahsulotning tannarxini kamaytirish imkoniyatlarini-moddiy boyliklardan unumlm foydalanish, sarflar me'yorini pasaytirish,tovar-moddiy qiymatliklarning talabga javob beradigan darajadagi saqlash va qo'riqlash va boshqalar to'g'risidagi ma'lumotlarni umumlashtirishi lozim.

Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Tadqiqot ishining asosiy maqsadi-O'zbekistonda tovar-moddiy zahiralarni baholash va uning auditini o'tkazishning hozirgi kundagi holatini tahlil qilish, qilingan tahliliy ma'lumotlarga asoslangan holda, rivojlangan xorijiy davlatlar tajribasidan kelib chiqib, tovar-moddiy zahiralarni baholash va uni audit qilishning bugungi kundagi muammolarini hal qilish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.

Asosiy maqsaddan kelib chiqqan holda dissertatsiyada quyidagi vazifalarni bajarish rejalashtirilgan:

-Tovar-moddiy zahiralarni baholash va ularni nazoratini o'tkazishning mohiyati, uning milliy iqtisodiyot korxonalari uchun ahamiyatini ochib berish, xorijiy davlatlar tajribasini o'rganish;

-Korxonalar hisob siyosatida tovar-moddiy zahiralarni baholash va auditorlik tekshiruvidan o'tkazish yo'nalishlarini o'rganib chiqish va uni hozirgi kundagi holatini tahlil qilish;

-O'zbekistonda tovar-moddiy zahiralarni baholashning kontseptual asoslari va auditini takomillashtirish bo'yicha fikr-mulohazalar bildirish va takliflar kiritishdan iboratdir.

Shu bilan birgalikda, korxonalar hisob siyosatida tovar-moddiy zahiralarni baholanishi belgilash xususiyatlari va uning auditi yuzasidan tahlil ishlari olib boriladi va ushbu faoliyatni hozirgi kundagi haqiqiy holati haqida xulosalar beriladi.

Yuqoridagi tahliliy ishlardan kelib chiqqan holda Respublikamiz korxonalari faoliyatida tovar-moddiy zahiralarni baholash va auditini takomillashtirish yuzasidan tegishli xulosalar beriladi.

Tadqiqot ishining amaliy ahamiyati. Ishning ilmiy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, Respublikamiz korxonalari hisob tizimida tovar-moddiy zahiralarni baholash va auditini takomillashtirish bo'yicha bayon qilingan fikr-mulohazalar Respublikamizda ushbu hisob va nazorat tizimini olib borish va takomillashtirish jarayonlarida qo'llanilishi mumkin.

Tadqiqot ishining predmeti. Mazkur tadqiqotning predmeti bo'lib korxonalar tomonidan tovar-moddiy zahiralarni qay darajada to'g'ri baholanalayotganligi hamda ular tomonidan tovar-moddiy zahiralar baholanishining hisobi va auditi qay darajada yuritilayotganligi va Respublikamiz iqtisodiyotini rivojlantirishda tovar-moddiy zahiralar baholanishi va uning auditini rivojlangan mamlakatlar bilan qiyosan o'rganish va tahlil qilish hisoblanadi. Shuningdek, ushbu masalalar bo'yicha yangiliklarni ishlab chiqish va uni amaliyotga tadbiq etish hisoblanadi.

Tadqiqot ishining ob'ekti – “Amulet Audit” mas’uliyati cheklangan jamiyati auditorlik tashkilotida olib borilayotgan faoliyat natijalari hisoblanadi.

Tadqiqotning nazariy va uslubiy asoslari. Dissertatsiya predmetini tadqiq qilishda O'zbekiston Respublikasi buxgalter va auditorlar milliy assotsiatsiyasi tomonidan tovar-moddiy zahiralar baholanishi tartibi va uning auditini tashkil qilish bo'yicha ishlab chiqilgan yo'riqnomalar, assotsiatsiyaning choraklik, yillik hisobotlari, shuningdek O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Vazirlar Mahkamasining ushbu sohaga taalluqli bahosio'lgan qarorlari hamda me'yoriy hujjatlaridan foydalanildi.

Tadqiqotning ilmiy yangiligi. O'zbekistonda tovar-moddiy zahiralarni baholash va uni auditini o'tkazishning hozirgi kundagi holatini tahlil etish, qilingan tahliliy ma'lumotlarga asoslangan holda rivojlangan xorijiy davlatlar tajribasidan kelib chiqib tovar-moddiy zahiralarni baholash va uning auditini tashkil etishga oid muammolarni hal etish quyidagi aniq tadqiqot natijalarida ko'rinadi:

-Korxonalarda tovar-moddiy zahiralarni baholash va uning hisobini tashkil etish holati va uni qay darajada hisob tamoyillariga muvofiq kelishi o'rganildi;

-Milliy iqtisodiyot korxonalari uchun tovar-moddiy zahiralar to'g'ri baholanishi va uning auditini tashkil etishning ahamiyati ochib berildi hamda buxgalteriya hisobi sohaga oid xorijiy davlatlar tajribasi o'rganildi;

-Tovar-moddiy zahiralar baholanishi va uning auditini tashkil etish bo'yicha ishlab chiqilgan xalqaro milliy standartlar qiyosiy tahlil etildi;

-O'zbekistonda tovar-moddiy zahiralarni baholashning kontseptual asoslari va auditini takomillashtirish bo'yicha tegishli xulosa va takliflar berildi;

Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijasida erishilgan natijalar ahamiyati tadbiq etilsa, korxonalarda tovar-moddiy zahiralarni baholash tartibi va uning auditini tashkil etish bo'yicha sodir bo'lgan muammolarni hal etish hamda korxonalarda tovar-moddiy zahiralarni hisobga olish va ular holati va harakatini boshqarish nazorat qilishda yengillik va qo'layliklar yaratiladi.

Tadqiqotning tarkibi. Ilmiy tadqiqot ishi 3ta bob va 8ta paragrafdan hamda kirish, xulosa va takliflar, adabiyotlar ro'yhatidan iboratdir.



I bob. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida tovar-moddiy zaxiralar hisobi va auditining nazariy-huquqiy asoslari

    1. Xo’jalik yurituvchi subyektlarda tovar-moddiy zaxiralar hisobining maqsadi, vazifalari va ularning ahamiyati

Tovar-moddiy zaxiralarining tushumi va kirim qilinishi mol yetkazib beruvchilar bilan tuzilgan shartnomalar va kuzatib boruvchi hujjatlar (tovar-transport nakladnoylari, schyot-fakturalar, qodoqlash (upakovka) yorliqlari, sifat guvohnomasi, qabul kvitantsiyasi va boshqalar) asosida tekshiriladi. Omborxona kirim hujjatlarini mol yetkazib beruvchilarning kuzatib boruvchi hujjatlari yoki materiallarni chakana savdoda naqd pulga sotib olish hujjatlari bilan solishtirish omborxonada sodir bo’lgan kirim muomalalarini tekshirishning umumiy usuli hisoblanadi.

Tovar-moddiy zaxiralarining to’liq kirim qilinishini tekshirish chog’ida auditor mol yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblarning shakllari va shartlarini, tanlangan baholash usulini, sotib olingan qiymatliklar bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’i (agar korxona QQS to’lovchi bo’lsa) ni qoplash tartibini hisobga olishi zarur.

Tezkor va xizmat yuzasidan uzatiladigan axborotlar ham auditorlik tekshiruvining ob’ekti hisoblanadi. Masalan, kelgan yuklarni hisobga olish jurnalidan moddiy qiymatliklarning assortimenti va yetkazib berish muddatlari to’g’risidagi ma’lumotlarni mol yetkazib beruvchilar bo’yicha olish mumkin. Auditor bunday hisobning mijoz-korxonada qanday tashkil etilganligini o’rganadi. Xususan, har bir mol yetkazib beruvchi bo’yicha shartnomada materiallarning yetkazib berilish muddatlari bilan birgalikda assortimenti ko’rsatilayotganligi, hamda haqiqatda olingan materiallarning assortimenti, olinish sanasi ko’rsatilgan holda qabul qilinganligi tekshiriladi. Operativ hisobda keltirilgan axborotlarning ishonchliligini aniqlash uchun auditor ularni buxgalteriya hisobida aks ettirilgan ma’lumotlar bilan taqqoslaydi. Kelayotgan yuklarni hisobga olish jurnali va mol yetkazib berish shartnomalarini hisobga olish kartochkalaridagi yozuvlar bo’yicha auditor tekshirilayotgan davr ichida qanday mol yetkazib berishlar amalga oshirilganligini aniqlashi mumkin.

Agar moddiy qiymatliklar jismoniy shaxslardan yoki yuridik shaxs huquqiga ega bo’lmagan tadbirkorlardan naqd pulga sotib olingan bo’lsa, auditor xarid dalolatnomalarining mavjudligi va to’g’ri rasmiylashtirilganligiga e’tibor qaratadi. Xarid dalolatnomasida quyidagi majburiy rekvizitlar bo’lishi lozim: sotuvchining pasport ma’lumotlari, moddiy qiymatliklarning nomi, miqdori va qiymati.

Olingan moddiy boyliklarni rasmiylashtiradigan ichki hujjatlarga yukni qabul qilib oluvchi shtampasi bosilgan mol yetkazib beruvchilarning kuzatib boruvchi hujjatlari, kirim dalolatnomalari, kirim orderlari va yukni qabul qilish tartibiga ko’ra ayrim boshqa hujjatlar kiradi.

Sotib olingan moddiy boyliklarning to’g’ri baholanishi va to’liq kirim qilinishini tekshirishni boshlashda auditor moddiy boyliklarni hisobga oladigan vedomostlarda aks ettirilgan jami summalarning boshqa hisob registrlari ma’lumotlariga mosligini aniqlaydi.

6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (joriy qismi) va 7010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (uzoq muddatli qismi) bo’yicha sintetik hisob registrlari ma’lumotlari, hamda omborxonalarning kirim hujjatlari bo’yicha auditor olingan materiallarning miqdorini va yuklarni qabul qilishning to’g’ri rasmiylashtirilishini aniqlaydi. Buning uchun mol yetkazib beruvchilarning puli to’langan schyotlari va boshqa to’lov hujjatlarini kirim orderlari, qabul qilish dalolatnomalari, hamda omborxona hisobi kartochkalaridagi yozuvlar bilan taqqoslaydi.

Moddiy boyliklarning to’liq kirim qilinganligini tekshirishda auditor mol yetkazib beruvchilarning hisobga olinmagan schyotlarini aniqlash maqsadida, mol yetkazib beruvchilardan kreditor qarzlarning haqqoniyligiga e’tibor qaratadi. Buning uchun u buxgalteriya hisobi registrlaridagi yozuvlarni taqdim qilingan schyotlar, shartnomalar va mol yetkazib beruvchilarga to’langanlik to’g’risidagi pul hujjatlari ma’lumotlari bilan solishtiradi.

Moddiy boyliklarning to’liq kirim qilinganligini tekshirishda ichki hujjatlar mol yetkazib beruvchilarning kuzatib boruvchi hujjatlari bilan solishtiriladi. Auditor olingan moddiy boyliklar sifati va miqdoridagi tafovutlarning dalolatnomalar bilan to’g’ri rasmiylashtirilganligi va mol yetkazib beruvchilarga yoki transport tashkilotlariga (masalan, avtobaza, temir yo’l kompaniyasi) o’z vaqtida da’vo qo’zg’atilganligini o’rganadi. Ayrim hollarda bunday tafovutlar moddiy boyliklarni o’zlashtirish va kamomadni yashirish maqsadida qalbaki dalolatnomalarni rasmiylashtirish oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Zarur hollarda auditor moddiy boyliklarni kirim qilish uchun asos bo’lgan hujjatlarni ularning mol yetkazib beruvchilarda saqlanayotgan nusxalari bilan solishtirib, qarama-qarshi tekshiruv ham o’tkazadi.

Korxonaga tegishli bo’lmagan, ammo uning ixtiyorida saqlanayotgan yoki ishlatilayotgan tovar-moddiy zaxiralar shartnomalar shartlariga muvofiq, shartnomada ko’rsatilgan bahoda balansdan tashqari schyotlarda aks ettiriladi.

Ma’sul saqlash uchun qabul qilingan moddiy boyliklar, hamda buyurtmachining xom ashyosi sifatida qayta ishlashga qabul qilingan xom ashyo va materiallar korxonaning o’ziga tegishli ishlab chiqarish zaxiralaridan alohida saqlanishi va hisobga olinishi lozim. Bunday moddiy boyliklar №21 BHMS ga muvofiq 002 -«Ma’sul saqlashga olingan tovar-moddiy boyliklar» va 003-«Qayta ishlashga qabul qilingan materiallar» degan balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinishi lozim.

Hujjatsiz (schyot-fakturasiz) olingan materiallarni tekshirish ayrim xususiyatlarga ega. Ular 6010 - «Mol yetkazib beruvchilarga va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (joriy qismi) yoki 7010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (uzoq muddatli qismi) schyoti bo’yicha yuritiladigan hisob registrida har bir olingan materiallar bo’yicha alohida so’ngi kirim qilingan partiya bahosi bo’yicha aks ettirilishi lozim. Bunda raqam o’rniga «N» harfi (fakturlanmagan) qo’yiladi. Auditor bunday moddiy boyliklarni kirim qilishga doir yozuv hisobda qanday aks ettirilganligini aniqlashi zarur. Chunki, keyingi oyda mol yetkazib beruvchilar hujjatlarining kelib tushishiga qarab, ushbu yozuvlar mol yetkazib beruvchilarning hisob-kitob hujjatlariga asosan materiallarni haqiqiy sotib olish bahosi bo’yicha kirim qilish bilan bir vaqtning o’zida tuzatilishi (storno qilinishi) kerak.

Hujjatsiz mol olingan holatlar mavjud bo’lganida auditor quyidagilarni tekshiradi:


  • qabul qilish dalolatnomalarini tuzish tartibiga qanday rioya qilinayotganligi;

  • hujjatlarsiz olingan moddiy boyliklarni kirim qilishning to’liqligi va to’g’riligi;

  • baho belgilashning to’g’riligi;

  • mol yetkazib beruvchilarning qarama-qarshi hujjatlari kelib tushganda qilingan tuzatish (korrektirovka) larning to’g’riligi (buning uchun auditor qabul qilish dalolatnomalaridagi yozuvlarni keyinchalik olingan mol yetkazib beruvchilar hujjatlarining ma’lumotlari bilan solishtirishi zarur).

Agar mijoz-korxona hisobida yo’lda kelayotgan ya’ni puli to’langan, lekin hali oy oxirigacha kelib tushmagan moddiy boyliklar mavjud bo’lsa, u holda auditor bunday moddiy boyliklar qiymatini buxgalteriya hisobi va balansda aks ettirishning ishonchliligini tasdiqlashi uchun ular keyinchalik olinganligi va puli to’langanligi yoki balans tuzilayotgan sanaga kreditor qarzlar tarkibiga kiritilganligiga ishonch hosil qilishi zarur.

Auditor korxonada bunday moddiy boyliklarni hisobga olishning mavjud ikkita variantidan qaysi birisi qo’llanilayotganligini aniqlashi kerak. Birinchi variant qo’llanilganda ushbu materiallar qiymati har oy oxirida quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 1510 - «Materiallarni tayyorlash va sotib olish» schyoti Kredit 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (joriy qismi) yoki 7010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» (uzoq muddatli qismi).

Auditor bunday mol yetkazib berishlar bo’yicha kreditor qarzlar mavjudligini tekshiradi. Chunki keyingi oyning boshida ushbu yozuv tuzatilishi (storno qilinishi) lozim. Yetib kelmagan yuklar uchun mol yetkazib beruvchilarga to’langan summalar yuk yetib kelgunga qadar debitor qarz sifatida hisobda turishi davom etishi lozim.



Ikkinchi variantda bunday yozuvlar materiallarning haqiqatda kelib tushishidan qat’iy nazar, mol yetkazib beruvchilarning korxonaga kelib tushgan hisob-kitob hujjatlariga asosan bir oy davomida amalga oshiriladi. 1510 - «Materiallarni tayyorlash va sotib olish» schyotida ayrim sanalarga debet qoldig’i qolishi mumkin.

Bunday debet qoldiqlar puli to’langan, ammo oy oxirida hali xo’jalikka yetib kelmagan yuklarning qiymatini bildiradi. Ushbu yo’lda kelayotgan moddiy boyliklarning qoldiqlari buxgalteriya balansining «Ishlab chiqarish zaxiralari» moddasiga qo’shib aks ettirilishi lozim.

Ayrim paytlarda korxonalar balansning «Boshqa debitorlar» moddasida materiallarni qabul qilishda aniqlangan kamomadlarni, mol yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar bo’yicha har xil da’vo summalarini, puli to’langan va uzoq vaqt davomida kirimga olinmagan (ayrim paytlarda o’g’irlangan bo’lishi ham mumkin) moddiy boyliklar uchun debitorlik qarzlarni aks ettiradi. Shuning uchun 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» va 7010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» schyotlar bo’yicha yuritiladigan registrdagi hisob yozuvlarining puli to’lanib, lekin hali yo’lda kelayotgan moddiy boyliklar uchun hisob-kitoblar qismi navbatdagi tekshiruv ob’ekti bo’lishi lozim. To’liq to’langan, lekin uzoq vaqt davomida xo’jalikka kelib tushmagan moddiy boyliklar aks ettirilgan har bir hisob-kitob (to’lov) hujjati bo’yicha tovar-transport nakladnoylari (kvitantsiyalari) va schyotlarni to’lovga taqdim qilish uchun asos bo’ladigan boshqa hujjatlar puxta tekshirilishi zarur. Zarur hollarda auditor ushbu yozuvlarni mol yetkazib beruvchilarning o’zaro bog’liq bo’lgan dastlabki hujjatlari va hisob registrlari bilan taqqoslaydi (qaramaqarshi tekshiruv o’tkazadi).

Tovar-moddiy zaxiralarni auditorlik tekshiruvidan o’tkazish chog’ida auditor olinayotgan moddiy boyliklar bo’yicha qo’shilgan qiymat solig’i (agar korxona QQS to’lovchi bo’lsa) ning hisobda aks ettirilishini ham tekshiradi.

Mol yetkazib beruvchining hisob-kitob hujjatlarida alohida qator bilan ajratib ko’rsatilib, xaridor korxonaga to’lov uchun taqdim qilinadigan qo’shilgan qiymat solig’i summasi 4410 - «Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyotining debeti va 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» schyotining kreditida aks ettiriladi. To’langan qo’shilgan qiymat solig’i summalari ishlab chiqarish zaxiralarining sotib olish qiymatiga kiritilmaydi ya’ni 1010-1090 «Materiallar» yoki 1510 «Materiallarni tayyorlash va xarid qilish» schyotlar debetiga olib borilmaydi.

4410 - «Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyotining istalgan hisobot sanasiga debet qoldig’i sotib olingan, lekin hali puli to’lanmagan moddiy boyliklarga tegishli bo’lgan qo’shilgan qiymat solig’i summasini bildiradi. Ushbu summa balans aktivining II bo’limida tegishli modda bo’yicha ajratib ko’rsatiladi.

Auditor sotib olinadigan zaxiralarning maqsadli tayinlanishi yoki qanday maqsadlar uchun ishlatilishiga ko’ra qo’shilgan qiymat solig’i summasini hisobdan o’chirish tartibiga e’tibor qaratishi zarur. Chunki moddiy resurslarni ishlab chiqarishga sarflash me’yoriga qarab, ularga tegishli bo’lgan qo’shilgan qiymat solig’i summasi 6410 - «Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarzdorlik (turlari bo’yicha)» schyot debeti va 4410 -«Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyoti kreditida; moddiy boyliklarni boshqa korxonalarning ustav kapitaliga moliyaviy qo’yilma sifatida, hamda ularni tekinga berish chog’ida qo’shilgan qiymat solig’i summasi 9220-«Boshqa aktivlarning chiqimi» schyoti debeti va 4410-«Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyoti kreditida aks ettiriladi. Shuningdek, qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha yakuniy hisob-kitob 6410 - «Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarzdorlik (turlari bo’yicha) » schyot debeti va 4410 -«Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyot krediti bo’yicha aks ettiriladi.

Sotib olingan moddiy boyliklarga doir qo’shilgan qiymat solig’i faqat quyidagi qonunchilik shartsharoitlari bajarilgandagina byudjetdan qoplanadi:



  • qo’shilgan qiymat solig’i dastlabki va hisob-kitob hujjatlarida alohida satr bilan ajratib ko’rsatilganida;

  • moddiy boyliklar haqiqatda qabul qilinganida;

  • moddiy boyliklar ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sotib olinganida.

Barcha hollarda qo’shilgan qiymat solig’i faqat moddiy boyliklar kirim qilinganida va mol yetkazib beruvchilarga puli to’langanidagina hisobdan o’chiriladi.

Amaliyotda korxonalar moddiy boyliklarni kirim qilmasdan turib, ya’ni tovarmoddiy zaxiralarni hisobda aks ettirish talablariga rioya qilmasdan hisobdan o’chirish hollari ko’p tarqalgan. Bu qo’shilgan qiymat solig’i bo’yicha soliq bilan bog’liq noxush oqibatlarga olib keladi. Masalan, auditor korxona tomonidan kabel sotib olinganligi va uning qiymati mol yetkazib beruvchi tomonidan taqdim qilingan schyotga muvofiq 1 200 000 so’m, qo’shilgan qiymat solig’i esa 240 000 so’mni tashkil etganligini aniqladi. Ushbu muomala mijoz-korxona buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettirilgan:

Debet 2010 - «Asosiy ishlab chiqarish» schyoti – kabel qiymati 1 200 000 so’mga

Kredit 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» schyoti – kabel qiymati – 1 200 000 so’mga;

Debet 4410-«Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyoti- qo’shilgan qiymat solig’i summasi 240 000 sumga

Kredit 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» - qo’shilgan qiymat solig’i summasi 240 000 so’mga

Debet 6410 - «Byudjetga to’lovlar bo’yicha qarzdorlik» schyoti - qo’shilgan qiymat solig’i summasi 240 000 so’mga

Kredit 4410 - «Soliqlar va yig’imlar bo’yicha bo’nak to’lovlar» schyoti – qo’shilgan qiymat solig’i summasi 240 000 so’mga.

Ushbu vaziyatda auditor tomonidan tovar-moddiy zaxiralar qoldig’ining buzib ko’rsatilishi va ular tannarxining hisobot davrida oshirib ko’rsatilganligi to’g’risida xulosa qilingan. Chunki, haqiqatda barcha materiallar to’laligicha hisobdan o’chirilib ishlab chiqarish tannarxiga olib borilmagan. Bundan tashqari, barcha moddiy boyliklar o’z vaqtida qabul qilinmaganligi munosabati bilan, soliq organlari qo’shilgan qiymat solig’ini hisobga o’tkazishga taqdim qilishni asossiz deb topishlari mumkin. Lekin, ma’lum sharoitlarda qabul qilingan moddiy boyliklarga tegishli qo’shilgan qiymat solig’i, ularning haqiqiy sotib olish tannarxiga kiritilishi kerak. Xususan quyidagi hollarda:


  • ishlab chiqarish zaxiralari qo’shilgan qiymat solig’i solinmaydigan maxsulotlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish uchun ishlatilganida;

  • ishlab chiqarish zaxiralari chakana savdo tashkilotlari va aholidan naqd pulga sotib olinganida;

  • ko’p marta ishlatiladigan idishlar sotib olinganida;

  • schyot-faktura va boshqa hisob-kitob hujjatlarida qo’shilgan qiymat solig’i ajratib ko’rsatilmaganda.

№4 –«Tovar-moddiy zaxiralar» nomli Buxgalteriya hisobi milliy standartida tovar-moddiy zaxiralarini sotib olish xarajatlarining tarkibi keltirilgan. Ularga, xususan, materiallarni tayyorlash va tashib keltirish, import bojxona to’lovlari va yig’imlari, maxsulotlarni sertifikatsiyalash xarajatlari, ta’minotchi va vositachi tashkilotlarga to’langan komission to’lovlar, soliqlar (korxona keyinchalik qaytarib oladigan soliqlardan tashqari, masalan, qo’shilgan qiymat solig’i kabi), hamda tayyorlov-transport, xizmat ko’rsatish va zaxiralarni sotib olish bilan bevosita bog’liq bo’lgan boshqa xarajatlar.

Savdo diskontlari, chegirmalar va shunga o’xshash summalar tovar – moddiy zaxiralarni sotib olish xarajatlarini aniqlashda chegirib tashlanadi. 1610 - «Materiallar qiymatidagi farqlar» schyotida yoxud 1000 (1010-1090) – «Materiallarni hisobga oladigan schyotlar»da aniqlanib, hisobdan o’chirilgan transport-tayyorlov sarflari yoki hisob baholaridan chetga chiqishlarni tekshirishda transport tashkiloti yoki vositachi tashkilot to’lovga taqdim qiladigan schyot, tovar-moddiy zaxiralar kirim qilinganidan so’ng kechikib olingan holatlarga e’tibor qaratilishi kerak. Bunday holda transport sarflari materiallarni kirim qilishda ularning haqiqiy tannarxiga qo’shilishi mumkin emas.

Korxonaning omborxona-tayyorlov apparatini saqlash uchun qilingan sarflari, uning hisob siyosatida ko’rsatilgan qoidalarga muvofiq tayyorlangan materiallar tannarxiga qo’shilishi mumkin. Bunday sarflar, odatda, hisobot oyining oxirida taqsimlanadi.

Keyingi yillarda ishlab chiqarish zaxiralarining mahsulot tannarxidagi salmog'i borgan sari oshib bormoqda. Agar ijtimoiy ishlab chiqarishning kengayib borayotgan ko'lamini ko'z oldimizga keltirsak, ishlab chiqarish zaxiralarini tejab-tergab sarflash xalq xo'jaligiga katta samara keltirishini tushunib yetish qiyin emas.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida har qanday korxona asosiy maqsadiga erishishi uchun aylanma mablag'larni jumladan ishlab chiqarish zaxiralarini tejab foydalanishga alohida e'tibor beradi. Chunki shuning natijasida ular o'z raqobatdoshliligini oshirishga va foydalarini ko'paytirishga, oqibat natijada o'z foydalilik darajasini oshirishga erishadilar. Mahsulot ishlab chiqarishda ishlab chiqarish zaxiralarining ahamiyati va roli juda kattadir. Ularsiz ayrim hollarda mahsulot ishlab chiqarish imkoniyati cheklansa, ayrim hollarda ularsiz umuman mahsulot ishlab chiqarish mumkin emas.

Masalan, ishlab chiqarish zaxiralari hisoblangan materiallar, xom-ashyolar, yoqilg'i, elektr quvvatlari va boshqalar mavjud bo'lmasa mahsulot ishlab chiqarish ham cheklanadi.



    1. Download 139.72 Kb.

      Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling