Umumiy tabiiy geografiya


Geografik qobiqning o‘ziga xos xususiyatlari


Download 7.76 Mb.
Pdf ko'rish
bet6/26
Sana15.12.2019
Hajmi7.76 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

Geografik qobiqning o‘ziga xos xususiyatlari
Geografik  qobiq  murakkab  tizim  bo‘lib,  juda  uzoq  vaqt  davo­
mida  shakllanib  hozirgi  holatini  olgan.  Uning  asosiy  xususiyatlari 
quyidagilardan iborat:
1. Geografik qobiq moddiy tarkibining va tuzilishining o‘ziga xosligi 
va  xilma-xilligi.  Geografik  qobiqda  moddalar  uch  agregat  holatda 
uchraydi (qattiq, suyuq, gaz). Ulaming fizik xossalari (zichlik, issiqlik 
0‘tkazuvchanligi,  issiqlik  sig‘imi,  yopishqoqlik,  darzlanganlik dara- 
jasi, Quyosh nurlarini qaytarish xtossasi va h.k.) juda katta oraliqlarda 
o'zgaradi. Moddalaming kimyoviy xossalari turlicha. Bundan tashqa- 
ri  geografik  qobiqda  moddalar  tuzilishiga  ko‘ra  noorganik,  organik 
va aralash turlarga bo‘linadi.  Moddalaming har bir ajratilgan turi o ‘z 
navbatida yana yuzlab va minglab xillarga bo‘linib ketadi. Tirik orga- 
nizmlaming turlari esa 1,5 mln. dan 2 mln. gacha yetadi.
2.  Geografik qobiqqa kelayotgan  issiqlik va  uning  o‘zgarishining 
nihoyatda  xilma-xilligi.  Geografik  qobiqqa  issiqlik  Koinotdan  va 
Yeming ichki qismidan keladi. Ular nihoyatda xilma-xildir. Ulaming 
o ‘zgarishi  ham  turlicha.  Issiqlik o ‘zgarishining turlari  ichida uni  or­
ganik  modda  sifatida  to‘planishi  katta  ahamiyatga  ega.  Quyoshdan 
kelayotgan  issiqlik yog‘och,  ko‘mir,  neft,  torf,  yonuvchi  slanes  kabi 
organik moddalarga aylanadi.  Ular yoqilganda Quyosh  issiqligi yana 
qaytib chiqadi.
29  Goudie A.  Physische Geographie.  Germany, 2002. 4-bet.
65

3.  Yeming  sharsimonligi  Yer  yuzasida  issiqlikni  notekis  taqsim- 
lanishiga  sabab  bo‘ladi,  bu esa geografik qobiqda muvozanatsizlikni 
keltirib chiqaradi. Mazkur muvozanatsizlikni kelib chiqishiga Yer yu­
zasida  quruqlik  va  suvlikni,  muzliklar,  qor qoplamini,  relyefni,  mu- 
rakkab taqsimlanishi ham ta’sir ko‘rsatadi.  Geografik qobiqdagi mu- 
vozanatsizlik  turli  xil  harakatlarning  kelib  chiqishiga  sabab  bo‘ladi. 
Bunday  harakatlarga  issiqlik  oqimi,  havo  harakatlari,  suv  oqimlari, 
tuproq  eritmalari,  kimyoviy elementlar migratsiyasi, kimyoviy reak- 
siyalar va  h.k.  kiradi.  Modda  va  issiqlikning  harakati  geografik  qo- 
biqning hamma qismlarini bir-biri bilan bog'laydi va uni bir butunligi 
va yaxlitligini ta ’minlaydi.
4. Geografik qobiqning moddiy tizim sifatida rivojlanishi davomi- 
da uning tuzilishi murakkablasha borgan, undagi moddalarning turlari 
va issiqlik gradiyentlari orta borgan. Geografik qobiq rivojlanishining 
m a’ium bir bosqichida unda hayot vujudga kelgan.  Hayot bu moddiy 
jism   harakatining  eng yuqori  shaklidir.  Hayotning  vujudga kelishi -  
bu geografik  qobiq rivojlanishining qonuniy natijasidir.  Tirik mavju- 
dotlaming faoliyati esa Yer yuzasi tabiatini sifat jihatdan o ‘zgarishiga 
olib keldi.
5.  Geografik  qobiqning  shakllanishi  va  rivojlanishida  fazoviy 
omillarning  ahamiyati  ham  ulkandir.  Fazoviy  omillarga  quyidagilar 
kiradi:  Yeming  og‘irligi,  Yerdan  Quyoshgacha  bo‘lgan  masofa,  Yer- 
ning  o ‘z  o ‘qi  va  Quyosh  atrofida  aylanish tezligi,  magnitosferaning 
mavjudligi.  Magnitosferaning  mavjudligi  Yer  uchun  qulay  termo- 
dinamik  sharoitni keltirib chiqaradi.  Faqat Yerdagina juda murakkab 
moddiy tizimning vujudga kelishi uchun qulay sharoit vujudga kelgan.
6.  Geografik  qobiq  mustaqil  rivojlanish  qobiliyatiga  ega. 
Atmosferaning, okeanning, muzliklarning tarkibi va og‘irligi, Yer yu­
zasida quruqlik va suvlikning taqsimlanishi, turli xil relyef shakllari- 
ning joylanishi  va  qiyofasi juda  katta  ahamiyatga  ega.  Chunki  ular 
mustaqil o ‘lchamlarga ega. Yer yuzasi qanday tabiiy ofatlar natijasida 
tabiat  o‘zgarmasin  m a’ium  vaqt  o‘tishi  bilan  asta-sekin  qayta tikla- 
nadi.  Masalan,  to‘rtlamchi  davrdagi  muz bosish  davrlarida  Shimoliy 
Amerika va Yevrosiyoning  shimoliy hududlarida tabiat komplekslari
66

tamoman 
nobud  bo‘lgan.  Ammo  muz  qaytgandan  keyin  mazkur 
joylardagi  o‘rmon,  o ‘rmon-tundra  va  tundra  landshaftlari  qaytadan 
tiklangan.
Geografik qobiqning tarkibi va tuzilishi
Yerning  havo  qobig‘i  (asosan troposfera), Yer po‘sti,  suv  qobig‘i 
(okean 
va quruqlik suvlari) va hayot qobig‘i (o‘simlik va hayvonlar) 
geografik 
qobiqning tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ulardagi moddalar 
esa 
komponentlami hosil qiladi.
Geografik  qobiqda  bir  nechta  tuzilish  darajalari  ajratiladi:  geo- 
komponent, geosferali va geotizimli.
Geokomponentyoki eng oddiy tuzilish darajasi.  Geokomponentlar 
bu 
Yer yuzasidagi  nisbatan  bir  xil  xususiyatga  ega  bo‘lgan  moddiy 
hosilalar birlashmasidir. Asosiy va ikkinchi darajali geokomponentlar 
ajratiladi. Asosiy geokomponentlarga tog‘ jinslari, havo, suv, o‘simlik 
va hayvonlar kiradi.  Ikkinchi darajali geokomponentlarga esa tuproq, 
muz, 
muzloq gruntlar kiradi.
Geokomponentlar hosil  bo‘lishi,  kimyoviy tarkibi va fizik xossa- 
lariga 
qarab  bir-biridan  keskin  farq  qiladi.  Geografik  qobiqda  ilgari 
aytganimizdek,  notirik,  tirik  va  aralash  moddalar  ajratiladi.  Aralash 
(tirik 
va  notirik  moddalar  birlashmasi)  moddalarga  tuproq,  muz  va 
muzloq 
grunt  kiradi.  Notirik  (noorganik)  moddalarga  asosan  tog‘ 
jinslari 
kiradi,  ular  Yer  po‘stida  keng  tarqalgan.  Tirik  moddalarga 
0‘ simliklar, 
hayvonotlar va mikroorganizmlar kiradi. Ular biosferada 
keng 
tarqal-gan.
Geosferali tuzilma darajasi.  Geosfera deb, asosan m a’lum bir geo- 
tarkibdan  tuzilgan  Yerning  aniq  bir  qismlariga  aytiladi.  Geosferalar 
(geoqobiqlar)  konsentrik  bir-birini  ichiga  kirgan  qatlamlami  tashkil 
qiladi. Geosferalar litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferadan ibo- 
rat (5.1-rasm).  Litosfera zichligi yuqori bo‘lgan va qattiq moddalar- 
dan 
iborat  tog‘  jinslaridan  tuzilgan.  Gidrofera  esa  suyuq  moddalar- 
dan, 
ya’ni  suvdan  iborat,  atmosfera  gazsimon  moddalardan  iborat. 
Biosfera  esa  tirik  moddalardan  tashkil  topgan.  Litosfera,  gidrosfera
67

va atmosfera to'xtovsiz,  yaxlit qobiqni  hosil qiladi.  Biosfera esa tirik 
mavjudotlar  tarqalgan  qobiq  sifatida  yaxlit  qobiqni  hosil  qilmaydi. 
U boshqa qobiqlar tarkibiga kiradi  va yuqorida aytilgan qobiqlaming 
tutashgan joyida yupqa qatlamni hosil qiladi.  Mazkur geosferalar ora- 
sida  yaxlit  qatlam  hosil  qiladigan  asosiy  qobiqlar  va  yaxlit  qatlam 
hosil qilm aydigan  ikkinchi  darajali  qobiqlar ajratiladi.
Ikkinchi  darajali  qobiqlarga  kriosfera  (sovuqlik  qobig‘i),  tuproq 
(pedosfera) va boshqalar kiradi.
Biosphere 
Biosfera
A r m o s p h c r c
Atmosfera
Y e r   q o b iq la ri
L ito s fe r a
Lithosphere
5.1-rasm . 
Yer qobiqlarining о ‘zaro bog'liqligi30
A sosiy  qobiqlardan  faqat  gidrosferagina  geografik  qobiqqa  to ‘la 
kiradi. Atm osferaning yuqori qismi va litosferaning quyi qismi Yerda 
sodir  bo‘ladigan  jarayonlarda  qatnashmaganligi  uchun  ko‘p  olimlar
30  R obert  E.  Gabler,  Jam es  F.  Petersen,  L.  Michael  Trapasso.  Essentials  o f
Physical  Geography.  2007.  -  14-b.
68

tomonidan  geografik  qobiqqa  kiritilmaydi.  Ular  Yerda  boMadigan 
jarayonlarga bevosita emas,  balki  bilvosita tashqi  muhit sifatida ta’sir 
ko‘rsatadi.  Shuning  uchun  atmosferaning  yuqori  qismi  va  litosfera- 
ning  quyi  qismi  geografiya  fani  tomonidan  chuqur  o ‘rganilmaydi. 
Demak,  geografiyada  atmosfera  va  litosfera  haqida  gapirilganda  at­
mosferaning quyi qismi va  litosferaning yuqori  qismi tushuniladi.
Geografik qobiqda geosferalar (geoqobiqlar) moddalaming zichli- 
giga  qarab  qatlamsimon joylashgan.  Zichligi  yuqori  bo‘lgan  modda- 
lar pastda,  zichligi  kam  bo‘lgan  moddalar yuqorida joylashgan.  Ular 
Yerdagi moddalami o g ‘irligiga qarab tabaqalanishi oqibatida vujudga 
kelgan  va  geografik  qobiqni  b o‘ylama  (vertikal)  tuzilishini  tashkil 
qiladi.
Geotizimli  tuzilma  darajasi.
  Geotizimlar  geokomponentlarning 
o ‘zaro  ta’siri  natijasida  vujudga  keladigan  majmuali  hosilalardir. 
Notirik geokomponentlarning o ‘zaro ta’siri natijasida oddiy geotizim ­
lar hosil  bo‘ladi.  Masalan,  muzliklar,  daryo vodiylari  va h.k.  M uzlik- 
lar atmosfera va  gidrosferaning o ‘zaro  ta’siri  natijasida  hosil  bo‘ladi. 
Daryo vodiylari  esa  litosfera,  gidrosfera hamda atmosferaning o ‘zaro 
ta’siri natijasida vujudga keladi.
Yer  yuzasi  uchun  k o‘proq  turli  xil  geokomponentlarning  o ‘zaro 
ta’siri natijasida vujudga keladigan tabiiy hududiy va tabiiy akval  ma- 
jmualar xosdir.
Geotizimlar hozirgi paytda  faqat tabiiy komponentlami  emas, balki 
antropogen  omillarni  ham  o ‘z  ichiga oladi. Natijada geografik qobiqda 
geotexnogen tizimlar vujudga kelmoqda.  Geotexnogen tuzilmalar tabi­
iy  komponentlardan  va  kishilik jamiyatidan  iborat  (shaharlar,  sanoat 
markazlari, qishloq  x o ‘jalik yerlari, gidrotexnik  inshootlar va h.k.)
Geotizimlar  bir-biri  bilan  gorizontal  (yuzalama)  y o ‘nalishda  al- 
mashadi.  Ular geografik  qobiqning  gorizontal  tuzilishini  hosil  qiladi. 
Geotizimlar o ‘lchamlariga qarab  uchga  b o‘linadi:  sayyoraviy  (plane- 
tar),  regional,  lokal.
Umumiy  Yer  bilimi  geografik  qobiqning  b o‘ylama  va  gorizontal 
tuzilishini  o ‘rganadi,  lekin  geografik  qobiqning  gorizontal  tuzilishini 
faqat  sayyora darajasida o ‘rganadi.
69

Geografik  qobiq  gorizontal  y o ‘nalishda  issiqlik  mintaqalariga, 
iqlim  mintaqalariga,  tabiat zonalariga va landshaftlarga ajratiladi.
G eografik qobiqning umumiy qonuniyatlari
Geografik  qobiqning  rivojlanishida  va  tabiat  komplekslarining 
tabaqalanishida  ham  o ‘ziga  xos  qonuniyatlar  mavjud.  Ular  Yeming 
umumiy geografik qonuniyatlari deb ataladi.
Bir  butunlik,  modda  va  energiyaning  tabiatda  aylanib  yurishi, 
davriy  yoki  ritmik  hodisalar,  geografik  zonallik  va  hududiylik  geo­
grafik qobiqning umumiy qonuniyatlaridir. Bular geografik qobiqning 
rivojlanish qonuniyatlarini namoyon qiladi.
Geografik  qobiqning  bir  butunligi.
  Bir  butunlik  barcha  tabiiy- 
hududiy  komplekslarga  taalluqli.  Hududiy  komplekslar  katta  yoki 
kichik b o‘lishidan qat’iy nazar uch holatdagi (qattiq, suyuq, gazsimon) 
m oddalam ing  aylanma  harakati  ulam ing  bir  butunligini  ta’minlaydi 
va  uzluksiz  rivojlantiradi.  Geografik  qobiqning  har  bir  komponenti
-  relyef,  iqlim,  suv,  tuproq,  o ‘simlik,  hayvonot  dunyosi  o ‘z  qonuni­
yatlari  asosida rivojlanadi  va shakllanadi.
Geografik  qobiqda  modda  va  energiya  almashinuvi.
  Geografik 
qobiqning  to ‘rtta  strukturasida,  y a ’ni  atmosfera,  gidrosfera,  litosfera 
va biosfe-ralarda modda va  energiya almashinuvi  gorizontal  va verti- 
kal  y o ‘nalishda  kuzatiladi.  Atmosfera  va  Dunyo  okeanidagi  suvning 
harakatida  va  litosferadagi  vulqonlar  harakatida  moddalaming  ham 
gorizontal,  ham  vertikal  almashinuvi  bo‘ladi.  Geografik  qobiqdagi 
modda  va  energiyaning  almashinuviga  Yeming  ichki  energiyasi  va 
Quyosh energiyasi hamda gravitatsiya kuchi ta’sir etadi.
Modda  va  energiyaning  o ‘zaro  aloqalarida  jarayon  ham  ishtirok 
etadi.  Masalan,  Q uyosh  nuri -  energiya,  isish -jarayon,  suv -  modda, 
atmosferada  suv  b u g‘lanishi  -   jarayon.  Keyinchalik  suv  konden- 
satsiyalanadi  -   jarayon,  suyuqlikka  aylanishi  va  yom g‘ir  -   modda, 
tushishi -  jarayon va quyiga, dengiz tomonga oqishi jarayonni keltirib 
chiqaradi  (5.2-rasm )31.
31  Robert  E.  Gabler,  Jam es  F.  Petersen,  L.  Michael  Trapasso.  Essentials  o f
Physical  Geography.  2007.  -  22-b.
70

Geografik  qobiqdagi ritmiklik.
  Tabiatda  vaqt  o ‘tishi  bilan  bir  xil 
hodisalaming  takrorlanib  turishi 
ritmiklik
  deb  ataladi.  Yerning  o ‘z 
o ‘qi  va  Quyosh  atrofida  bir  marta  to‘liq  aylanishi  sutkalik,  yillik 
yoki  fasliy  ritmlarga  sabab  b o‘ladi.  Yer  o ‘z  o ‘qi  atrofida  Quyoshga 
nisbatan  24  soatda to ‘liq  aylanib  chiqadi.  Yer o ‘z o ‘qi  atrofida sharq- 
qa  qarab  aylanadi  (5.3-rasm).  Natijada  kun  bilan  tun,  yil  fasllari- 
ning  almashinishi  sodir  b o ‘ladi.  Bularga  haroratning,  sham olning, 
y o g ‘inlam ing,  suv  oqim ining,  organizm lam ing  sutkalik  va  yillik  
o'zgarishi  misoldir.
Geografik  qobiqda  tabiat  komplekslarining  ekvatordan  qutblarga 
tomon qonuniy almashinishi 
zonallik
 deyiladi. Zonallik geografik qo­
biqning  eng  muhim  xususiyatlaridan  biri  hisoblanadi.  Zonallikning 
asosiy  sababi  Yer  yuzasida  issiqlik  va  namlikning  notekis  taqsimla- 
nishidir. Yerning sharsimonligi tufayli  geografik qobiqda Quyosh nuri 
va  issiqligi  notekis taqsimlanadi.  Natijada geografik  qobiqda harorat,
,2  Robert  E.  Gabler,  James  F.  Petersen,  L.  Michael  Trapasso.  Essentials  o f
Physical  Geography.  2007.  -  23-b.
71

Janub
South
5.3-rasm . 
Yerning o'z о ‘qi atrofida aylanish y o 'nalishi33
bug‘lanish,yog‘inlar,  shamollar,  iqlim,  nurash va tuproq  hosil  b o iis h  
jarayonlari, o ‘simlik va boshqalar ham kengliklar b o‘yicha zona-zona 
b o ‘lib  tarqalgan.
North
Shimol
G ’arb
West
B alan d lik  m intaqalari
T og‘li  o ‘lkalarda quruqlikning gorizontal tabiat zonalari  balandlik 
mintaqalari  bilan  almashinadi.  Tog‘larda  balandlik  mintaqalarining 
hosil  b o‘lishiga  yuqoriga  k o ‘tarilgan  sari  quyidagilam ing  o ‘zgarishi 
sabab  b o‘ladi:
>  
havo  harorati  va  bosim ining pasayishi;
>  
mumkin  b o ‘lgan b ug‘lanishning kamayishi;
>  
quyosh  radiatsiyasining kuchayishi;
>  
y o g ‘inlar m a’lum  balandlikkacha k o‘payib,  so ‘ng kamayishi;
>  
suv b ug‘lari  kondensatsiyasi  sharoitining o ‘zgarishi  va h.k. 
Vertikal va zonal iqlim  o ‘zgarishlari umumiy belgilariga k o‘ra bir-
biriga o ‘xshab ketadi, lekin ular aynan bir xil emas.  Tog‘larda yuqori-
33  R obert  E.  Gabler,  Jam es  F.  Petersen,  L.  Michael  Trapasso.  Essentials  o f
Physical  Geography.  2007.  -  76-b.
72

ga  ko‘tarilgan  sari  quyosh  radiatsiyasining  intensivligi  ortadi,  ekva- 
lordan qutblarga tomon esa kamayadi, quyosh nurlarining tushish bur- 
chagi  qutblarga  tomon  kamayib  boradi,  yuqoriga  ko'tarilgan  sari  esa 
o'/garmaydi.  Tog‘larda yuqoriga tomon atmosfera bosimi muntazam 
vii
 
bir  xilda  kamayib  boradi,  ekvator  bilan  qutblar  orasida  esa  barik 
nmksimum  va minimum  zonalari  bor.  Gorizontal  y o ‘nalishda  gumid 
vii
 
urid  zonalar  birin-ketin  almashinib  keladi,  vertikal  zonalarda  esa 
yui|origa tomon (3000 m  gacha) y o g ‘in  miqdori ortadi.
lo g ia r d a   yuqoriga  k o ‘tarilgan  sari  y o g ‘in  suvlari  oqimi  miqdori 
urtndi  va  suv  yaxshi  oqib  ketadigan  b o ‘ladi.  Ekvatordan  qutblarga 
(union  bunday  hoi  kuzatilmaydi.  Shunga  b og‘liq  holda  tuproqlar, 
n'nimlik va hayvonot olami,  umuman  landshaftlar o ‘zgarib  boradi.
Tekislikdagi  tabiat  zonalari  ekvatordan  qutblarga  tomon  birin-ke- 
IIn  nlmashinib  borgani  singari  balandlik mintaqalari  ham  tog‘laming 
clii^idan  suvayirg‘ich  tomon  almashinib  boradi.  Biroq,  tog‘larda 
Imliindlik  mintaqalari  ularga  nisbatan  tezroq  almashinadi,  ayrim  ba- 
linidlik mintaqalariningo‘xshashi b o ‘lgan tabiat zonalari tekisliklarda 
iniiyjud  emas.  Masalan,  to g ‘larda  subalp  va  alp  o ‘tloqlari  mintaqasi 
mnvjud,  tekisliklarda esa bunday tabiat zonasi mavjud emas.
Halandlik mintaqalarining soni va tuzilishi tog‘laming balandligiga, 
i|iivsi  iqlim  mintaqasida  (shuningdek,  iqlim  o ‘lkasida) joylashganligi- 
im
  yo'nalishiga, havo massalari y o ‘nalishiga nisbatan joylashganligiga 
luig'liq.  Tog‘lar qanchalik  baland b o‘lsa  va quyi  kengliklarda joylash- 
Itiin  bo‘lsa  shunchalik  ko‘p  balandlik  mintaqalari  hosil  bo‘ladi.  Iqlim 
ii'lknluri  ham  balandlik  mintaqalariga  sezilarli  ta’sir  ko‘rsatadi.  Kon- 
llncntal  iqlim  о ‘lkasida joylashgan  tog ‘larda  tog‘-cho‘l  va  chalacho‘l 
•iiinlaqalari  katta  maydonni  egallaydi.  Qor  chizig‘i  dengiz  iqlim  min- 
lni|iisida  joylashgan  tog‘larga  nisbatan  700-1000  m  balandroqdan 
o'tiuli.  Dengiz  iqlim mintaqasida joylashgan  tog‘larda  esa tog‘  o ‘rmon 
mliilaqasi  keng tarqalgan,  qor ch izig‘i  ancha pastdan o ‘tadi.
Mundan  tashqari,  har bir tog‘li  o ‘lkaning,  har bir tizmaning  va  har 
till  yonbag‘iming  balandlik  mintaqalari  sifat jihatdan  o ‘ziga  xosdir. 
Иинци  tog‘Ii  oMkaning  rivojlanish  tarixi  ham,  har  xil  balandlikdagi, 
Inn  xil  ekspozitsiyasidagi  va  havo  massalari  y o ‘nalishiga  nisbatan
73

har xil turgan yonbag‘irlar iqlim sharoitining murakkab xilma-xilligi 
ham sababdir.  Balandlik mintaqalanishi tog‘laming relyef xususiyat- 
lariga  ham  bog iiq.  Ayniqsa  yonbag‘ir  ekspozitsiyasi  katta  ahami- 
yatga  ega.  Janubiy  va  shimoliy,  havo  massalariga ro‘para va teskari 
yonbag‘irlarda, balandlik mintaqalari turlicha bo‘ladi.
Balandlik mintaqalanishi  kenglik  zonalligi  (tabiat zonalari)  bilan 
chambarchas bog‘liq.  Balandlik mintaqasi tog‘ning etagi qaysi tabiat 
zonasida joylashgan bo‘lsa, o‘sha tabiat zonasida boshlanadi.  Bundan 
yuqoridagi mintaqalar kenglik tabiat zonalari qutbiy qorlar zonasiga- 
cha  qanday  almashinib  borsa,  deyarli  shunday  almashinib  boradi. 
Albatta, bunda tog‘larda vujudga kelishi mumkin bo'lmagan zonalar 
uchramaydi yoki  aksincha,  tekislikda uchramaydigan balandlik min­
taqalari hosil bo‘ladi.
Glossariy
Abiogen  bosqich  (Abiogenic  stage) 
-   geografik  qobiqning  vu­
judga  kelishi  va  rivojlanishining  organik  dunyosiz  o‘tgan  dastlabki 
bosqichi. Abiogen  bosqich  geografik qobiq taraqqiyotining  arxey va 
proterozoy eralarini o ‘z ichiga oladi. Abiogen bosqich 2,5-3 mlrd. yil 
davom etgan  deb  hisoblanadi.  Geografik qobiq o ‘z taraqqiyoti davo- 
mida  abiogen bosqichdan  keyin biogen bosqichga,  so‘ngra  antropo- 
gen bosqichga o ‘tgan.
Abiogen omillar (Abiogenic factors) 
-  geografik qobiq va land- 
shaftlaming jonsiz tabiat ta’sirida mavjud bo‘lgan omillari.  Masalan, 
birlamchi tog‘ jinslari,  iqlim, relyef, Yerning ichki  energiyasi hamda 
kosmik energiya.
Geosfera (Geosphere) 
-  (geo...  va sfera) Yemi tashkil etgan kon- 
sentrik qobiqlar. Yerning ustidan markaziga tomon atmosfera, gidros­
fera, Yer po‘sti, mantiya, yadro geosferalari ajratiladi. Ichki va tashqi 
geosfera farq qilinadi. Tashqi geosfera atmosfera va gidrosfera,  ichki 
geosfera Yer p o ‘sti, mantiya va yadrodan iborat.
Kriosfera (Ciyosphere) 
-  (lotincha kruos - sovuq,  muz va sphaira
-  shar) Yer yuzasining atmosfera, gidrosfera va litosfera o ‘zaro tutashib 
turgan hamda muzlar bo‘lgan va muz hosil bo‘ladigan sovuq qobig‘i.
74

Xionosfera  (Hionosfera) 
-   (yunoncha  xion  -  qor  va  sfera-kura, 
shar)  troposferaning  qor  va  muz  to ‘planishi  mumkin  bo‘lgan  qat- 
lami.  Shartli  tushuncha,  chunki  troposferaning  bu  qatlamida  qor 
to‘planishiga  sharoit  (iliq  o‘lkalarda  baland  tog‘lar)  mavjud  bo‘lsa- 
gina  to‘planadi.  Xionosfera  qutblar  atrofida  yer  yuzasidan  pastda 
joylashgan.
Nazorat savollari
1. Geografik qobiq haqidagi ta’limot XX asrda kim tomonidan ish- 
lab chiqildi?
2. Geografik qobiq deb nimaga aytiladi?
3. Geografik qobiqqa qaysi qobiqlar to ‘liq kiradi?
4. Geografik qobiqning eng katta qalinligi qancha?
5. Geografik qobiqda moddalar qanday holatda uchraydi?
6. Geografik qobiqqa issiqlik qayerdan keladi?
7.  Yerning  sharsimonligi Yer  yuzasida  nimaning  notekis  taqsim- 
lanishiga sabab bo‘ladi?
8.  Modda  va  issiqlikning  harakati  geografik  qobiqda  nimani 
ta’minlaydi?
9. Fazoviy omillarga nimalar kiradi?
10. Magnitosferaning mavjudligi Yer uchun qanday termodinamik 
sharoitni keltirib chiqaradi?
75

Reja:
1. Yer po‘stini hosil qilgan tog‘ jinslari va ulaming turlari
2. Platformalar va geosinklinallar
3. Vegener gipotezasi
4.  Endogen va ekzogen kuchlar
Tayanch 
\ЪоггАяг: yer po ‘sti, platforma, plita, qalqon, geosinklinal, 
magmatik,  cho ‘kindi,  metamorfik, gipoteza,  endogen,  ekzogen.
Yer po‘stini hosil qilgan tog‘ jinslari va ularning turlari
Yer po‘sti -  Yer sharining eng qattiq  qismi hisoblanadi. Yer po‘sti 
kimyoviy elementlardan, minerallardan va tog‘ jinslaridan iborat. Yer 
po‘stida uchraydigan eng ko‘p elementlar kislorod va kremniy hisob­
lanadi, shuningdek, alyuminiy va temir, kalsiy, natriy, kaliy va magniy 
ham  uchraydi.  Yer  po‘sti  hajmining  deyarli  99%  ini  mana  shu  8  ta 
element tashkil etishini 6.1-jadvaldan ham ko‘rish mumkin. Mineral- 
laming katta qismi mana shu 8 ta element birikmasidan iborat.
Kimyoviy elementlaming birlashmasiga mineral deb ataladi. Tog‘ 
jinslari  esa  bir  necha  minerallarni  tabiiy  birikmasidir.  Tog‘  jinslari 
litosferaning poydevori hisoblanadi. Ular tektonik jarayonlar natijasi­
da  siljiydi,  ko‘chadi va deformatsiyaga uchraydi,  hamda ular nurash 
va eroziyaga uchrab boshqa joyda cho‘kindilar sifatida saqlanadi.
6.1-jadval
Katalog: Elektron%20adabiyotlar -> 26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география)
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Sinoptik vakosmik meteorologiya
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Kartashunoslik
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Va kartografiya, g a t texnologiyalari
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Turob tilovov e k ol ogi y a
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> O'zbekiston tabiiy geografiyasidan amaliy mashg'ulotlar. Baratov P.pdf [Amu-Buxoro mashina kanali]
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> M. J. M axm udova, E. A. Soliyev geografiyadan nostand art testlar
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> R. A. Ibragimova, M. T. M irakmalov
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Strukturaviy
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> Gidrologiya va iqlimshunoslik
26%20Ер%20хакидаги%20фанлар(геодезия,%20геофизика,%20геология%20ва%20география) -> A. S. Uralov, L. A. Adilova landshaft arxitekturasi

Download 7.76 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling