Urganch davlat universiteti kimyo texnika fakulteti


Download 0.72 Mb.
Pdf ko'rish
bet2/8
Sana03.09.2017
Hajmi0.72 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8
bo’yoqlar olish  bo’yicha jahon adabiyotlarining va patentlarining qisqacha 

taxlilini qilish; 

 

tadqiqot o’bekti va xom ashyo va tayyor maxsulotlarni analiz qilish 



usullarini belgilash; 

 

turli muxitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy barqaror rangli 



bo’yoqlar  olishning tajriba tadqiqot qismida tajriba tavsifi keltirish, gossipol 

smolasining suvsizlantirish jarayoninim o’rganish asosidagi burg‘ilash 

eritmalarini tayyorlashning laboratoriya  texnologik reglamenti ni yaratish, 

gossipol smolasi asosida turli muxitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy 

barqaror rangli bo’yoqlar  olish borasida tadqiqotlar qilish; 

 

texnologik sxema tanlash  va uning tavsifini kelyirish; 



 

material balanslarni hisoblash; 

 

xulosa yozishdan iborat. 



5. 

Chizma 


materiallar 

ro’yxati: 

olingan 

ilmiy 


natijalar 

grafiklari, 

xaraktlantirilgan texnologik sxema. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



14 

 

6. Maslahatchilar 



 

Imzo, sana 

Bo’limlar 

Maslahatchi 

F.I.SH. 

Topshiriq berdi 

Topshiriq qabul 

qildi 


Texnologik qism 

Jumaniyozov M.J. 

 

 

 



Tajriba tadqiqot 

qismi 


Jumaniyozov M.J 

 

 



Iqtisod qismi 

Ischanov F.A. 

 

 

 



 

Taqrizchi:        ________                              Yusupov X.S.    

                           (imzo) 

 

    «Qo’shko’pir silikat g’isht» MCHJ  



                                                            bosh   muhandisi 

                                                                

7. Ilmiy rahbar:_____________________________ prof. Jumaniyozov M.J. 

 

 



BMI bajaruvchi talaba:    Abdusharipova Oybibi Saparboyevna            .           

                                                            

(F.I.SH.) 

 

 



      (imzo) 

 

 



Kafedra mudiri:              t.f.n., dots. Matchanov SH.K.___   ___________ 

                                        

                          (F.I.SH.) 

 

 



      (imzo) 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


15 

 

 



 

II 



 

 

 



 

2.1 


 

2.2. 


 

2.3. 


 

2.4. 


 

2.5. 


 

 

III 



 

 

3.1. 



 

 

3.2. 



 

 

 



IV 

 

 



 

4.1. 


 

4.2. 


 

 

 



4.2.1 

 

4.2.2  



4.2.3 

 

KIRISH…………………………………………………………..     



 

TURLI MUHITDA ISHLOVCHI KORXONALAR UCHUN 

KIMYOVIY BARQAROR RANGLI BO’YOQLAR OLISH  

BO’YICHA JAHON ADABIYOTLARINING VA 

PATENTLARINING QISQACHA TAXLILI..………………         

 

Metall sirtida kuzatiladigan o‘zgarishlar........................................ 



 

Korroziya jarayonining mohiyati va tezligi ……………………..  

 

Korroziya tezligiga eritma muhiti (pH)ning ta’siri………………   



 

Korroziya jarayoniga suyuqlik oqimi tezligining ta’siri................    

 

Elektroximiyaviy korroziyalanishning termodinamikasi…........... 



 

 

TADQIQOT O’BEKTI VA XOM ASHYO VA TAYYOR 



MAXSULOTLARNI ANALIZ QILISH USULLARI……….. 

 

Xomashyolar  va  olingan  kompozitsiyalarni  kimyoviy  va  fizik- 



kimyoviy analiz qilish uslublari ……………………………….. 

 

Olingan  rangli  buyoqlarning  himoya  qobiliyatlarini  va  



ekspluatatsion xossalarini sinash uslublari………………………. 

 

 



TURLI MUXITDA ISHLOVCHI KORXONALAR UCHUN 

KIMYOVIY BARQAROR RANGLI BO’YOQLAR  

OLISHNING TAJRIBA TADQIQOT QISMI..……………… 

 

Tajriba tavsifi................................................................................ 



 

Gossipol smolasi asosida turli muxitda ishlovchi korxonalar 

uchun kimyoviy barqaror rangli  bo’yoqlar  olish  borasida 

tadqiqotlar...................................................................................... 

 

 

Tadqiqod uchun laboratoriya jihozlarini yig‘ish………………… 



 

Gossipol smolasini suvsizlantirish jarayoni……………………... 

Ishchi parametrlar normasi………………………………………. 

 

17 



 

 

 



 

19 


 

20 


 

22 


 

27 


 

28 


 

31 


 

 

 



37 

 

 



37 

 

 



38 

 

 



 

 

41 



 

41 


 

 

 



43 

 

43 



 

44 


54 

16 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

4.3. 


 

 

 



4.4. 

 

 4.5  



 

 

 



 4.6 

 



 

VI 


 

VII 


Turli muxitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy barqaror 

rangli bo’yoqlar  olishning laboratoriya texnologik 

reglamenti………………………………………………………... 

 

 Xom ashyo xarakterisikasi……………………………………… 



 

Turli  muxitda  ishlovchi  korxonalar  uchun  kimyoviy  barqaror 

rangli bo’yoqlar  olishning laboratoriya texnologik reglamenti va 

material balanslarni hisoblash …………………………………... 

 

Texnologik sxema tanlash va uning tavsifi……………………… 



 

IQTISOD QISMI………………..………….………………….. 

 

UMUMIY XULOSALAR..……………………………............. 



 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR, PATENTLAR 

RO’YHATI…………………………………………..………… 

 

 



55 

 

56 



 

 

62 



 

64 


 

67 


 

82 


 

 

84 



17 

 

I.     KIRISH 



 

Mavzuning  dolzarbligi:    havola  qilinayotgan  bitiruv  malakaviy  ish 

prezidentimiz  Islom  Karimov  2010-yil  15-dekabrda  qabul  qilingan  “2012-2015-

yillarda  O’zbekiston  Respublikasi  sanoatini  rivojlantirishning  ustuvor  yo’nalishlari 

to’g’risida”gi qarorida ko’rsatilgan  ishlab chiqarish sanoatlariga qaratilgan. 

 

Ma’lumki, ekspluatatsiyadagi barcha metallar havo,  suv, kislota, ishqor 



va  va  tuzlarning  ta’sirida  emiriladi.  Ayniqsa  harorat  yuqori  bo‘lsa  bu  jarayon  tez 

ketadi.  SHuning  uchun  metallkonstruksiyalar  va  uskunalarni  zanglashdan 

himoyalash muhim vazifalardan hisoblanadi. 

So‘ngi vaqtlarda korroziyaga qarshi olib borilayotgan ko‘rash usullaridan biri 

metall  sirtini  yuqori  polimer  moddalardan  olingan  zangga  qarshi  qoplamalar  bilan 

qoplash  hisoblanadi.  Bu  bilan  metall  yuzalarini  elektrolit  muhitdan  ajratishga 

erishiladi.  

Korroziyaga  qarshi  ko‘rashning  eng  ko‘p  qo‘llaniladigan  usuli  korrozilanishi 

mumkin bo‘lgan  metallning  yuzasiga  boshqa  materiallar qoplashdir. Bu qoplamlar, 

asosan,  metall  yuzasini  elektrolit  muhitdan  ajratib,  mikrogalvanik  elementlar  hosil 

bo‘lishiga  yo‘l  qo‘ymaydi.  SHuning  uchun  qoplamlar  zich  bo‘lishi,  korroziyadan 

saqlanuvchi  metall  yuzasiga  bir  tekisda  va  yaxshi  yopishishi  kerak.  Bir  so‘z  bilan 

aytganda  bu  murakkab  va  qimmat  usullardan  hisoblanadi.  Agar  buyumlarni 

korroziyadan  saqlash  bilan  birga,  ularga  deqarativ  chiroy  berish  zarur  bo‘lganda 

rangli zangga qarshi qoplamalarga zaruriyat seziladi.  

Bugungi  kunlarda  Respublikamiz  sanoat  korxonalari  uchun  zarur  bo‘lgan 

zangga  qarshi  qoplamalar  asosan  valyuta  hisobiga  chetdan  keltiriladi.  Demakki 

ushbu  turdagi  qoplamalarni  mahalliy  xom  ashyolar  va  sanoat  chiqindilari  asosida 

olish borasidagi izlanishlar doimo dolzarb masalalardan hisoblanadi. Ushbu turdagi 

qoplamalarning  rangli  turlarini  yaratishga  erishish,  tannarxini  arzon,  tayyorlash 

texnologiyasi sodda qilishga erishish dolzarblikni yanada oshirib yuboradi. 

Bitiruv malakaviy ishimning asosiy maqsadi «Turli muxitda ishlovchi 

korxonalar uchun kimyoviy barqaror rangli bo’yoqlar olishning laborotoriya tajriba 


18 

 

reglamentini yaratish» dan iborat. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun 



quyidagilar vazifa qilib belgilangan: 

 

Turli muhitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy barqaror rangli 



bo’yoqlar olish  bo’yicha jahon adabiyotlarining va patentlarining qisqacha 

taxlilini qilish; 

 

Tadqiqot o’bekti va xom ashyo va tayyor maxsulotlarni analiz qilish 



usullarini belgilash; 

 

Turli muxitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy barqaror rangli 



bo’yoqlar  olishning tajriba tadqiqot qismida tajriba tavsifi keltirish, gossipol 

smolasining suvsizlantirish jarayonini o’rganish asosidagi eritmalarini 

tayyorlashning laboratoriya  texnologik reglamenti ni yaratish, gossipol smolasi 

asosida turli muxitda ishlovchi korxonalar uchun kimyoviy barqaror rangli 

bo’yoqlar  olish borasida tadqiqotlar qilish; 

 

texnologik sxema tanlash  va uning tavsifini keltirish; 



 

material balanslarni hisoblash; 

 

ekologik masalalar yechimini ko’rsatish; 



 

xulosa yozishdan iborat. 

 

Bitiruv malakaviy ishim 87 bet kompyuter sahifasidan iborat bo‘lib, unda 6 ta 



rasm, 10 ta jadval va 18 ta adabiyotlar ro‘yhati keltirilgan. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



19 

 

II.  TURLI  MUHITDA  ISHLOVCHI  KORXONALAR  UCHUN 



KIMYOVIY  BARQAROR  RANGLI BO’YOQLAR  OLISH  BO’YICHA  

JAHON  ADABIYOTLARINING VA PATENTLARINING QISQACHA 

TAXLILI 

 

 



Metallokonstruksiyalarning zanglashi (korroziyasi)  korxona va tashkilotlarda 

turli  muhitda  ishlovchi  uskunalariga  juda  katta  zarar  etkazadi.  Analizlarga  

qaraganda, yiliga  qora metallarning taxminan 1/9 qismi korroziya oqibatida emirilib 

ketadi.  Ko‘pincha  kichik,  lekin  muhim  qismining  korroziyaga  uchrashi  oqibatida 

butun  boshliq  stanok  ishdan  chiqadi.  Korroziyaga  uchragan  metall  buyurmalarni 

almashtarish ancha mablag‘ va mehnat talab qiladi.  Korroziyaga bardosh beradigan 

materiallarning  yo‘qligi,  ba’zan,  yangi  texnalogiya  protsesslarini  joriy  qilishga 

halaqit beradi.   

 Insonyat metallar va ularning  qotishmalari asosida   yasalgan  buyum,  jixoz,   

uskunalardan    foydalanib  boshlagandanoq  ularning  tabiiy    muhit  ta’sirida  

emirilishini sezganlar.  

Korroziya jarayoni   turli  muhitda  va  sharoitda   ro‘y  berilganligi   sababli   

ularni    yagona    usul  bilan      turlarga    ajratib  bulmaydi.  SHuning  uchun  ham 

korroziyalanish turli xil bo‘ladi.  

Korroziya jarayonlarining  mexanizmiga  ko‘ra kimyoviy,  elektroximiyaviy 

kabi turlarga bo‘linadi.    

    Korroziyaga   sabab  buluvchi   agressiv   korrozion  muhit  turiga   qarab 

quyidagilarga bo‘linadi:  

 gaz 

korroziyasi-yuqori 



temperaturada 

gazsimon 

moddalar 

ta’sirida 

metallarning emirilishi. 

 noelektrolitlar  ta’sirida  korroziya  -  noelektrolit    suyuqliklar  ta’sirida   

korroziyalanish. 

 atmosfera  korroziyasi - xavo  atmosferasidagi  gazlar  va  namlik   ta’siridagi  

emirilish. 

 elektrolitlar ta’siridagi   korroziya. 



20 

 

 biokorroziya  -  turli      mikroorganizmlar  ta’sirida    materiallarning  emrilish 



xodisasi. 

 er  osti  korroziyasi  -  er  ostida  nam  tuprok  ta’sirida  metallarning  

korroziyalanishi. 

 daydi  toklar  ta’sirida  korroziyalanish  -  metallarning  (relslar,  kabellar  va 

xokazolar)  yuqori  kuchlanishli  tok  manbalaridan  “chiqqan”  toklar  ta’sirida 

elektroqimyoviy emirilish xodisasi [1]. 

Metallarning emirilish sharoitlariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi: 

              a)  kontakt korroziyalanish - elektrolit  muhitida o‘zaro tegishib turgan ikki 

yoki undan ortiq metal ishtirokida ro‘y beradigan elektroqimyoviy emirilish. 

    b)  yoriq  (tirqish)li  korroziyalanish  -  metall  (nometallar)  ning  orasidagi 

bo‘shliqlarda yuzaga keladigan emirilish jarayonlari. 

              v) suyuqlikka qisman botib turgan metall korroziyasi. 

              d) suyuqlikka to‘lik botib turgan metall korroziyasi. 

              e)  ishqalanish  ta’sirida  korroziya  -  mashina  va  mexanizmlardagi 

ishqalanish  ta’sirida  ro‘y  beruvchi  ximiyaviy  va  elektroximiyaviy  emirilishi 

jarayonlari. 

               g)  doimiy  (yoki  o‘zgaruvchan)  mexanik  kuch  ta’sirida  korroziya 

(metallarning  toliqish  korroziyasi)  -  turli  mexanik  kuchlar  ta’sirida  metallarning 

emirilishi tufayli sodir buluvchi yorilish (sinish) xodisalari. 

                           2.1. Metall sirtida kuzatiladigan o‘zgarishlar  

        Turiga ko‘ra: 

 yaxlit (to‘lik) korroziyalanishi; 

 maxalliy korroziya. 

 

YAxlit korroziya o‘z navbatida quyidagi turlarga bulinadi: 



1.  

Tekis korroziya. Metallning sirti korrozion muhit ta’sirida bir xil emirilgan xolat. 

2.  

Notekis  korroziya. Metall sirti turli darajada emiriladi. 



3.  

Tanlab  korroziyalanish.  Bu  emirilish  qotishmalarida  kuzatilib,  uning  turli  tarkibiy 

qismi turlicha korroziyalanadi (yoki korroziyalanmaydi). 

  Maxalliy korroziya quyidagi ko‘rinishlarda sodir bo‘ladi: 



21 

 

 “dog‘lar” ko‘rinishdagi emirilishilar 



 “yalliglanish” ko‘rinishidagi korroziya. 

 “nuqtali”  (pitting)  korroziyalanish.  0,1-2  mm  o’lchamdagi  aylanasimon 

nuqtalar ko‘rinishida chukurchalar xolidagi emirilish  

 teshib o‘tilgan korroziyalanish. 

 kristallararo  korroziyalanish.  Qotishmalardagi  kichik  kristall  donalari 

chegaralarida ro‘y beradigan  emirilish jarayonlari. 

 “sirt  osti”  korroziyalanish.  Metallning  sirtida  boshlanib  keyinchalik  metall 

sirti ostida kengayib ketadigan emirilish. 

 “pichoqli”  (kesimli)  korroziyalanish.  Payvandlangan  metallar  sirtida 

(chegarasida) sodir bo‘ladigan emirilish jarayoni. 

 

Ko‘rinib turibdiki,  korroziyalanish turlari  xilma-xil bo‘lib,  ularning  barchasi 



xalq xo‘jaligi uchun katta zarar keltirilishi bilan umumiylik xossasiga ega. 

Korroziyadan keladigan zarar bevosita va bilvosita bo‘lishi mumkin. 

Jixoz, 

asbob 


uskunalarning 

korroziya 

tufayli 

ishdan 


chiqishi, 

konstruksiyalarning  buzilishi,  quvurlarning  yorilishi,  buzilgan  jixozlarning 

yangisiga  almashtirish,  korroziyaga  chidamli  materiallar  yaratish,  korroziyadagi 

himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha mehnat va mablag‘ sarf harajatlari bevosita 

zararlarni tashkil etadi [2]. 

Bilvosita zararlarga : 

- ayrim korroziyalangan detallar, uskunalar, jixozlarni almashtirilganda ishlab 

chiqarishning tuxtashi; 

-  korroziyalangan  quvur,  jixoz,  idishlardan  gaz  va  neft  mahsulotining  tashqi 

muhitga chiqishi, tukilishi bilan atrof muhitning ifloslanishi. 

-  issiqlik  almashtirgichlarda  kerakli  haroratning  etishmasligi,  isssiklikning 

yo‘qolishi. 

-  korroziya  mahsulotlari  bilan  asosiy  ishlab  chiqarilgan  mahsulotlarning 

ifloslanishi kabilardir. 

Bularning  oqibatida  har  yili  ishlab  chiqariladigan  metall  va  qotishmalarning 


22 

 

25-35%  korroziyalanishi  sababli  yo‘qoladi.  Uning  taxminan  10%  umuman  kayta 



tiklanmaydi.  Har  yillik  zarar  yuqori  rivojlangan  mamlakatlarda:  AKSHda  70  mlrd 

dollar,  Germaniyada  30-35  mlrd  markani,  Rossiyada  140-150  mlrd  rublni  tashkil 

etadi. 

Ko‘rinib  turibdiki  har  qanday  korroziyalanish  zararli  bo‘lib,  unga  qarshi 



ko‘rash  azaldan  fan  va  texnikaning  asosiy  vazifalardan  biri  bo‘lgan  va  ayni  kunda 

shunday bo‘lib qolayapti. 

 

Korroziyaga qarshi ko‘rashish uchun: 



 

uning kelib chiqish sabablari; 

 

mexanizmi; 



 

tezligi va unga  ta’siri  etuvchi  omillar; 

 

tashki  muhitning  tarkibi va tabiati; 



 

ingibitorlar, ularning tarkibi,   xossalari  

kabi    tushuncha  va  kattaliklar  bilan  yakindan  tanishish  birgalikda  korroziya 

jarayoni  ro‘y  berishida      amal    kiladigan  asosiy      qonuniyatlarni        ham        bilish   

zarur. 

 

   2.2. Korroziya jarayonining mohiyati va tezligi 



Barcha korroziyalanish jarayonlari  metall (kattik  fazo) bilan korrozion  muhit 

(gaz  yoki  suyuqlik)  ning  o‘zaro  ta’sirlashuvi  natijasida  sodir  bo‘ladigan  geterogen  

reaksiyadir. Bu reaksiya natijasida metall oksidlanadi: 

 

 



Me

0  


-  pe

= Me



+p       

Korrozion  muhit  tarkibidagi  agressiv  modda    (ning  molekula,  ion,  atomlari) 

qaytariladi: 

 

 



 

O

x



 + pe

= Red  (Red - qaytarilgan xolat) 



 

 

Aksariyat 



xollarda 

(shu 


jumladan 

neft 


kazib 

olishda, 

uning 

transportirovkasida,  kayta  ishlash  jarayonlarida)  kullaniladigan  metall  jixozlar, 



asbob-uskunalar elektroximiyaviy korroziyaga uchraydi. 

 

Neftni kazib olish, uning quvurlardagi harakati va kayta ishlash jarayonlarida 



metall  sirti  bilan  ta’sirlashuvchi  oksidlovchilar  katoriga  “suv  -  uglevodorod”  suv 

23 

 

yoki uglevodorod muhitidagi  N



+

, O


2

, N


2

O lar kiradi. 

 

Korrozion  muhitda N



2

S, SO


2

    gazlari eriganligi sababli:    N

2

S=N


+

 + NS


-

    va    

SO

2

    +  N



2

O  =  N


+

  +    NSO

3

  doimo  N



+

  -  ionlari  mavjud  bo‘ladi.  Bu  muhitdagi  N

+

  - 


ionlari  metall  sirtidagi  elektronlarni  biriktirib  olishi  tufayli  (2N

+

+2e



-

=N

2



qaytariladi. Bu xodisaga vodorodli depolyarizatsiya  deyiladi. 

2) Metallning oksidlanishi tufayli metallda qoldirilgan ortiqcha elektronlar 

(ne


-

) “metall - eritma” sirt chegarasida bir nuqtadan boshqa nuqtaga ko‘chishi 

tufayli qo‘sh elektr qavatda potensiallar ayirmasi yuzaga keladi. Uning qiymati har 

bir metallning tabiatiga bog‘liq bo‘lib , korroziyalanishning termodinamik 

harakteristikasi hisoblanadi.  

Korrozion  muhitning  emiruvchilik  kuchiga  metallarning  qarshi  tura      olishi 

korrozion barkarorlik  (korroziyaga bardoshlilik ) deb aytiladi. Uning qiymati  sifat 

va miqdor tomonidan harakterlanadi. 

Sifat  tomondan  harakterlanishi:  metallning  sirtini  turlicha  kuzatuv  yoki 

mikroskop ostida kurish bilan undagi doglar yoki emirilishlarni aniklashdir. 

Amaliy  jixatdan  miqdoriy  harakterlanishi,  ya’ni  korroziyalanish  tezligi 

muximdir. 

Vaqt  birligi  ichida  metallning  yuza  birligidan  eritmaga  utgan  miqdori 

korroziya tezligi   deyiladi.    

Jadval 1. 

Metallar karroziyaga bardoshliligining o‘n balli baholash tizimi bo‘yicha 

baholanishi (GOST 13819-68) 

 

Bardoshlilik guruxi 



Korroziya tezligi (mm/yil) 

Ball 


1. Mutlako bardoshli 

0,001 dan kam 

2. Ancha bardoshli  



0,001 dan 0,005 gacha 

0,005 dan   0,01 gacha  



3. Bardoshli  



0,01 dan 0,05 gacha 

0,05 dan   0,1 gacha 



4. Bardoshliligi past 



0,1 dan 0,5 gacha  

0,5 dan 1,0 gacha 



5. Kam bardoshli  



1,0 dan  5,0 gacha 

5,0 dan 10,0 gacha 



6. Bardoshsiz 



10,0 dan yuqori 

10 


24 

 

 



Bu  shkalaga  asosan  har  qanday  metall  yoki  qotishmaning    bardoshligigi  

0,1mm/yildan  katta  bulmasa,  u  texnologik  jarayonlarda  ishlatiladigan  kurilma  yoki 

jixozlar tayyorlashga yaroqli hisoblanadi [3].  

Korroziya mexanizmi va tezligiga ta’sir etuvchi omillar quyidagi 1-jadvalda 

keltirilgan.  

Jadaval 2. 

Metallarni korroziyalanishiga  olib keluvchi va unga ta’sir etuvchi asosiy 



Download 0.72 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling