В. tojiboyev, D. Alijanov chorvachilikda ozuqa tayyorlash va saqlash jarayonlarini


Download 6.76 Mb.
Pdf ko'rish
bet12/14
Sana20.12.2019
Hajmi6.76 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14
<3>
137

qo£yilib joylashtirilgan shnek yoki kuraklar ta’sirida aralashtirish 

bilan birgalikda,  to‘kib  olish bo‘g£zi tomon  suriladi.

I   f  



h



16.2-rasm.  Aralashtirish mashinalari  chizmalari:  a,b-uzluksiz ishlash 

gorizontal;  d-porsiyali  (davriy)  shnekli vertikal;  e,f,g-porsivali kurakli 

h-suyuq ozuqalar  uchun propellerli

Aralashtirilgan  ozuqalarni  mo£ljallangan va  xususiyatlariga 

qarab  aralashtirish,  mashinalarining  shnekli  ishchi  organlari, 

turli  variantlarda  yasaladi.  Masalan,  quruq  komponentlardan" 

omixta  yem  tayyorlashda  ishchi  organning  uzuluksiz  tasma 

ko£rmishida bo‘lislii yaxshi samara beradi.  Quyuq xamirsimon 

ozuqa tayyorlashda,  kurakli ishchi organlar samaraliroq bo'ladi. 

Ba’zi  hollarda  ikki  valli  slmekh  aralashtirgichlar  qo‘llaniladi, 

unda  ikkala  ishchi  organ  bir  xil  yoki  har  xil  konstruksiya  va 

ish rejimli qilinadi.  Kombinatsiyalangan  ishchi  organli shnekli 

aralashtirgichlar  keng  tarqalmoqda.  Komponentlami  qabul 

qilish qismi shnek,  aralashtirish bo‘limida kerak va to‘kib olish 

bo‘limida  o£zgaruvchan  qadamli  slmek  ko£rinishida  yasalislii 

jarayonining yaxshi kechishini ta’minlaydi.

Aralashtirish  mashinalarini  samaradorligi  va  ish unumdor- 

ligi  kuraklarning  o'rnatish  burchagiga  bog‘liq.  Ularning  bir 

qismi  o‘zgaruvchan  burchakli  qilinishi  lozim.  Aralashtirishni 

sifati valga radial kurak bilan almashinib keladigan keng tasmani



138

ko‘zda tutishi bilan oshadi.  Kurakdan ikkitasi valga nisbatan 50° 

burchak ostida joylashtirilishi,  mahsulotni to£kib olishga surish 

uchun yordam beradi, uchinchi kurak o£qqa 20°  burchak ostida 

teskari yo£nalishda o‘matiladi.  Bu qarama-qarshi oqimni tashkil 

etisliga  asos  hisoblanadi.

Porsiyali  (davriy)  slmekh  vertikal  aralashtirish  mashinalari 

(16.2-rasm   s,d)  quruq  kom ponentlardan  omixta  yem 

tayyorlashga mo£ljallangan.  Ko£p hollarda,  ular silindr shaklida 

bo‘lib,  yuklash voronkasi va  konussimon  taglikka  ega.  К оф ш  

icliida vertikal shnek o‘matiladi.  Bu mashinalarda aralashtirish 

jarayoni  qu-yidagiclia  kechadi. 'Komponentlar  aralashtirish 

mashinasiga alohida — alohida belgilangan miqdorda tashlanadi. 

Shnek ishga tushiriladi,  aylanishlar chastotasi  100-150 daqiqa1. 

Ozuqaning  pastki  qatlamj^ri  shnek  bilan  ko£tariladi,  korpus 

devori bo£ylab pastga tushadi,  5-8 daqiqa davomida aylantirish 

bilan bir tekis omixta olmadi.

Vertikal-slmekli aralashtirish  mashinalari  sig£imi  xo‘jaliklar 

sharoitida omixta yem tayyorlashda,  0,5-3,0 m3 liklari  qo£llani- 

ladi.  Balandliknmg diametriga nisbati 2-2,5 m oralig£ida bo£lsa, 

slmek  diametri d  =  (0,25-0,35)d.

Kurak aralashtirish mashinalari (16.2-rasm) suyuq va quyuq 

xamirsimon omixtalami tayyorlash uchun ishlatiladi. Bu tipdagi 

davriy  kurakli  aralashtirish  mashinalari  korpusi  qo£zg£almas, 

ichki  qismda vertikal  yoki gorizontal valga kurakchalar  o‘ma- 

' tilgan. Aralashtirish sifatini yaxshilash uchun коф ш  devorlariga 

kuraklar o‘matiladi.  Valdagi  kuraklar harakat yo£nalishiga qiya 

qilib  o‘matiladi.

BarabanH aralashtirish masliinalari  (16.2-rasm)  suyuq ozuqa 

va  boshqa  ozuqalarni  aralashtirishga  m o£ljallangan  tiplarga 

bo£Hnadi.

Konstruktiv jihatdan porsiyali barabanli  aralashtirish mashi­

nalari  yon  tomonlari  yopiq  gorizontal  silindrik  barabanni 

eslatadi va roUkli tayanchlarga yoki kuchaytirilgan valga o£ma- 

tiladi.  Ozuqa komponentlari  barabanga yuklash tuynugi orqali 

hajmiinng 60 



%

  qismi tolguncha tashlanadi.  Barabanning ayla­

nishlar  chostotasi  20-40 daqiqa1.

139


Aralashtirish jarayoni  quyidagicha kechadi:  aylanuvchi bara- 

banning ichki sirtiga ishqalanishi natijasida ozuqa biroz baland- 

likka ko£chiriladi va pastga qarab ag£anaydi,  yana baraban bilan 

olib  ketiladi  va  h.k.  Shunday  qilib,  ozuqalarni  ko‘p  martalab 

aylanishi  aralashishini ta’minlaydi.

Tayyor mahsulotni to‘kib olish baraban  aylantirilib,  yuklash 

tuynugi pastki holat kelganda amalga oshiriladi.  Ba’zi aralash­

tirish mashinalari,  xususan, ZSK-1 buglash-aralashtirish mashi- 

nasida to£kib  olish  slmegi ko£zda  tutilgan,

Propellerli aralashtirish mashinalari (16.2-rasm,  h),  asosan, 

suyuqliklami  aralashtirishga  m o£ljallangan  va  ko£p  hollarda 

eritmalar  tayyorlashda  ishlatiladi.  Propellerli  aralashtirish 

mashinalari,  ishchi organlari vintli qanot ko£rinishida bo‘lib,  ikki 

yoki uch qanotli qilib bajariladi.  Valning aylanishlar chastotasi 

300-1750  d aq iq a1.  Propellerli  aralashtirgichlardan  vanna- 

sovitgich,  tank-sovitgich,  uzoq  muddatli,  pasterizatsiyalash 

vannalari,  silos  (senaj)ga  sepish  uchun  antioksid  eritmalari 

tayyorlash vannalari va boshqalarda foydalaniladi.

S-12  ozuqalarni  aralashtirish  mashinasi  (16.3-rasm)ning 

vazifasi  qoramolchilik,  cho‘chqachilik,  parrandachilik  ferma- 

larida  bug‘langan va  bug‘lanmagan  har xil  namlikdagi  omixta"' 

ozuqalar tayyorlashdir.  U alohida yoki ozuqa sexlari texnologik 

yo£nalishi tarkibida  qo‘Hanilishi mumkin.

S-12  ning  korpusi  ichida  ikkita  gorizontal  val  o'matilgan. 

Har  bir  valga  vint  yo‘li  ko‘rinishida  har  45°  da  8  ta  aralash- 

tiigich-kurak mahkamlanadi. Aralasbtirgiehlar bir-biriga aylana 

di,  bunda  ulaming  har  bin  ozuqani  qarama-qarshi  tomonga 

ko‘chiradi,  ya’ni bittasi  uzatma  stansiyasi tomonga,  ikkinchisi 

to£kib olish bofg‘zi tomonga.  Ozuqalarni to£kib olish shnek yor­

damida amalga oshiriladi. Aralashtirish mashinasi bug£ taqsim- 

lash qurilmasi hamda suyuq qo£shimachalar (ko‘k, suv,  melassa, 

drojjlar va boshqalar)ni kiritish uchun kerakh teshiklari bo£lgan 

quvurlar bilan jihozlangan.

140

16.3-rasm.  6.10.  S-12  aralashtirish  mashinasi ko‘rmishi:  1  -  korpus; 

2  -  bug1 kranlarini  qo‘s!iib-ajratish uchun  ushlagich

S-7  aralashtirish  mashinasi  S -12  ga  o'xshash  konstruksi- 

yaga  ega  bo£hb  maydalangan  ozuqalardan  60-86 

%

  namJik- 

dagi  omixta  ozuqa tayyorlashga m o£ljallangan.  Chorvachilik va 

parrandachilik fermalarida qo£Uaniladi va ikki:  S-7-I va  S-7-II 

variantlarida ishlab  chiqariladi.

141


S -7 -I  

ozuqalarida  S-7-II  esa  mustaqil  holda  ishlashga 

rejalanganligidan yuklash va to‘kib  ohsh transportyorlari bilan 

jihozlangan  (16.4-rasm)  tuzilishi  quyidagicha:  коф иs,  ikkita 

kurakli aralashtirgieh, bug‘  quvuri,  to‘kish shnegi,  elektrodviga­

tel bilan jihozlangan ponasimon to'siqlardan taslikil topgan.



16.4-rasm. 

S-7-II aralashtirish mashinasi umumiy ko‘rinishi:

1  -  to‘kib olish transportyori;  2  -  elektr uskunalari;  3  -  to'kish shnegi 

va ponasimon to'siqni boshqarish tizimi;  4  - narvon;  5  -  tutashtirish 

quvuri;  6  -  transportyor uzatmasi;  7  -  yuklash transportyori;

8  -  monometr;  9  -  termometr;  10  -  bug‘ni qo‘shib-ajratish ushlagichi;  . 

11  -  uch qo‘lli  kran;  12  -  bug‘  taqsimlagichga  ulash  uchun  quvur;

13  -  to‘kib  olish bo‘g‘zi;  14  -  to'siq

142

A

ra

la

sh

ti

ri

sh

 

m

as

hi

na

la

ri

 

te

xn

ik

 

m

a

’l

u

m

o

tl

a

ri

3

■ta

.53



vo

*

*

>

<4

1

со

VC



С

fl

oo

о

о



in

о о О О 


^  N fs 

"’Ч'Ч© 1ЛчС 

N н  И И

о о о о


OOITJO 

^  90 ^


^  

яц

2

о 

*



О V

O

 о 



х * о е  

4© РО *г>



щ

Os 1Г) 


о

r'

 



*** Г» 

Г4

 

00



om ifltf) 

 so t-- 



N O № X  

M

 N N N



«Л

«Л

CO

CO

V) Ч»

О

о



ч©

w o o o  

N N » lfl 

40 «  rs 

m N N Tf

on о о o 



n

  \е  ь   «

о

о



•s?

о

»л © о о



!S СЯ ЧС «Г, 

'в «  N N 

М <4 fS ^

"«Г О О в

: о

О

90



МвОШн 


П N vO

'Sb



И5



nS

0D

и

о

i j a  

1

и  S  ._Г a   .



во 

...


.Э  _  w

S в  )S


5  S£  TS

я  a  ®'


J  J 1 1 1 1  #   i   г  я   g £  €   1  SPl  !  

&b8P 1  S’ !  З Й   g.

, p >

■i 


M 

в •- ±5


*   « s

Jpl§p§


Я

i*f

143

S-2  ozuqalarni  aralashtirish  mashinasi  bug'langan  va 

bug‘lanmagan omixta ozuqalarni,  60-85  %  namlikdagi  omixta 

ozuqalarni tayyorlash va ozuqalarni ozuqa tarqatgichlarga yuk­

lash  uchun  xizmat  qiladi.  Kurakli  ikkita  aralashtirgich  ishchi 

organ sifatida qayd qilingan.  Qanotlar vint yoli  bo‘ylab har 60° 

da berilgan va  S  — 12,  S  — 7 larniki kabi ishlaydi

Hamma aralashtirish mashinalari  haroratni masofadan o‘l- 

chash  qurilmasi  bilan jihozlangan.  Ularning  tuzilishi  sodda. 

Ishlatishda  qulay  va  ishonchli.  Aralashtirish  mashinalarining 

texnik ma’lumotlari  16.2-jadvalda keltirilgan.



16.4.  Aralashtirishni  baholash

Aralashtirish jarayonini  xarakterlash  uchun  «aralashganlik 

darajasi»  ko‘rsatgiclii  qabul  qilingan.  Aralashganlik  dara- 

jasi  deb,  tahlil  qilinayotgan  namunadagi  nazorat  komponent 

niiqdorining,  shu komponentning ideal aralashmadagi miqdori 

nisbatiga aytiladi va foizda yoki o£nH kasr ko

Tajriba uchun olingan  namunaning aralashganhk darajasini 

aniqlash uchun har xil formulalar qo‘llanilinadi. Shulardan ko'p 

qo‘llanilinadigani A.A.  Lapshin formulasidir.

В ,< В ав  =  Ц В ,1 В 0)1п

5 , > ^  = 1 ((2 Я „ -в ,)/Х )/«  

16 1

Bunda 


9

  -  aralashganhk  darajasi; 



B,

  — namunadagi  kam 

komponentning  miqdori; 

B6

  — ideal  aralashmadagi  kompo­

nentning miqdori.

Agar  aralashtirish jarayonini  ehtimollik jarayoni  sifatida 

qaraydigan  bo£lsak,  unda  aralashganlik  darajasi  tajriba  yo‘li 

bilan olingan namunalami,  statik talilil qilish bilan aniqlasliimiz 

zarur  bo'ladi.  Bunda  nazariy  va  tajribaviy  o‘rtacha  arifmetik 

xatolar quyidagi formula yordamida topiladi:



144

 = 


± M Xi ~ P f / ( ” - ' )



I t {xi - x ) 2/ { n - \ )

 

16.2



bunda 

xt —

 komponentning 



i -

 namunadagi miqdori, 



p

  - kompo- 

nentniag nazariy o £rtacha  arifmetik miqdori, 

x

  -  komponent­

ning tajriba yo£U bilan topilgan o‘rtacha arifmetik miqdori.  Bu 

hoi uchun  aralashganhk darajasi



0 = 

g n

I<

j t

 

16.3



*

Aralashganlik darajasi 0 dan  1  gacha o'zgaradi va qanclialik 

1 ga yaqin bo£lsa,  omixta sifati shunchalik yaxshi bo£ladi hamda 

jarayon tugallangan hisoblanadi.

Aralashganlik jarayonini baholash  kriteriyasi  sifatida  note 

kisfik  (variatsiya)  koeffitsiyentidan  foizlarda  foydalanish 

mumkin.

в  = Ш ^ { В ~ В 0у ! { п - \ ) / в [ 

16.4


Notekislik  (variatsiya)  koeffitsiyenti  qancha  kam  bo£lsa, 

aralashma shuncha yaxshi boladi.  Ko£pchilik ozuqa aralashti­

rish mashinalari uchun v =20  %  qiymati  yetarli hisoblanadi.

0 £tkazilgan  tajribalar  shuni  ko£rsatdiki,  to‘liq  aralashish 

faqatgina  ideal  hoi  uchun  ro‘y  berishi  mumkin.  Real  tizim 

larda bir tomondan aralashish hosil bo£lsa,  ikkinchi tomondan 

komponent (fraksiya)larga ajralish ro£y berdi va bundan keyingi 

aralashtirishning  foydasi  yo£q,  chunki  aralashganhk  darajasi 

yaxshilanmaydi.  Ayniqsa,  aralashishi kerak komponentlarning 

zarra  lari  o‘lchamlari,  formasi  yoki  zichliklari  liar  xil  bo£lsa, 

yaxshi  aralashmaydi.

Tajribalar suyuq ozuqalarni  aralashtirishda,  mashina hajmi 

ning 0.8 qismi,  qolgan ozuqalar uchun  0.7 qismi to£ldirishi yax 

slii natijalar berishini  ko£rsatdi.  Bunda boshlang£ich  10  daqiqa 

davomida  yaxshi  aralashadi,  keyin  aralashish  sekinlashadi  va 

30—40  daqiqa  keyin  aralashganlik  darajasi  yaxshilanmaydi. 

Shuning uchun aralashtirish vaqti  20 daqiqa  qilib belgilangan.

145


Texnologik va energiya hisoblari. 

Har qanday harakatlanuvclii 

qurilmaning  nazariy  unumdorligi  (kg/s)ni  quydagicha  topish 

mumkin.


Q

n

=

vo

- F- P- ( P 

16.5

Bunda 


V

q

-

 ozuqa massasining o‘q yo'nalishidagi tezligi,  m/s; 

F-ko^ndalang kesim yuzasi,  m1; 

p

  - ziclilik, kg/m3; 



q>-

 to‘ldirish 

koeffitsiyenti.

Gorizontal  shnekli  uzuluksiz  ishlaydigan  aralashtirish 

mashinalari ish unumdorligi  (kg/s)

QN  =  / r ( p 2 - d 2) - S - n - p - ( p / 4 

16.6

bunda 


D,  d   —

  slmek  va  val  diametri,  m; 



S   —

  vint  qadami, 

in;  л-valning  aylanishlar  chastotasi,s_1; 

p

  -  zichlik,  kg/m3; 




 

to ‘ldirish  koeffitsiyenti.

Ikki va ko‘p shnekli aralashtirish mashinalarinitig ish unum­

dorligi  (kg/s):



Q = Z

 

16.7

bunda  Z-shneklar  soni;  ^ - is h c h i  organlarning  ochiq 

joylashishini hisobga ohsh koeffitsiyenti; 



Qx

 - ish unumdorligi,"' 

(kg/s)  PorsiyaH  aralashtirish  mashinalarining  ish  unumdorligi 

(kg/s):


Q — Va  p -  (p/ts 

16.8

bunda  ^-bunker hajmi,  m3; 



p  -

  zichlik,  kg/m3; 




  -  to'ldirish 

koeffitsiyenti 4-bir porsiya aralashmani tayyorlash uchun sarfla- 

nadigan sikl,  s



*.=*у* + *а + *Т

 

169



tyu-

 ozuqalarni yuklash vaqti,  s;  ^-aralashtirish vaqti,  s; 



I

t

 to‘kish 

vaqi,  s.

Shnekli  aralashtirish  mashinalari uzamasiga talab  eiladigan 

quwat  (kVt)

N -   QL W  

16.10

367  T)

146

bunda 


Q

  -  aralashtirish  mashinasi  ish  unumdorligi,  t/soat; 

I-aralashtirgieh uzunligi,  m; 

W

 - aralashtirish mashina korpu- 

sida  mahsulot  harakatlanishiga  qarshihgi  koeffitsiyenti,  quruq 

omixta  yemlar  uchun 



W-0,

  nam  ozuqalar  uchun 



W=

 15-20, 


^-uzatish qurihnalari f.i.k.

^  

Nazorat  uchun savollar

1.  Ozuqa aralashmalari  qanday maqsadda  tayyorlanadi?

2.  Nima  uchun  konsentrat  ozuqalardan  aralashma  tayyor­

lashda me'yordan  chetga chiqish miqdori kam bo‘ladi?

3.  Ozuqa  aralashmalarini  tayyorlashda  qanday  aralashtir- 

giclilar ishlatiladi?

4.  Aralashmaning  sifatiga qanday baho beriladi?

J

147


XVII  BO‘LIM.  OZUQA ME’YORLAGICHLAR

17.1.  Ozuqa  me’yorlash  va  me’yorlagichlar  turlari

Hayvonlarni  to‘laqonli  ozuqa  aralashmalari  bilan  ta’min- 

lashda ozuqa komponentlarini aniq o‘lchovda qo‘shish muliim 

ahamiyatga ega.  Sliu sababli ozuqa aralashmasini tayyoriashdagi 

muhim jarayonlardan biri  ozuqalarni me’yorlash  hisoblanadi.

M e’yorlash-belgilangan  ozuqani  zootexnik,  texnologik  va 

iqtisodiy talablar darajasida aniq oMchab  ajratishdir.

Qimmatbaho ozuqalar,  mineral qo‘shimchalar,  darmondo- 

rilar yuqori aniqlikda me’yorlashni talab  etadi. Ayrim hollarda 

belgilangan  me’yordan  kichik  chetlanish  ham  hayvonlarni 

ozuqa  hazm  qilish jarayoniga  ta’sir  ko'rsatishi,  kasal  bo‘lishi 

va hattoki nobud bo'lishiga olib kelishi  mumkin.



17.1-jadvaI

Ozuqa aralashmaJarini me’yortashmng ruxsat etilgan  chegaralari 

(Komponent massasiga nisbatan foiz hisobida)

Ozuqa komponentlari

H a y v o n

turlari

qoramol

cho‘chqa

q°‘y

parranda

Dag‘al ozuqalar,  silos

10,0

10,0

10,0

-

Ildizmevalar,  poliz ekin lari

15

15

15

-

va 



b.

Omixta yem va konsentratlar

5,0

5,0

5,0

5,0

Ozuqa achitqilari

2,5

2,5

2,5

2,5

Go'sht ozuqalar:  suyaklar

-

-



-

10,0

G o‘shtlar

-

-



-

5,0

Baliq ozuqalari

-

-

-

5,0

Hayvon moylari

-

-

-



1,0

Sut mahsulotlari (sut,  obrat,

-

-

-

2,5

tvorog 

va 


b.)

To‘yimli aralashmalar

5,0

5,0

5,0

-

Mineral qo’sbimchalar

5,0

5,0

5,0

-

Ozuqa qoldiqlari

-

5,0

-

-

148

Me’yorlash  shakliga  qarab  me’yorlagichlar  liajm  va  massa 

usulida islilovchilarga  bo‘linadi.  Hajm me’yorlagichlari konst- 

ruksiyasi  oddiy  va  foydalanish  oson  bo'ladi.  Massa  me’yor­

lagichlari to‘xtovsiz va porsiyalab ishlovchilarga bo‘linib,  avto- 

matik nazorat  qilish va boshqarisli vositasi bilan ta’minlangan. 

Yaxshi  sochiluvchi  ozuqalar me’yorlagichga o ‘zi  oqib tushadi, 

sochij^naydiganlari  esa majburiy  uzatiladi.

Bunda  bunkerga  ozuqani  tuzib  turuvchi  moslama  yoki 

ta’minlagich  o‘matiladi.  Tuzib  turuvchi  sifatida  titgich  (voro- 

shilka),  yumshatgich  (rixlitel),  tebratgich  (vibrator)  turidagi 

moslamalardan foydalaniladi.  Ta’minlagich mexanizmlari ozu­

qalarni massali me’yorlagichga tekislab,  yetkazib berish uchun 

xizmat  qiladi.  Konstruksiyasi  bo'yicha  ular  tarnov,  baraban, 

shnek, tarelka, tebranma va aeratsion tipida boladi (17.1-rasm).

17.1-rasm.

  Porsiya bOan ishlovchi ta’minlagich dozatorlar

Poyali  o ‘simlik va  ildizmevalardan  ozuqa  aralashmasi  tay- 

yorlanganda  hajmU  ta’minlagichlar  (shnek,  transportyor)dan 

foydalaniladi. Nam socliiluvchi ozuqalarni me’yorlashda tasma- 

li,  shnekli ta’minlagichlar ishlatiladi.  Suyuq ozuqalar uchun turli 

konstruksiyadagi belgilangan olchamli sig‘imlar qo‘llaniiadi.

Barabanli me’yorlagich-omixta yemning sochiluvchi kom­

ponentlarini me’yorlab berish uchun xizmat qiladi.  Uning uyali 

barabani  oltita  vint  shaklida,  valda joylashgan  seksiyalardan 

iborat.  Baraban vali  krivoship-kulisli  mexanizm  yordamida  hara- 

katga  keltiriladi.  Me’yorlagich  ishga  ayrim  holda  yoki  umumiy 

harakat berisli uzatmasi bilan ulanishi mumkin.



149
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling