Va elementlari. Boshqarish funksiyalari


Download 55.24 Kb.
Sana19.12.2019
Hajmi55.24 Kb.


Boshqarish usllari

Reja:
1.Boshqarish nazariyasining asosiy tushunchalari..Boshqarish jarayonining mhiyati va elementlari.

2. Boshqarish funksiyalari..Boshqarish tamoyillari va usullari.

3. Boshqarish pog’onalari va ularning shakllanishi.

4. Tashkilot muvaffaqiyatini tahminlash bo’yicha

menejerlar faoliyati

1

Kirish umumiy tushuncha :
BoshQarish nazariyasini o’rganishdan avval unga oid asosiy tushunchalar, usul va vositalarni bilib olish zarurdir. Bular barchasi boshQarishning mohiyatini to’G’ri tushunishga va uni samarali tashkil Qilishga yordam beradi.

N a z a r i ya - tabiatdagi va jamiyatdagi turli jarayonlarning ro’y berish va rivojlanish Qonuniyatlarini ochib beruvchi keng ko’lamli bilimlar to’plamidir.

S i s t e m a - bu mahlum elementlardan tashkil topgan, o’z maQsadi va mahlum vaQt mobaynidagi faoliyat davriga ega elementlarning o’zaro munosabablariga asoslangan yaxlitlikdir.
Tizimlar asosan Quyidagi turlarga bo’linadi:

- texnik;

- biologik;

- ijtimoiy - iQtisodiy tizimlar.



Texnik tizimlar- jixozlar, mashinalar, agregatlar va boshQa texnikalar. Bu tizim o’zini o’zi boshQara olmaydi va tashQi aralashishga muxtoj.

Biologik tizim- tabiat, tirik organizmlar, hayvonot va nabotot olami. Bu tizim tabiat Qonunlari, shartli va shartsiz reflekslar asosida boshQariladi.

Ijtimoiy-iQtisodiy tizim- ishlab chiQarish va taQsimlash munosabatlari bilan boG’liQ insonlar guruhidir. Bunda odamlar iQtisodiy munosabatlar bilan birga ijtimoiy munosabatlarga kirishadilar.

Tizimlar yopiQ va ochiQ turdagilarga bo’linadilar. YopiQ tizim-tashQi muhitga boG’liQ bo’lmagan, ochiQ tizim- tashQi muhit bilan boG’liQ tizimdir.

Ijtimoiy-iQtisodiy tizim ochiQ tizim bo’lganligi uchun boshQarilishga muxtoj, ham o’zini-o’zi boshQara oladi.

Ijtimoiy-iQtisodiy tizimni umumiy holda shunday ko’rinishda ifodalash mumkin.

2
BoshQarish tahsiri


BoshQaruvchi Qism

-maQsadlar

-boshQarish vakolatlari

-boshQarish vazifalari

-boshQarish apparati




BoshQariluvchi Qism

-guruhlar

-vazifalar

-vakolatlar

-natijalar


Axborot

teskari aloQa

1- chizma. Ijtimoiy-iQtisodiy tizim


Har bir tizim o’ziga xos strukturaga ega .

Struktura - bu tizimning tarkibiy Qismlari va ular orasidagi munosabatlar. Strukturaning o’zgarishi tizimning o’zgarishiga olib keladi va aksincha.

MaQsadlar - faoliyatni amalga oshirishning intilgan natijasi. MaQsadlarga erishish uchun amalga oshirish lozim bo’lgan mantiQiy xatti-harakatlar ketma - ketligi masalalar deyiladi. Menejmentdagi masalalar uch turga bo’linadi:

1) odamlar va mehnat vositalari orasidagi munosabatlar bilan boG’liQ;

2) odamlar va informatsiya orasidagi munosabatlar bilan boG’liQ;

3) odamlarning o’zaro munosabatlari bilan boG’liQ.



A x b o r o t- boshQaruv jarayonida tizim doirasida boglanishlarning asosi sifatida namoyon bo’ladi.

M u v a f f a Q i ya t - bu Quyilgan maQsadlarga eng optimal yo’llar bilan erishish va natijani mumkin Qadar uzoQ vaQt saQlab Qolishdir

Asosiy qisim


BoshQarish jarayonining mohiyati va elementlari.

BoshQarishga turlicha tahriflar berilgan, lekin yagona Qabul Qilingan tahrif yo’Q. Tizimlar nuQtai-nazaridan olib Qaralganda, boshQarish jarayoni - bu mahlum tizimni muvozanatda ushlab turish


3

yoki uni sifat jihatdan boshQa holatga o’tkazish uchun amalga oshiriladigan tahsirlar yiG’indisidir. BoshQarish jarayoni bir-biriga boG’liQ bir necha ketma-ket bajariluvchi vazifalardan iborat bo’lib, ular boshQarish funksiyalari deyiladi. Bular Quyidagilar: rejalashtirish, tashkil etish, muvofiQlashtirish va asoslash, nazorat funksiyalari.



Rejalash

tirish





Tashkil etish




MuvofiQlashtirish va asoslash




Nazorat


2-chizma. BoshQarishning asosiy funksiyalari va ularning o’zaro


boG’liQligi.
Bu funksiyalar boshQarishning asosiy funksiyalari deyiladi. Bulardan tashQari bevosita tashkilotning o’z xususiyatlariga boG’liQ xususiy funksiyalari ham mavjud. Masalan, hisob-kitob yuritish, xo’jalik ishlariga rahbarlik, o’Quv jarayonini tashkil etish va boshQalar. BoshQarishning har bir funksiyasi o’z navbatida jarayon bo’lib, o’z ichiga bir necha vazifalarni oladi.

BoshQarishning funksiyalari amalga oshishi uchun tizim elementlarini, ularning munosabatlari va vazifalarini bir-biriga birlashtiruvchi boG’lanishlar zarurdir. Tashkilotlardagi boG’lanishlar yoki munosabatlar ikki oQim orQali o’rnatiladi, bular - moddiy oQim va axborotlar oQimi. Odamlar orasidagi shakllangan va boshQarish jarayonida tahsir ko’rsatiladigan munosabatlar asosan axborot oQimi orQali o’rnatiladi. BoshQaruv funksiyalarini amalga oshishini tahminlovchi va tizim elementlari orasidagi aloQani tahminlovchi jarayonlar boG’lovchi jarayonlar deyiladi. Ularga kommunikatsiyalar va Qarorlar Qabul Qilish kiradi Bular ham o’z navbatida jarayonlar bo’lib, bir necha vazifalarni o’z ichiga oladi.



BoshQarish funksiyalari.

Funksiya (lot. functio) – ko’p mahnoga ega tarQagan so’z bo’lib, majburiyat, faoliyat doirasi, vazifani bildiradi.


4

Bu tushuncha barcha faoliyat turlari va bilim sohalarida foydalaniladi.

Menejment kategoriyasi sifatida funksiya boshQaruv faoliyatining muhim turi yoki menejment mohiyatining namoyon bo’lishi sohasi sifatida insonlar o’rtasidagi munosabatlarning obhektiv zarur turini ifodalaydi.

Menejment funksiyasi boshQaruv tahsirini shakllantirishning ehtimollik sohasi sifatida mahlum muammoni hal Qilishga doir chora – tadbirlar va tahsir ko’rsatish usullarini ishlab chiQish hamda ularni bajarish bo’yicha o’zaro boG’liQ to’xtovsiz xatti – harakatlarni amalga oshirishni nazarda tutadi. SHuning uchun funksiya boshQaruv jarayonining vaQt va makonda aniQlikka, yakuniy natijaviylikka ega obhektiv zarur sohasi sifatida ko’riladi.

BoshQaruv jarayoni – bu boshQaruv xodimlari tomonidan ijtimoiy – iQtisodiy tizimning maQsadlariga erishish yo’lida boshQarish printsiplari, usul va vositalarini Qo’llash asosida maxsus texnologiya bo’yicha menejment funksiyalarini amalga oshirishning o’zaro boG’liQ bo’lgan xatti – harakatlarning uzluksiz ketma – ketligidir. Menejment funksiyalarini tadQiQ Qilishga jarayonli yondoshish mohiyati shundan iborat.

Mahmuriy boshQaruv nazariyasini ishlab chiQQan Anri Fayol XX asrning boshida mahmuriy jarayonning besh boshlanG’ich funksiyalari yoki elementlarini turkumlagan. Bular: oldindan ko’rish, tashkil etish, farmoyish berish, kelishish, nazorat funksiyalaridir.

Menejmentning jahon amaliyoti va zamonaviy adabiyotlarni tahlil Qilish shuni ko’rsatadiki, boshQaruv jarayonining funksional kontseptsiyasi keng holda Qo’llanilib, funksiyalarning tarkibida bahzi bir farQlar bo’lishiga Qaramasdan, tashkilotni boshQarish siklini menejment funksiyalarining ketma – ketligi sifatida aniQlash tendensiyasi kuzatilmoQda.

Tizimni tashkil Qiluvchi omil sifatida menejment funksiyasi ijtimoiy – iQtisodiy tizimning rivojlanish sharoitlari bilan chambarchas boG’liQ. SHu sababli, menejment funksiyalari jamiyat rivojlanishining mahlum bosQichi va maQsadlariga mos bo’lishi kerak.

Bularning barchasi menejment funksiyalari mazmuni, mohiyati va foydalanish sharoitlarini aniQlashtirishga kompleks yondoshishni taQozo etadi.

Menejmentning jarayon sifatida mohiyatini asosiy funksiyalar yoritib beradi. Bular : rejalashtirish, tashkil etish,


5

muvofiQlashtirish va tartibga solish, motivatsiya va nazorat funksiyalaridir.

Zamonaviy menejment funksiyalari mazmunida xo’jalik faoliyati ishtirokchilari o’rtasidagi, ish beruvchilar, davlat, ijtimoiy tashkilotlar va boshQalar o’rtasidagi munosabatlar xususiyatlari aks etadi.

Menejerlar uchun menejment funksiyalari guruhlarining o’zaro boG’liQligi va harakatini bilish menejment tizimlarini shakllantirish va amal Qilish sohasida to’G’ri Qarorlar Qabul Qilish uchun sharoitlar yaratadi.

Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iQtisodiy islohotlar menejment funksiyalarini tashQi va ichki muhit o’zgarishlariga yuQori darajada moslashuvchan bo’lishini taQozo etadi.

Moslashuvchanlik deyilganda menejment funksiyasining ijtimoiy – iQtisodiy o’zgarishida o’z sifat belgilarini saQlab Qolish imkoniyati tushuniladi.

Menejmentning asosiy funksiyalarining bosh xususiyati – ularning har biri ijtimoiy – iQtisodiy tizimning umumiy natijalariga erishish uchun xodimlar faoliyatiga tahsir ko’rsatish va ularni faollashtirish usullarini ishlab chiQishni boshQarish jarayonidir.



Rejalashtirish – menejmentning asosiy funksiyasi sifatida tashkilot ahzolarining umumiy maQsadlarga erishish yo’lidagi harakatlarining yagona yo’nalishini tahminlovchi tahsir o’tkazish chora – tadbirlarini shakllantirish faoliyatidir. BoshQarish jarayoni sifatida rejalashtirish o’z ichiga kontseptsiya, prognoz, dastur, reja singari tahsir o’tkazish vositalarini oladi.

Kontseptsiya - G’oya, uni shakllantirishning nazariy va uslubiy asoslari, amalga oshirishni asoslash, uning usul va shartlari. Har Qanday nazariy iQtisodiy masala uni iQtisodiyotda tadbiQ etilguncha kontseptsiyani shakllantirish bosQichini o’tadi.

Prognoz – firma, korporatsiya, iQtisodiyot, jamiyatning kelgusi holatini ilmiy asoslangan holda oldindan ko’rish. Biznesda prognozlar murakkab ijtimoiy – iQtisodiy masalalar bo’yicha tuziladi va ko’proQ strategik boshQaruvda Qo’llaniladi.

Dastur – umumiy maQsad bilan birlashgan, aniQ yakuniy natijaga ega, ko’p resurslar jalb etilishini talab etadigan, iQtisodiyotning turli sohalari idoralari, tashkilotlari va shaxslarining birgalikdagi xatti-harakatlari bilan amalga oshiriladigan ishlar, chora-tadbirlar, topshiriQlarning tugallangan majmuidir. MaQsadli – kompleks dasturlarning afzalligi shundaki, ular yakuniy natijaga QathiyroQ ravishda yo’naltirilgan, xodimlar faoliyatini nazorat
6

Qilish va motivlashtirishning samaraliroQ

tizimi shakllantirilgan, byurokratik tartib – Qoidalar QisQartirilgan, boshQarishning tezkorligi ortgan, faoliyatni muvofiQlashtirish va tartibga solishning aniQ tizimi mavjudligidir.

Tartibga solish – ijtimoiy – iQtisodiy tizim faoliyatini obhektiv Qonunlar, printsiplar amal Qilish doirasida ushlab turish hamda obhektiv jarayonlar va tendensiyalar namoyon bo’lishiga sharoit yaratishdir.

Tartibga solish funksiyasining mazmuni menejment darajalari bo’yicha o’zgaradi: boshQarish darajasi Qanchalik QuyiroQda bo’lsa, bu funksiyaga ishlab chiQarish va xizmat ko’rsatish jarayonlarining uzluksizligini, moddiy, mehnat, axborot, moliyaviy oQimlar harakatini tahminlash faoliyati shunchalik ko’proQdir.



Tashkil etish – menejmentning asosiy funksiyasi sifatida maQsadlarga erishish yo’lida insonlarning birgalikdagi faoliyatlarini tartiblashtirish bo’yicha harakatlar, usul va vositalar turlaridir. Tashkil etish menejment funksiyasi sifatida obhektni shakllantiradi, uni takomillashtiradi, faoliyat ko’rsatish tartiblarini ishlab chiQadi, boshQaruv tizimida ichki va tashQi boG’lanishlarida o’zgarishlarga moslashish mexanizmlarini shakllantiradi. SHuning uchun, boshQarishni tashkil etish - bu tizimli va vaziyatli omillarni hisobga olgan holda kompleks yondoshish asosida ijtimoiy – iQtisodiy tizimning barQarorligi va egiluvchanligi sharoitlarini yaratishdir.

BoshQarishni tashkil etish funksiyasi o’z ichiga tashkil etilayotgan faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo’lgan ishlar turlarini shakllantirish va asoslashni, faoliyatning har bir turi bo’yicha kompetentsiyani, yahni harakatlar va Qarorlar Qabul Qilishning imkoniyatlari yoki chegaralarini aniQlash, vakolatlarni , yahni Qarorlar Qabul Qilish huQuQini belgilash, mashuliyatni , yahni Qabul Qilingan Qarorlar uchun javobgarlik turlari va choralarini belgilashni o’z ichiga oladi. Bu mahlumotlar asosida xodimlarning professional tarkibi va axborot tahminoti tizimi shakllantiriladi. Natijada boshQaruv poG’onalari, boshQaruv bo’G’inlari va ular orasidagi boG’lanishlar tizimi shakllanadi.



Motivlashtirish funksiyasi xodimlar faoliyatini maQsad sari yo’naltirishni asoslash bilan boG’liQ bo’lib, bunda boshQaruvchi insonlar xatti – harakatlariga sabab bo’luvchi ehtiyojlar, manfaatlar, raG’bat, intilish, ishdan QoniQish kabi omillarni hisobga olgan holda boshQaruv tahsirini amalga oshirishni nazarda tutadi.

7

Nazorat funksiyasi tashkilotning maQsadlariga erishishini tahminlash yo’lidagi funksiya bo’lib, uning yordamida yuQoridagi funksiyalarning to’G’ri va samarali amalga oshirilishi, maQsad sari harakatdan chetga oG’ishlarga yo’l Qo’ymaslik, xodimlar faoliyatini motivlashtirish va baholash kabi masalalarni hal Qiladi.

BoshQarish tamoyillari va usullari.

BoshQarish jarayoni murakkabligi sababli faoliyatni muvofiQlashtirib turish uchun maxsus Qoidalar zarur bo’ladi. Tashkilot bilan boG’liQ murakkablik Quyidagilar asosida shakllanadi:

- odamlar va ularning intilishlari;

- tashQi muhitning tahsiri;

- tashkilot elementlarining ko’pligi;

- elementlar orasidagi munosabatlarning turlichaligi.

NuQtai- nazarlar turlichaligi ularni umumiy maxrajga keltirish zaruratini shakllantiradi. Umumiy maQsadlarga erishish uchun yechiladigan masalalarni rejalashtirish, tashkil etish, muvofiQlashtirish va nazorat Qilish bo’yicha barcha uchun umumiy hisoblangan xatti-harakatlarning yo’nalishi, Qoidalari ishlab chiQarilishi zarur bo’ladi. Bular boshQarish p r i n s i p l a r i deyiladi. BoshQarish tamoyillari umumiy maQsadlarga erishish yo’lidagi xatti-harakatlarni tartibga soladi. BoshQarish Qonunlari, tamoyillari va vositalari orasidagi boG’liQlik Quyidagi chizmada keltirilgan:


boshQarish Qonunlari



boshQarish

printsiplari






boshQarish usullari




rahbarlik

uslub


lari

3-chizma. BoshQarish Qonunlari, tamoyillari va vositalari orasidagi boG’liQlik.

Hozirgi zamon menejmentining tamoyillari haQida so’z borganda A.Fayol tomonidan yoritilgan Quyidagi boshQarish tamoyillari tushuniladi:
8

- mehnat taQsimoti;

- hokimiyat;

- intizom;

- farmoyish berishning birligi;

- rahbarlikning birligi;

- xususiy intilishlarning umumiy intilishlarga bo’ysunishi;

- raG’batlantirish;

- markazlashtirish;

- boshQarish poG’onalari (ierarxiya);

- tartib;

- adolatlilik;

- xodimlarning turG’unligi;

- tashabbus;

- xodimlarning birligi.
Bu tamoyillardan tashQari G.Emerson unumdorlikni oshirishning 12 printsipini ilgari suradi:

1) vazifa va maQsadlarni aniQ belgilash;

2) soG’lom fikr;

3) aQlli maslahat;

4) intizom;

5) xodimga nisbatan adolatli bo’lish;

6) tezkor, ishonchli, to’la, aniQ, muntazam hisob-kitob;

7) dispetcherlashtirish;

8) norma va grafiklar ;

9) shart-sharoitni Qoidaga solish;

10) operatsiyalarni normalash;

11) standart ko’rsatmalar;

12) unumdorlik uchun mukofotlash.

Bu tamoyillar hozir ham o’z ahamiyatini yo’Qotgan emas va bizning sharoitimizda ham (yahni bozor munosabatlariga o’tish davri sharoitida) Qo’llanilishi mumkin.

BoshQarish tamoyillarining turli tarkibini Qo’llash va boshQarishning turli vositalaridan foydalanish boshQarishning u s u l l a r i n i keltirib chiQaradi.

B o sh Q a r u v u s u l i - boshQaruv funksiyalarini amalga oshirish usuli yoki funksiyalarning amal Qilish mexanizmi. BoshQacha Qilib aytganda, tahsir ko’rsatish Qanday Qilib, Qaysi usulda amalga oshiriladi demakdir.

9

Ko’p adabiyotlarda boshQaruv usullarini mazmuniga ko’ra uch guruhga: iQtisodiy, tashkiliy - farmoyishli va ijtimoiy-psixologik guruhlarga bo’linadi.



BoshQarishning i Q t i s o d i y usullarida tahsir ko’rsatish asosan iQtisodiy dastaklar yordamida amalga oshiriladi. Bularga rejalashtirish, moliyalash, raG’batlantirish, imtiyozli kreditlar berish, daromadni taQsimlashda Qatnashish kabilar kiradi.

T a sh k i l i y - f a r m o y i sh l i usullar o’z ichiga ko’proQ rasmiy vakolatlar orasidagi munosabatlarga asosan ichki tartib, buyruQlar va ko’rsatmalarga rioya Qilishni oladi.

S o t s i a l - p s i x o l o g i k usullar tahsir ko’rsatishning alohida insonlar yoki guruhlar o’rtasidagi munosabatlarni muvofiQlashtirish, shaxsiy tahsir, o’rnak va shu kabilarni o’z ichiga oladi.

Tashkilotga rahbarlik Qilishda ana shu usullarning hammasi o’zaro boG’langan va muayyan nisbatda amalga oshirilishi lozim.



BoshQarish poG’onalari va ularning shakllanishi.

TashQi muhitdagi va odamlar xatti-harakatlaridagi o’zgarishlar tashkilot faoliyati muhitini noaniQlik, yahni ehtimollik darajasiga keltiradi. Bu esa, o’z navbatida, tashkilotni boshQarish zaruriyligini keltirib chiQaradi. Tashkilotdagi bo’limlar, guruhlar, odamlar har biri bajaradigan vazifa bilan boG’liQ xatti-harakatlarning mantiG’i turlicha, lekin bu faoliyatni asosiy maQsad sari yo’naltirib, muvofiQlashtirib turish zarur. SHuningdek, har bir masalani yechish uchun zarur bo’lgan umumiy resurslarni odamlar orasida taQsimlash kerak. Bu kabi umumiylik harakteriga ega bo’lgan masalalar markazlashtirilgan holda yechilishi zarur.

Zamonaviy mahsulotlar yoki xizmatlar ishlab chiQarish, informatsiya, mutaxassislar yetishtirish bilan boG’liQ masalalarning murakkabligi, ishlab chiQarishda mehnat unumdorligini, nisbiy samaradorlikni, mahsulot sifatini oshirish bilan boG’liQ muammolar tashkilotlar doirasida yechiladigan masalalarni tarkibiy Qismlarga ajratib yechish zaruriyatini tuG’diradi. Yahni, zamonaviy tashkilotlarni boshQarish mehnat taQsimotlari asosida olib boriladi. Murakkab tashkilotlar doirasida asosan mehnatning g o r i z o n t a l va v e r t i k a l taQsimotlari amalga oshiriladi.

Mehnatning gorizontal taQsimoti - bu bevosita mahsulotlar ishlab chiQarish va xizmatlar ko’rsatish bilan boG’liQ yaxlit ishlarning tarkibiy Qismlarga ajratilishi.
10

Natijada tashkilotlarning ichki xo’jaliklari, bo’limlari, odamlar guruhlari shakllanadilar.



Mehnatning vertikal taQsimoti - bu bevosita tashkilotni boshQarish bilan boG’liQ bo’lgan ishlarni taQsimlash, yahni boshQaruv bo’G’inlari faoliyatini muvofiQlashtirish uchun amalga oshiriladigan mehnat taQsimoti. Natijada tashkilotlarning boshQarish poG’onalari shakllanadilar.

BoshQaruv poG’onalari soni har bir tashkilotda turlicha bo’lishi mumkin. Lekin amalga oshiriladigan ishlar ko’lamiga hamda ularning ahamiyatiga ko’ra boshQarish poG’onalarini asosan uchta darajaga (saviyaga) ajratish mumkin: yuQori boshQarish poG’onasi, o’rta poG’ona va Quyi poG’ona.

BoshQarishning yuQori poG’onasida tashkilot faoliyatiga doir eng asosiy masalalar hal Qilinadi (masalan, faoliyat turini o’zgartirish, umumiy yo’nalishni belgilash va h.k), muhim Qarorlar Qabul Qilinadi, uzoQ muddatli strategiyalar ishlab chiQiladi.

O’rta poG’onada tashkilotning joriy faoliyati bilan boG’liQ masalalar hal Qilinadi, tashkilot ichki faoliyati muvofiQlashtirib turiladi.

Bevosita mahsulotlar ishlab chiQarish va xizmatlar ko’rsatish jarayonlarining tezkor (operativ) masalalarini hal Qilish boshQaruvning Quyi poG’onasida amalga oshiriladi.

Menejerlar, ular Qaysi boshQarish poG’onasida faoliyat ko’rsatishidan Qathiy nazar, tashkilotlarning muvaffaQiyatini tahminlash uchun yuQori mashuliyat va tadbirkorlik bilan ish yuritishlari zarur.
Tashkilot muvaffaQiyatini tahminlash bo’yicha menejerlar faoliyati.

Tashkilotlarni muvaffaQiyatli boshQarish masalalarini hal etishda menejment va professional menejerlarning o’rni juda muhimdir. Mulkdor (boshQaruv, direktorat), ijrochi direktor (bosh menejer), ishlab chiQarish menejeri va moliyaviy menejerlar faoliyatlarining boG’liQlik munosabatlari chizmada keltirilgan. (4 - chizma). Ularning munosabatlari shartnomalar bilan tartibga solinadi, lekin, shunga Qaramasdan shaxsiy munosabatlar, o’zaro ishonch, hamkorlikka va kompaniya rivojlanishiga intilish muhim ahamiyatga ega.

Tadbirkorning faoliyati birinchi navbatda tahminotchilar, istehmolchilar va
11

raQobatchilar xatti – harakatlari bilan belgilanadi, moliyaviy menejer faoliyati esa – investorlar, aksiyadorlar, kreditorlar, (tijorat banklari, moliya organlari, shu jumladan, soliQ inspeksiyalari, suG’urta kompaniyalari) xatti - harakatlari bilan boG’liQ.

Mulkdor yoki mulkdor tomonidan uning mulkini boshQarish vakolati berilgan shaxslar Qonun va tahsis xujjatlariga mos holda korxonani tashkil etish masalalarini hal etadilar, uning faoliyat yuritishi, Qayta tuzilishi va tugatilishi maQsadlarini belgilaydilar, mulkdan foydalanish samaradorligi va uning saQlanishini nazorat Qiladilar, moliyaviy resurslardan foydalanadilar va mustaQil siyosat olib boradilar.

Tadbirkorlik faoliyati mulkdorning o’zi tomonidan ham, uning mulkini to’la xo’jalik yuritish huQuQi asosida (mulkdor tomonidan belgilangan chegaralar doirasida) boshQaruvchi subhekt tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Korxonani boshQaruvchi subhekt va mulk egasi o’rtasidagi munosabatlar kontrakt bilan belgilanadi.

Tadbirkorlik faoliyati olib borishga tadbirkor va mulk egasi tomonidan tuzilgan shartnoma tomonlarning o’zaro majburiyatlarini belgilaydi, mulkdan foydalanish huQuQi va ayrim turdagi faoliyatni amalga oshirish cheklovlarini o’rnatadi.

Mulkdor va tadbirkor bitta shaxs bo’lgan holda, korxonani tahsis etish yoki sotib olish orQali tadbirkorlik faoliyatini yuritish, xodimlarni ishga yollash va bo’shatish, byudjet va banklar oldidagi majburiyatlar bajarilgandan so’ng foydani to’la tasarruf etish huQuQiga egadir



12


CHizma. Menejer faoliyatiga tahsir ko’rsatuvchi omillar.


Menejerlar o’z faoliyatlarida Quyidagi tashkiliy – iQtisodiy tamoyillarga amal Qiladilar:

13


  1. TashQi omillar oldida ishlab chiQaruvchilar (sotuvchilar) va istehmolchilar (haridorlar) tengligi.

  2. Talab va taklifning barQarorlashganligi asosida narxlar

(kurslar, foiz stavkalari) muvozanati.

  1. Bozor munosabatlari subhektlari (ishlab chiQaruvchilar, sotuvchilar, vositachilar, istehmolchilar, haridorlar) mustaQil faoliyatlarini iQtisodiy tartibga solish.

  2. IQtisodiy tartibga solish uchun huQuQiy Qonunlardan foydalanish.

  3. IQtisodiy rivojlanish va iQtisodiy tartibga solish sharti sifatida raQobatning mavjudligi.

Menejer etikasi va ahloQiy jihatlari.

Tashkilot o’zi uchun harakat yo’nalishini tanlashidan oldin (ko’proQ iQtisodiy maQsadlarga yoki ijtimoiy mashuliyatlilikka erishish) etika (ahloQ) to’G’risida tushunchaga ega bo’lishi kerak. AhloQ - to’G’ri va noto’G’ri xatti - harakatlarni belgilovchi Qoidalar (tamoyillar) majmuidir.

Biznes etikasi faQatgina ijtimoiy mashuliyatlilik masalalarinigina emas, balki boshQaruvchilar va bo’ysunuvchilar xatti-harakatlarining turli ko’rinishlarini o’z ichiga oladi.

Bundan tashQari u maQsadlarni hamda ularga erishishining rahbarlar va bo’ysunuvchilar Qo’llagan vositalarini ko’rib chiQadi.Bahzi hollarda noto’G’ri deb vosita tan olinsa, bahzilarida maQsadning o’zi noto’G’ri (ahloQQa zid) bo’lishi mumkin.Bu narsaning noto’G’ri deb hisoblanishining sababi uning noQonuniyligida emas, balki shaxsiy Qadriyatlarga zid harakat bo’lib, Quvvatlanishi mumkin emasligida.Etikaning mehyor va tamoyillari jamiyatda shakllangan Qarashlar va nuQtai-nazarlar va alohida shaxslarning Qarashlari va Qadriyatlari asosida belgilanadi.

Biznesda ahloQ muammolari tashkilotning iQtisodiy ko’rsatkichlari hamda tashkilotning ichidagi va jamiyatdagi boshQa odamlarga nisbatan majburiyatlari orQali ifodalangan ijtimoiy mashuliyatlilik ko’rsatkichlari orasidagi Qarama Qarshiliklar bilan boG’liQ. CHunki foydani maksimallashtirish yo’lida bahzi tashkilotlar ijtimoiy yo’nalishlarga sarflarni QisQartirishi yoki ahloQiy zid xatti- harakatlar Qilishi mumkin.

14

AhloQQa zid ish yuritishning tarQalgan ko’rinishlari pora olish va berish, xujjatlarni Qalbakilashtirish, noto’G’ri moliyaviy hisobotlar, narxlarni sunhiy ravishda oshirish, narxlar to’G’risida pinxona kelishuvlar va h.k.



Ish yuritishning ahloQQa zid hollari ko’payishining sabablarini rahbarlar Quyidagilarda ko’radilar:

RaQobat kurashining kuchayishi;

CHorak (3 oylik) hisobotlarda foydalilik darajasini ko’rsatishga intilish;

Rahbarlarni ahloQli xatti-harakatlari uchun raG’batlantirish yo’Qligi;

Jamiyatda ahloQ ahamiyatining umumiy pasayib ketganligi;

Tashkilot tomonidan oddiy ishlovchilarga tazyiQ o’tkazilishi hamda rahbarlarning xatti- harakatlari.

Xodimlar xatti-harakatlarini ahloQliligini oshirish maQsadida tashkilot ahloQ normativlarini

ishlab chiQish, ahloQ bo’yicha Qo’mitalar tuzish, ijtimoiy taftishlar o’tkazish va ahloQli xatti-

harakatlarga o’rgatish kabi turli choralarni amalga oshirishi zarur.

AhloQ mehyorlari va standartlarini ishlab chiQishda tashkilotlar ularni oshirishga erishishlari kerak.

Turli poG’onalardagi rahbarlar boshQa xodimlarning xatti-harakatlariga o’rnak ko’rsatadi va shuning uchun haQQoniylik, shaxsga hurmat xissi, ochiQko’ngillik, adolatlilik, yordamga shaylik, yuQori darajadagi shaxsiy Qadriyatlar va boshQa yuQori ahloQiy sifatlarga ega bo’lishlari zarur. Bu talablar, ayniQsa, bugungi sharoitlarda, mamlakatimiz bozor munosabatlariga o’tish davrini boshidan kechirayotganida juda katta ahamiyatga ega. Bugungi kunning rahbarlari o’z faoliyatlarini yuQori mashuliyatni xis Qilgan holda amalga oshirishlari zarur. Rahbarlik uslubi deb alohida rahbarning unga xos bo’lgan (doimiy) xulQ-atvori, bo’ysinuvchilarga bo’lgan munosabati, Qarorlar Qabul Qilishga va masalalarni hal Qilishga yondoshishlari tushuniladi.

Rahbarlikning Quyidagi uslublari mavjud: avtokratik rahbarlik uslubi, demokratik uslub va liberal uslublar.



Avtokratik uslub - bunda rahbar Qo’l ostidagilarining faoliyati uchun javobgarlikni o’z zimmasiga to’liQ oladi. Hamma mavjud axborotlarni o’zi orQali o’tkazishga harakat Qiladi. Jamoa ahzolarini bevosita muloQotda bo’lishini chegaralab Qo’yadi. TanQidni ko’tara olmaydi, lekin o’zi tanQid Qilishni yaxshi ko’radi.

15

Bunday rahbar odatda, kup gapirishni yoQtirmaydi, lekin bo’ysinuvchilari bilan muomalada bo’lganda uning rahbarlik G’ururi balandligi sezilib turadi.



Demokratik rahbarlik uslubi. Bunday rahbarlik turida rahbar o’z faoliyatini o’zining guruhidagi jamoa ahzolariga tayangan holda olib boradi. Faoliyat uchun javobgarlik bo’ysinuvchilar orasida taQsimlanadi. Jamoa ahzolarining bir-biri bilan bevosita munosabatlarini raG’batlantirish bilan birgalikda rahbar bo’ysinuvchilarning bildirgan fikriga QuloQ soladi, ular bilan maslaxatlashadi, ijobiy tomonlarini inobatga oladi, ilG’orlarni mukofotlaydi. Bunday uslub bo’ysinuvchilarning shaxsiy tashabbusini, ijodiy faoliyatini rivojlantiradi va jamoada o’rtoQlik va ishchan muhitni yaratadi. Bu faQat jamoaning sharoitiga tahsir ko’rsatibgina Qolmay, balki uning ish natijalariga ham bevosita ijobiy tahsir ko’rsatadi.

Liberal rahbarlik uslubi. Bunda rahbar faollik ko’rsatmaydi, u faQat axborot manbai bo’lib xizmat Qiladi yoki uni o’zi yigadi, iishlab chiQarish va xo’jalik masalalarini muhokama Qilish rasmiy harakterga ega bo’ladi, ishda o’zini o’zi tanQid Qilish yo’Q bo’ladi. Bunday rahbarlar tashQaridan ko’rsatiladigan tahsirga moyilligi bilan ko’zga tashlanib turadi. Bunda u yoki bu masalalarni bajarish ayrim bo’ysinuvchilarning xoxishiga boG’liQ bo’ladi.

Umuman olganda, rahbarlik uslublarini ikki turga ajratish mumkin, bu:

1) Ishning natijalariga Qaratilgan rahbarlik

2) Insonlarga Qaratilgan rahbarlik.

Birinchi uslubdagi rahbarlikka asosiy ehtiborni faQat ko’zlangan maQsadga erishishga Qaratish xos bo’lib, bunda jamoadagi munosabatlar, xodimlarning ehtiyojlari va intilishlari hisobga olinmaydi.

Ikkinchi uslubda esa aksincha, faoliyatda ishlovchilarning ehtiyojlari, xulQ-atvori, ishdan QoniQishini hisobga olib ish ko’riladi. Bu ikkala uslub aslida, uslublar tasnifining eng chekka Qarama-Qarshi ko’rinishlari bo’lib, alohida rahbarlik uslublari mana shu ikki chegara doirasida joylashgan

Tashkilot muvaffaQiyati deyilganda uning maQsadlariga natijaviylik va samaradorlik orQali imkon boricha tezroQ erishish hamda natijani mumkin Qadar uzoQ ushlab Qolish tushuniladi.

16

Menejerlar o’z faoliyatlarida ushbu maQsad mezoni bo’yicha harakat Qilishlari zarur.



Fazilat - bu ijobiy xislat, yaxshi sifat yoki xususiyatdir. Kishilarda fazilatlarning turlicha bo’lishi hamda har xil xulq- atvorlar insonning badanida aylanib yuradigan suyuq moddalarga ko’p jihatdan bog’liq ekanligi tajribada kuzatilgan.

Qadimgi tibbiyotning yirik namoyondasi Gippokrat inson badanida qon asosii o’rinni ishg’ol etsa, bunday odam harakatchan, engil bo’ladi, taasurotlarning almashinishiga tez ko’nikib keta qoladi, o’z atrofida sodir bo’layotgan voqealarga darhol va ishtiyoq bilan aralashadi, degan fikri bejiz emas.

Mana shu xil kishilarni Gippokrat Sangviniklar (xushchaqchaq kishilar) deb atagan. Bu lotincha “singvinis” ya’ni “qon” degan so’zdan kelib chiqqan.

Sangviniklar tuyg’u (jo’shqin) xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ular:



  • yangi kishilar bilan tez til topishadigan;

  • bir ish turidan ikkinchi ish turiga tezda ko’nikadigan;

  • bir turda bajariladigan ishlarni yoqtirmaidigan;

  • yangi sharoitga osonlik bilan o’rganadigan;

  • xushchaqchaq;

  • harakatlari shiddatli;

  • nutqi tez;

  • kelajakka ishonch bilan qaraydigan;

so’zini aniq va ma’noli qilib, imo ishoralar bilan gapradigan kishilardir.

Sangviniklar ish jarayonida kechgan ko’ngilsiz hodisalarni tezda esdan chiqarib yuboradilar. Ular o’z kuchi hamda qobiliyatlariga ortiqcha baho berish xususiyatiga egadirlar.

Rahbarlar ularning ishini salbiy baholashdan ko’ra ularga nisbatan qattiq qo’l va talabchan bo’lsalar ijobiy natijaga erishish mumkin.

Sangviniklar yuqori lavozimga intiladigan kishilar bo’ladilar.

17

Agar kishi tanasida shilliq hukmron o’rin tutsa, unday kishilar og’ir, tepsa tebransmas, kayfiyatlari va intilishlari ancha barqaror, voqealar va hayot taassurotlariga loqayd qaraydigan bo’ladilar. Bunday xil kishilar flegmatiklar deb atalgan. Qadimgi yunonlar shilliqlarni “Flegma” deyishgan.



18
Tayanch iboralar:
Nazariya, MaQsad, Tizim, Struktura, Informatsiya, MuvaffaQiyatli boshQaruv, IjtimoiyiQtisodiy tizim, BoshQaruv funksiyasi, BoshQaruv tamoyili, BoshQaruv usuli, BoshQaruvga yondoshish Tashkilot, Rasmiy tashkilotlar, Mehnat taQsimoti, BoshQaruv poG’onalari, Menejer, Tadbirkor..

19

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR



M.SHarifxo’jaev, YO.Abdullaev “Menejment” Toshkent. “Mexnat” 2000 y.

M.SHarifxo’jaev, YO.Abdullaev “ Menejment” Toshkent.“O’qituvchi” 2001y.

SH.N.Zaynutdinov va boshqalar. Menejment asoslari. T. Moliya-2001 y

A.YUldashev, I.Sirojiddinov. Moliyaviy menejment. Namangan-2001 y.

B Kattakishiyev, I Mamayusupov Strategik menejment Toshkent 2008 y

R I Gumish, Matmurodov F.I. Innavatsion menejment Toshkent 2008y



Matmurodov F.I. Ma’muriy menejment Toshkent 2

20
Download 55.24 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling