Vazirligi namangan muxandislik-qurilish instituti "fizika" kafedrasi qurilishda fizika


Olamning hozirgi zamon fizik tasavvuri


Download 5.96 Mb.
Pdf ko'rish
bet23/28
Sana15.12.2019
Hajmi5.96 Mb.
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28

Olamning hozirgi zamon fizik tasavvuri
19-asrning  oxiridan  boshlab  "olamning  ilmiy  manzarasi"  degan  tushuncha 
tabiatshunoslikda  va  falsafada  keng  ishlatib  qelinmoqda.  20-  asrning  60-yillaridan 
boshlab  sistemali  ravishda  uning  ma’nosi  maxsus  tahlil  qilina  boshlandi.  Alohida 
fanlar-fizika,  biologiya,  astronomiya  nuqtai  nazaridan-olam  manzaralari,  hamda 

192 
 
umumiy-ilmiy  olam  manzarasi  mavjud.  Olam  manzarasi  haqida  har  xil  tasavvurlar, 
usullar,  fikrlashlar  nuqtai  nazarlar  ham  mavjud:  ehtimoliyatli,  evolyutsion,  tizimli, 
informatsion-kibernetik, sinergetik va  hokazo.  Olamning  ilmiy  manzarasining  ayrim 
tushunchalari  undagi  insonning urnini  aniqlab beradigan  ilm-fanning  yutuqlarini o’z 
ichiga  oladi.  Bunda  ilmiy  manzara  umumiy  bilimlarning  yig’indisini  emas,  balki 
tabiatning umumiy xususiyatlari, holati va qonuniyatlari to’g’risidagi tasavvurlarning 
to’liq sistemasini ko’rsatadi. U yetarli darajada ko’rgazmali tomonlariga ega bo’lib, 
modellar yordamida hosil qilinadigan mavhum nazariy bilimlar bilan xarakterlanadi. 
SHunday  qilib,  olamning  ilmiy  manzarasi-har  xil  ilmiy  nazariyalarning  sintezi  va 
ularning  sifatiy  umumlashmasi  bo’lib,  o’ziga  xos  bilimlar  sistemasining  alohida 
shaklidir 
M.Faradey  va  Dj.K.Maksvellar  tomonidan  19-asrning  ikkinchi  yarmida  ishlab 
chiqilgan  elektromagnit  maydon  nazariyasi  olamning  mexanik  manzarasini 
to’lasincha  yemirilishga  olib  keldi.  Bu  nazariyaga  asosan  fizik  real  borliq  turli  xil 
turdagi  uzluksiz  maydonlardan  iborat.20-asrda  kelib  ilmiy  bilishda  fizika  bilan 
birgalikda  liderlikka  evolyutsion  ta’limotga,  genetikaga,  hamda  biosfera  to’g’risida 
fanga  aylangan  ekologiya  yo’nalishlariga  ega  bo’lgan  biologiya  ham  da’vo  qila 
boshladi 
Olamning  biologik  manzarasi  sistemali  tadqiqotlarga,  kibernetikaga,  informatsiya 
nazariyasiga 
asoslangan 
nazariyalar 
bilan 
yonma-yon 
turadi. 
        So’nggi  yillarda  olib  borilgan  tadqiqotlarda  murakkab  uyushgan  evolyutsion 
tizimlarni  o’rganish  bilan  paydo  bo’lgan  fanning  yangi  yo’nalishi-sinergetika  fani 
birinchi  o’ringa  ko’tarildi.  Bu  ta’limotni  70-yillarning  boshlarida  fiziklar: 
belg’giyalik  I.Prigojin  va  nemis  G.Xakinlar  asoslashgan.  Sinergetika  dastavval 
fizikaviy,  kimyoviy,  biologik  hodisalardagi  keyinchalik  esa  iqtisodiy,  texnikaviy, 
ijtimoiy  jarayonlardagi  o’z-o’zini  tashkil  qilish,  o’z-o’zini  boshqarish,  xaos 
(tartibsizlik)  kabi  holatlarning  yo’nalishini,  qonuniyatlarini  bilishga  qaratilgan  edi. 
Sinergetika  bugungi  tsivilizatsiya  rivojlanishiga  xos  tamoyil-uzluksiz  (evolyutsiya), 
bosqichma-bosqich  rivojlanish,  muvozanatsizlik,  beqarorlikning  barqaror  sifat  kashf 
etishi  kabi  qonuniyatlarni  sharhlab  berdiki,  ular  fan,  ijtimoiy  hayot  rivojlanishida 
borgan  sari  o’z  isbotini  topmoqda.  U  taraqqiyot  jarayonida  bekaror  holat  bilan 
barqaror  holat,  muvozanatsizlik  bilan  muvozanat  o’rtasidagi  qonuniyatga  tayanadi. 
 
       SHu  vaqtga  qadar  beqarorlik  holat  olimlar  nazaridan  chetda  bo’lib  keldi. 
Ma’lumki,  barqarorlik  qonuniyat  va  sababiyat  natijasidir.  Uni  oldindan  bilish, 
boshqarish mumkin. Beqarorlik hodisasining mohiyatini tushunish uchun unga teran 
va  sinchkov  nazar  tashlash  lozim  bo’ladi.  Uni  "siyka  fikr  tarzi  bilan  izohlab 
bo’lmaydi",deydiPrigojin. 
Sinergetika  hozirgi  vaqtda  tabiat  va  jamiyat  qonunlarini  o’rganadigan  fanlararo 
yo’nalishga  aylandi.  To’lqin-korpuskulyar  nazariyasiga  ko’ra  mikrodunyo  yaxlit 
bo’lganidek,  borliq  ham  beqarorlik  va  barqarorlikning  o’zaro  mushtarakligidan 
iboratdir. SHu sababdan ulardan birortasiz dunyoni atrofligicha o’rganib bo’lmaydi.  
Hozirgi  zamon  tabiatshunosligi  panoramasi:  Hozirgi  zamon  tabiatshunosligining 
panoramasini  berishdan  oldin,  tabiiy  fanlarning  ilmiy-texnika  inqilobi  davrida 
rivojlanishi  to’g’risida  gapirish  kerak.  Ilmiy-texnik  inqilob  (ITI)  deb  ilm-fanning 

193 
 
ishlab-chiqarish  rivojlanishning  yetakchi  faktoriga  aylanishi  asosida  ishlab-chiqarish 
kuchlarining  sifat  o’zgarishlari  tushuniladi.  ITR  ning  boshlanishi  XX-asr  40 
yillarning o’rtalariga to’g’ri keladi. Bu vaqtda fan atom energiyasini qo’lga kiritishga, 
EHMlar  va  kompg’yuter  texnikasini  yaratish  va  undan  keng  foydalanishga,  amaliy 
kosmonavtikani rivojlantirishga yaqinlashib qolgan edi. Tabiiy, ijtimoiy va gumanitar 
fanlarning o’zaro aloqalari kuchayib boradi.  
      Fan  fundamental  va  amaliy  izlanishlar  olib  borayotgan  ko’p  sonli  olimlar, 
mutaxassislarga 
ega 
bo’lgan 
qudratli 
ijtimoiy 
institutga 
aylanadi. 
Ilmiy  bilimlarning  differentsiallashuvi,  ya’ni  tarmoqlar,  yo’nalishlar  bo’yicha 
ajralganligi  ko’p  asrli  tarixga  ega.  19-asrgacha  fanlar  bir-biridan  izolyatsiyalangan 
holda,  alohida-alohida  rivojlanishda  edilar.  Lekin,  moddiy  tizimlar  va  ularning 
harakat  shakllari  bir-biriga  aylanish  jarayoni  orqali  bog’langandir.  SHuning  uchun 
ham  ularni  o’rganadigan  fanlar  bir-biri  bilan  «o’zaro  bog’liq  fanlardir»  masalan: 
elektroximiya,  bioximiya,  biofizika  va  hokazolar.  Bunday  hollarda  bilimlarning 
mutaxassisliklar 
bo’yicha 
ajralishi, 
differentsiyalashuvi 
fanlar 
tizimida 
integratsiyalovchi  faktor  bo’lib  xizmat  qiladi.  Harakat  shakllarining  ko’p  jihatlarini 
(boshqarish  jarayoni,  tizimlarning  o’z-o’zini  tashkil  qilishi  va  hokazo)  o’rganuvchi 
boshqa  turdagi  fanlar,  masalan  termodinamika,  kibernetika,  sinergetika  yoki 
bilimlarning  har  xil  yo’nalishlarini  (bo’limlarni)  birlashtiruvchi  umumiy  fanlar-
matematika,  falsafa  ham  integratsiyalovchi  va  sintezlovchi  funktsiyalarini  bajaradi. 
Onkologiya  kabi  muammoli  fanlar  ham  sintezlovchi  rolni  o’ynaydi.  Alohida 
fanlarning,  umuman  ilm-fanning  moddiy  ishlab-chiqarish,  ma’naviy  madaniyat, 
jamiyat  hayotining  hamma  jihatlari  bilan  aloqasi  kuchaymoqda.  Ilm-fan  va  ishlab 
chiqarishning  birlashishi  natijasida  ilmiy-texnika  faoliyatining  kompleks  bo’limlari 
vujudga  keldi.  Agronomika,  tizim  texnikasi,  dizayn,  biotexnologiya  shular 
jumlasidandir. 
Umumiy holda, fanlar tabiiy,texnik,jamiyatshunoslik va gumanitar fanlarga bo’linadi. 
Bunga  qishloq  xo’jalik,  meditsina,  psixologiya,  pedagogika  fanlarini  ham  kiritish 
mumkin. Tabiiy  fanlarga shuningdek  koinot  to’g’risidagi,  uning  tuzilishi  va 
evolyutsiyasi  to’g’risidagi  (astronomiya,  kosmologiya,  astrofizika  va  hokazo).  Yer 
to’g’risidagi (geologiya, geofizika, geoximiya va hokazo) fanlarni kiritish mumkin. 
Nazorat savollari: 
1. 
Moddalarning atom molekulyar tuzilishini tushuntiring?  
2. 
Atom yadrosi va Elementar zarralarni tushuntiring?  
3. 
Tortishish kuchlari, elektromagnit kuchlar, kuchsiz va kuchli o’zaro  ta’sir 
kuchlarini tushuntiring? 
4. 
Materiyaning yagona nazariyalarini tushuntiring? 
 
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI 

1-Amaliy mashg’ulot: Kinematika bo’limi bo’yicha masalalar yechish. 
Ishdan  maqsad:  Kinematika bo’limi bo’yicha fanining  predmeti,  maqsadi  va  
vazifalarini  amaliy  jihatdan  o’rgatish.  SHuningdek  fan  yuzasidan  amaliy    
tasavvurini shakllantirishdan iborat. 

194 
 
Masalaning qo’yilishi:  nazariy olingan bilimlarni amaliyotga  tadbiq etish va ishlab 
chiqarishni rivojlantirishdagi ahamiyati. 
 
Mashg’ulot vaqti-2 soat 
Talabalar soni: 20 - 30 gacha 
Mashg’ulot shakli 
Amaliy mashg’ulot 
Amaliy mashg’ulot 
rejasi 
1. Kinematika bo`limining  maqsadi va  
vazifalari 
2. nazariyani amaliyotga tadbiqi  
3.Kinematika bo`limida  o’rganadigan 
hodisalar va qonuniyatlar. 
Maqsad: 
Talabalarga kinematika qonunlarini ochib berish,  mehanik harakat, Moddiy nuqta, 
sanoq sistemasi, radius-vektor va traektoriya tushunchalari. Hosila va integralning 
mazmuni  va  ularning  fizik  masalalariga  tadbiq  etish.    Tezlik.  Tezlanish.  Moddiy 
nuqtaning  to’g’ri  chiziqli  harakati.  Moddiy  nuqtaning  aylana  bo’ylab  harakati. 
Burchakli  tezlik  va  burchakli  tezlanish.  Egri  chiziqli  harakatda  tezlik  va 
tezlanishga oid tushunchalar berish. 
Vazifalar: 

 
Talabalarga  mavzuga  nisbatan 
qiziqishlarini 
Crocodile 
Physics, 
Interactive  Physics  va  PHET  physics 
programmalaridan  foydlangan  holda 
qiziqish 
uyg’otish, 
kompg’yuter 
programmalari  orqali  mavzu  asosida 
bilim va ko’nikmalarni shakllantirish va 
kengaytirish; 

 
“Bulutli” 
Excel 
google 
serverlaridan foydalanish 

 
eStudy.uz 
masofali 
tizimidan 
foydalangan  holda  video  lektsiyalar 
bilan tanishtirish 

 
Aqliy 
xujumdan 
foydalangan 
holda talabalarni mavzuga “kirish”larini 
ta’minlash; 
Mulg’timedia proektorlaridan, 
mulg’timedali ma’ruzalardan va 
mavzuga oid tarqatma materiallardan  
yakka  yoki guruh  qay darajada bilim, 
ko’nikma va malakaga ega 
bo’lganliklarini nazorat qilish, 
bilimlarini baholash. 
O’quv faoliyati natijalari: 
O’qituvchi:  2-ma’ruzaga  oid  bo’lgan 
mavzuni  qisqa  vaqt  ichida  barcha 
talabalar  tomonidan  o’zlashtirilishiga 
erishadi. Talabalarning eshitishi, ko’rish 
xissiyotlari 
orqali 
maksimal 
bilim 
berishga  erishiladi.  Talabalar  faolligini 
oshiradi.  Talabalarda  darsga  bo’lgan 
qiziqishlarini  ortirishga  harakat  qiladi. 
Mashg’ulot davomida barcha talabalarni 
baholaydi.  O’tilgan  mavzuni  xotiraga 
saqlashga o’rganadi. 
Talaba: Yangi bilimlarni o’rganadi. 
O’z-o’zini nazorat qilishga o’rganadi. 
Kompg’yuter dasturlari orqali fizik 
jarayonlarni modellashtirish, kuzatish va 
taxlil qilishni o’rganadi. 
O’qitish usullari   
Og’izaki bayon qilish, Aqliy xujum, keys 
texnologiyasi elementlari , ko’rgazmali    
O’qitish shakllari   
Frontal,    jamoaviy, juftlikda ishlash 

195 
 
amaliy, juftlikda ishlash 
O’qitish vositalari 
O’quv   qo’llanma, dastur va 
tarqatma 
materiallar, slaydlar, elektron 
doska va proektor kompg’yuter, 
mulg’timediali proektor, grafik planshet, 
animatsion video va fleysh roliklar, 
Interactive Physics programmasi. 
O’qitish sharoiti  O’quv faoliyatiga  
moslashtirilgan auditoriya 
Monitoring va baholash  
 Og’zaki nazorat: savol-javob shakli 
Yozma nazorat: esse 
Tinglashadi  
 
 
Asosiy   
(55 daqiqa) 2.1. kinematika 
bo`limining maqsadi va  
vazifalarini ilmiy-nazariy va 
amaliy  izohlaydi, uning ta’lim  
tizimidagi o’rni va ahamiyatini 
asoslab beradi. 
2.2.Fanini o’qitishda ta’lim-
tarbiya  
jara
ѐnining o’ziga xosligi, 
uning tizimi, tuzilishi, 
boshqarish muam-molari 
haqida ma’lumot beradi va  
hamkorlikda ilmiy-nazariy  
xulosa chiqarishga undaydi. 
2-bosqich. 
 
2.3. Masalalarga  qoyilgan 
talablar, uning ilmiy-nazariy 
asoslarini  
izohlaydi. 
ѐzishadi. 
3-bosqich 
 
 (10 daqiqa) 3.1. Mavzu  
bo’yicha yakunlovchi  
xulosa qiladi, ish  
natijalarini  
izchillikda izohlab  
beradi.  
 
Amali
ѐt jaraѐnida testlar  
ishlaydi,nazorat savollar 
beradi;  
mavzuning rejasini har bir 
bandi  
bo’yicha xulosalar 
chiqaradi; tegishli 
ma’lumotlarni muntazam 
qayd qilishi ta’kidlanadi.  
Tinglashadi  
Yakuniy xulosa chiqarad 
   
Qo’llaniladigan  ta’lim  texnologiyalari:  dialogik  
ѐndoshuv,  muammoli  
ta’lim.  Bingo,  blits,  ajurali  arra,  nilufar  guli,  menyu,  munozara,  o’z-o’zini   
nazorat. 
 

2-Amaliy mashg’ulot: Dinamika bo’limi bo’yicha masalalar yechish. 

Maqsad: 

196 
 

Talabalarga dinamika qonunlarini ochib berish,  Inertsiya markazi, kuch 
momenti va saqlanish qonunlarini tushuntirish. Ng’yuton qonunlariga oid 
tushunchalar berish. 
 
 
Vazifalar: 

 
Talabalarga  mavzuga  nisbatan  qiziqishlarini  Crocodile  Physics,  Interactive 
Physics  va  PHET  physics  programmalaridan  foydlangan  holda  qiziqish  uyg’otish, 
kompg’yuter  programmalari  orqali  mavzu  asosida  bilim  va  ko’nikmalarni 
shakllantirish va kengaytirish; 

 
“Bulutli” Excel google serverlaridan foydalanish 

 
eStudy.uz  masofali  tizimidan  foydalangan  holda  video  lektsiyalar  bilan 
tanishtirish 

 
Aqliy  xujumdan  foydalangan  holda  talabalarni  mavzuga  “kirish”larini 
ta’minlash; 

Multimedia  proektorlaridan,  mulg’timedali  ma’ruzalardan  va  mavzuga  oid 
tarqatma  materiallardan    yakka    yoki  guruh    qay  darajada  bilim,  ko’nikma  va 
malakaga ega bo’lganliklarini nazorat qilish, bilimlarini baholash. 
 
1. 
Masalaning    qo’yilishi:  500  t  massa  poezd  tormozlanganda  tekis 
sekinlanuvchan  harakat  qilib,  1  min  davomida  tezligini 
соат
км /
40
  dan 
соат
км /
28
  
gacha kamaytirgan. Tormozlash kuchini  aniqlash. 
 
Assesment – inglizcha so’z bo’lib, “baho”, “baholash” ma’nosini bildiradi 
Bugun  bu  usul  ta’lim  tizimiga  ham  joriy  etilgan  bo’lib,  talabalarning  
bilim darajasi, malaka va ko’nikmasini  baholashga xizmat qiladi. SHuning uchun  
ushbu metoddan foydalanib keysni samarali hal etish mumkin. 
 
 
TEST 
Tezlanish ifodasini toping. 
A) υ=s/t      V) a=F/m      S) a=
t

       
D) S=υ
0
t+at
2
/2 
 
MUAMMOLI VAZIYAT 
1. 
N’yutonning  birinchi  va  ikkinchi 
qonunlari bajarilmaydigan holatlar. 
2. 
N’yuton  fazoning  jism  egallagan 
qismini nima bilan to’ldirgan? 
 
BELGILAR 
Fikr, mushohada, g’oya, maslahat,  
kasb egallashda sabr toqat, zehn,  
tirishqoqlik va aqliy salohiyat. 
AMALIY HARAKATLAR 
Olimlarining qarashlari bilan zamonaviy 
qarashlar uyg’unligi 
 
Qo’llaniladigan  ta’lim  texnologiyalari:  dialogik  
ѐndoshuv,  muammoli  
ta’lim. Integrativ, munozara, o’z-o’zini nazorat 
 

197 
 

3-Amaliy mashg’ulot: Aylanma harakat bo’limlari bo’yicha masalalar yechish 
Maqsad:  

Talabalarga  aylanma  harakat  dinamikasining  asosiy  qonunini,  impulg’s 
momentining saqlanish qonuni va saqlanish qonunlarini ochib berish  
Vazifalar: 

 
Talabalarga  mavzuga  nisbatan  qiziqishlarini  Interactive  Physics  va  PHET 
physics  programmalaridan  foydlangan  holda  qiziqish  uyg’otish,  kompg’yuter 
programmalari  orqali  mavzu  asosida  bilim  va  ko’nikmalarni  shakllantirish  va 
kengaytirish; 

 
eStudy.uz  masofali  tizimidan  foydalangan  holda  video  lektsiyalar  bilan 
tanishtirish 

 
Aqliy  xujumdan  foydalangan  holda  talabalarni  mavzuga  “kirish”larini 
ta’minlash; 
Mulg’timedia proektorlaridan, mulg’timedali ma’ruzalardan va mavzuga oid tarqatma 
materiallardan  yakka  yoki guruh  qay darajada bilim, ko’nikma va malakaga ega 
bo’lganliklarini nazorat qilish, bilimlarini baholash. 
Masalaning  qo’yilishi: O’z  o’qi atrofida 10 sek
-1
 chastota bilan aylanayotgan radiusi 
1  metr  va  massasi  10  kg  bo’lgan  sharning  harakat  mikdori  momenti  (impulg’s 
momenti) topilsin. 
Assesment – inglizcha so’z bo’lib, “baho”, “baholash” ma’nosini bildiradi 
Bugun  bu  usul  ta’lim  tizimiga  ham  joriy  etilgan  bo’lib,  talabalarning  
bilim darajasi, malaka va ko’nikmasini  baholashga xizmat qiladi. SHuning uchun  
ushbu metoddan foydalanib keysni samarali hal etish mumkin. 
 
 
 
 
 
TEST 
Aylanma harakatdagi moddiy nuqtaning 
harakat tenglamasi. 
A) M=Iβ      V) F=ma      S) E=mυ
2
/2     
  D) E=mgh 
 
MUAMMOLI VAZIYaT 
Inertsiya momenti yordamida aylanma 
haraakat kinetik energiyasining keltirib 
chiqarish
  
BELGILAR 
Fikr, mushohada, g’oya, maslahat,  
kasb egallashda sabr toqat, zehn,  
tirishqoqlik va aqliy salohiyat. 
AMALIY HARAKATLAR 
Ma’ruza matnini mustaqil o’rganadi. 
O’z bilimini tahlil qilib,  malakasini 
oshiradi
  
 
Qo’llaniladigan  ta’lim  texnologiyalari:  
Og’izaki bayon qilish, Aqliy xujum, qisman 
“CHarxpalak” texnologiyasi. 
 

4-Amaliy mashg’ulot: Tebranishlar va to’lqinlar bo’limlari bo’yicha masalalar 
yechish 

198 
 
Maqsad: Talabalarga garmonik tebranma harakat kinematikasi va dinamikasi, garmonik 
tebranma harakat energiyasi,  matematik, fizik, prujinali mayatniklar va tebranish 
konturi to’g’risida ma’lumot berish.  
Vazifalar: 

 
Talabalarga  mavzuga  nisbatan  qiziqishlarini  Crocodile  Physics,  Interactive 
Physics  va  PHET  physics  programmalaridan  foydlangan  holda  qiziqish  uyg’otish, 
kompg’yuter  programmalari  orqali  mavzu  asosida  bilim  va  ko’nikmalarni 
shakllantirish va kengaytirish; 

 
“Bulutli” Excel google serverlaridan foydalanish 

 
eStudy.uz  masofali  tizimidan  foydalangan  holda  video  lektsiyalar  bilan 
tanishtirish 

 
Aqliy  xujumdan  foydalangan  holda  talabalarni  mavzuga  “kirish”larini 
ta’minlash; 

Mulg’timedia  proektorlaridan,  mulg’timedali  ma’ruzalardan  va  mavzuga  oid 
tarqatma  materiallardan    yakka    yoki  guruh    qay  darajada  bilim,  ko’nikma  va 
malakaga ega bo’lganliklarini nazorat qilish, bilimlarini baholash.
 

Masalaning    qo’yilishi:  Tebranayotgan  sistemaga  ko’rsatilayotgan  ta'sirining 
harakteriga qarab, tebranishlar nechta turga bo’linadi.. 

Assesment – inglizcha so’z bo’lib, “baho”, “baholash” ma’nosini bildiradi 

Bugun  bu  usul  ta’lim  tizimiga  ham  joriy  etilgan  bo’lib,  talabalarning  

bilim  darajasi,  malaka  va  ko’nikmasini    baholashga  xizmat  qiladi.  SHuning 
uchun ushbu metoddan foydalanib keysni samarali hal etish mumkin. 

Tebranayotgan  sistemaga  ko’rsatilayotgan  ta'sirining  harakteriga  qarab, 
tebranishlar  erkin  (yoki  xususiy)  tebranishlarga,  majburiy  tebranishlarga, 
avtotebranishlarga va  parametrik tebranishlarga bo’linadi.  

 
Bir  marta  turtki  berilganda  yoki  muvozanat  holatidan  chiqarilgandan 
keyin  o’zicha  tebranadigan  sistemada  yuz  beradigan  tebranishlarga  erkin  yoki 
xususiy  tebranishlar  deb  ataladi.  Bunga  misol  qilib  ipga  osib  quyilgan  sharchaning 
(mayatnikning)    tebranishini  olish  mumkin.  Tebranishlar  vujudga  kelishi  uchun 
sharchani  turtib  yuborish  yoki  uni  muvozanat  holatidan  chetga  chiqarib  qo’yib 
yuborish  kifoya.  

 
Davriy  ravishda  o’zgaruvchi  tashqi  kuch  ta'siri  ostida  bo’ladigan 
tebranishlar  majburiy  tebranishlar  deb  yuritiladi.  Bunga  ustidan  odamlar  tartibli 
qadam tashlab o’tayotgan ko’prikning tebranishlari misol bo’la oladi.  
 

 
Avtotebranishlar  vaqtida  majburiy  tebranishlardagi  kabi  tebranuvchi 
sistemaga  tashqi  kuchlar  ta'sir  qiladi,  biroq  bunday  ta'sir  ko’rsatilishi  zarur  bo’lgan 
vaqt  momentlarini  tebranuvchi  sistemaning  o’zi  belgilaydi-tashqi  ta'sirining 
sistemaning o’zi boshqaradi. Avtotebranuvchi sistemaga soat  misol bo’lishi mumkin. 
Mayatnik ko’tarib qo’yilgan toshning yoki buralgan prujinaning energiyasi hisobiga 

199 
 
turtki  olib  turadi,  bunda  bu  turtkilar  mayatnik  o’rta  holatdan  o’tayotgan 
momentlardagina beriladi.  

 
Parametrik  tebranishlar  vaqtida  tashqi  ta'sir  hisobiga  sistemaning  biror 
parametri,  masalan,  tebranayotgan  sharcha  osilib  turgan  ipning  uzunligi  davriy 
ravishda o’zgarib turadi.  Eng  sodda  tebranish  bu  garmonik  tebranishdir.  Garmonik 
tebranish  shunday  hodisaki,  unda  tebranuvchi  kattalik  (masalan  mayatnikning 
og’ishi)  vaqt  bo’yicha  sinus  yoki  kosinus  qonuni  bo’yicha  o’zgaradi.  Bu  turdagi 
tebranish  quyidagi  sabablarga  ko’ra  juda  muxumdir:  birinchidan  tabiatda  va 
texnikada uchraydigan tebranishlar o’z harakteri bilan garmonik tebranishlarga juda 
yaqin,  ikkinchidan  boshqacha  ko’rinishdagi  (vaqtga  qarab  boshqacha  o’zgaradigan) 
davriy  tebranishlarni  ustma-ust  tushgan  bir  necha  garmonik  tebranishlar  sifatida 
tasavvur qilish mumkin. 
Qo’llaniladigan ta’lim texnologiyalari: diologik yondashuv, muammoli ta’lim, bingo, 
blits, ajurali arra, nilufar guli, menyu, munazara, o’z-o’zini nazorat 
 
5-Amaliy  mashg’ulot:  Molekulyar  fizika.  Idial  gaz  qonunlari.  Izojarayonlar. 
Termodinamika qonunlari 

 
5-Amaliy mashg’ulot 

Molekulyar  fizika.  Idial  gaz  qonunlari. 
Izojarayonlar.  Termodinamika  qonunlariga 
doir masalalar yechish 
O`quv vaqti: 80 minnut 
Talaba soni 40 
O`quv mashg`ulotining tuzilishi 
Amaliy mashg`ulot rejasi 
Masalalar yechish uchun mo’ljallangan uslubiy 
qo’llanma va masalalar to’plamidan 
foydalanib, nazariy va amaliy bilim olish. 
O`quv  mashg`ulotining  maqsadi  :  Molekulyar  fizika.  Idial  gaz  qonunlari.  Izojarayonlar. 
Termodinamika qonunlariga oid egallangan     bilimlarni    amaliyotda qo’llash malakasini  hosil 
qilish. 

Download 5.96 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   20   21   22   23   24   25   26   27   28




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling