Vazirligi samarqand davlat universiteti ijtimoiy iqtisodiyot fakulteti ijtimoiy ish kafedrasi


I Bob. Iqtisodiy madaniyat tushunchasi


Download 380.65 Kb.
Pdf ko'rish
bet2/9
Sana06.11.2021
Hajmi380.65 Kb.
#171223
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Bog'liq
jamiyat taraqqiyotida iqtisodiy madaniyatning orni (1)
Ergashov Elyor, BTTL fani 1 ON biletlari 2020, KT Laboratoriya, 9-maruza, 9-maruza, yer va uning qobiqlari (3), I. Ilmiy tadqiqot ishining nomi va mavzusini shakllantirish Maqo, 5-maruza, inglish, hay, kali linux, kali linux, english-10, To`yingan uglevodorodlar. Alkanlar. Gomologik qatori. Nomlanishi
I Bob. Iqtisodiy madaniyat tushunchasi. 

 

Iqtisodiy  madaniyatni  o’rganishda  strukturaviy-funksional  tahlilni  kvolitik-



sifatiy  yondashish  (quality-inglizcha  sifat  degan  ma’noni  anglatadi)  bilan 

uyg’unlikda  olib  borish  maqsadga  muvofiqdir.  Chunki  iqtisodiy  madaniyat 

sistema  shaklida,  o’ziga  xos  integrativ  sifatlarga  ega,  shuningdek,  uning 

tarkibidagi  elementlar  ham  muxtor  sifatlar  sohibi  tarzida  namoyon  bo’ladi. 

Iqtisodiy  madaniyat  polikvolitik,  ya’ni  ko’psifatli  sistema  bo’lib,  bu  sifatlar  bir 

tomondan jamiyat va ikkinchi tomondan, o’z elementlari bilan  bo’lgan aloqalarda 

namoyon bo’ladi. Ammo iqtisodiy madaniyatning bir sifati borki, u uning mazmuni 

va  maqsadini  tashkil  qiladi.  Insonning  mohiyatli  kuchlari,  ya’ni  uning  tabiiy  va 

ma’naviy  salohiyati,  bilim  va  qobiliyatlari,  imkoniyat  va  tajribalari,  eqtiyoj  va 

ideallarining  borliqni  o’zlashtirish  va  o’zgartirish  jarayonida  ro’yobga  chiqishi, 

insonning  barkamol  rivojlanishi,  iqtisodiy  madaniyatning  bosh  integrativ  sifati, 

uning  mazmuni  va  asosiy  maqsadidir.  Iqtisodiy  madaniyatga  bunday  yondashish 

uni boshqa ilmiy usullardan, xususan, iqtisodiy nazariya metodologiyasidan farqini 

belgilab  beradi.  «Hozirgi  zamon  iqtisodiy  nazariyasining  predmeti,  deyiladi, 

iqtisodiy nazariyaga doir darsliklardan birida,-resurslarning chegaralanganligi va 

ehtiyojlarning  cheksizligi  sharoitida  maksimal  foyda  olishga  qaratilgan  inson 

faoliyatidir».

6

  Ko’rinadiki,  iqtisodiy  nazariya  nuqtai  nazaridan  iqgisodiyotning 



asosiy maqsadi maksimal foyda olish hisoblanadi.  

Madaniyat nazariyasi nazdida har qanday iqtisodiy faoliyatning asosiy maqsadi 

insonning  o’zini  rivojlantirish,  uning  eqtiyoj  va  ideallarini  amalga  oshirish 

birinchi  o’rinda  turadi.  Ayni  zamonda  madaniyat  nazariyasi  foydani  inkor 

qilmaydi,  balki  foyda  qanday  usul  va  vositalar  bilan  olinadi,  u  insonning  o’zini 

rivojlantirishda  qanday  ahamiyatta  ega  ekanligi  masalasini  diqqat  markaziga 

                                                 

6

 Экономическая теория. Учебное пособие для студентов вузов.  -М.: Гуманит. изд. центр 



Владос. -1999, с.11-12. 


 

qo’yadi.  Fransuz  sosiologlari  R.Bleyk  va  J.Mutonlarning  fikriga  ko’ra,  ishlab 



chiqarishni  maqsadga  ko’ra  ikki  elementga  bo’lish  mumkin:  birinchisi, 

samaradorlik  va  foydani  oshirishga;  ikkinchisi,  shaxsga,  uning  eqtiyojlarini 

qondirishga  qaratilgan  ishlab  chiqarish.

7

  Adabiyotlarda  birinchi  yo’nalish 



utilitarizm, ikkinchi yo’nalish gumanitarizm shaklida  ishlatiladi  va  real  hayotda 

ko’plab uchraydi. Hayot shuni isbotlaydiki, utilitarizm muayyan davrda samara 

va  foydani  oshirishga  olib  kelsa-da,  strategik jihatdan imkoniyatlari cheklangan 

hodisadir.  Masalan,  AQShdagi  «Jeneral  motors»  kompaniyasi  1983  yilgacha 

«Kompaniyaning  bosh  maqsadi-pul  ishlash»  deb  e’lon  qildi  (birinchi  yo’nalish), 

natijada  dastlabki  davrlarda  ishlab  chiqarish  samarasi  oshib  bordi.  Foyda  miqdori 

o’sdi, ammo keyinchalik ishchi  va  xodimlarning  mehnat  motivlari  susaydi,  foyda 

olish  motivi  o’z-o’zini  ifodalash,  o’z  mehnati  bilan  aholi  hayotini  yaxshilash  kabi 

motivlarni  to’sib  qo’ydi,  oqibatda  samaradorlik  tobora  pasaya  boshladi.  Natijada, 

1983 yilda «Jeneral motors» o’z shiorini o’zgartirishga majbur bo’ldi va “shunday 

mahsulot ishlab chiqarishi kerakki, undan mijozlar oliy darajada bahra olsin” degan 

shiorni  e’lon  qildi  va  pirovard  natijada  o’z  mavqeini  qayta  tiklab  oldi  (ikkinchi 

yo’nalish).  Madaniyat  nazariyasi  nuqtai  nazari  bo’yicha  iqtisodiy  madaniyatning 

optimal  varianti  har  ikkala  yo’nalishni  uyg’unlashtirishdan  iborat,  ya’ni  iqtisodiy 

faoliyat samarali bo’lishi bilan birga, u insonning o’zini ham uyg’un rivojlantirishi 

lozim.  Agar  texnika  va  texnologiya  yuqori  sifatli  bo’lsayu,  ular  insonning 

mohiyatli  kuchlarini  ro’yobga  chiqarmasa  (masalan,  mehnat  motivlari  sust 

bo’lsa),  unda  iqtisodiy  madaniyatning  texnokratik  tomoni  haqidagina  mulohaza 

yuritish  mumkin.  Agar  ishlab  chiqarishning  texnik  va  texnologiya  darajasi  past, 

mehnat  sharoiti  noqulay  bo’lsa,  hatto  yuqori  ish  haqi  sharoitida  ham  iqtisodiy 

madaniyat darajasi past deb baholanadi, chunki ushbu  sharoit  insonning  mohiyatli 

kuchlari ro’yobga chiqishiga imkon bermaydi.  

Shuning  uchun  ham  madaniyat  nazariyasi  proksiologik  yondashuvni 

aksiologik  usul  bilan  yaxlitlikda  olib  borish  tarafdoridir.  Tirik  organizmlarning 

saralash  reaksiyasi  (azobdan  qochish,  lazzatga  intilish),  ularning  fundamental 

                                                 

7

 Культурология. -М.: изд-во Центр. -1999, с.79. 




 

xossasidir.  Ammo  insonning  qadriyatlarni  saralash  va  tanlash  faoliyati  ongli 



hamda  maqsadga  yo’naltirilganligi  bilan  farqlanadi.  Ushbu  faoliyat  jarayonida 

kishilar  murakkab  qadriyatlar  iyerarxiyasi,  zinapoyasini  shakllantiradilar. 

Shubhasiz,  bu  iyerarxiyaning  eng  yuqori  pog’onasida  inson  turadi  va  bu 

aksiologiyaning  asosiy  postulatidir.  Bu  borada  aksiologik  va  kulturologik 

yondashuvlar  uyg’unlikni  tashkil  etadi.  Ammo  aksiologik  yondashuv  faoliyat  va 

ijtimoiy  munosabatlarni  o’z  bilish  maydoniga  tortmaydi,  shuning  uchun  ham 

aksiologiya  madaniyatni  moddiy  va  ma’naviy  qadriyatlar  yig’indisi  sifatida 

ta’riflashdan  nariga  o’tmaydi.  Madaniyat  nazariyasi  esa,  madaniyatni,  jumladan, 

iqtisodiy  madaniyatni ham inson  faoliyati,  tafakkuri,  munosabatlari,  u  yaratgan 

qadriyatlarining  sifati  tarzida  yaxlit  ifodalaydi.  Aksiologiya  kishilarning 

eqtiyojlari,  manfaatlari, maqsadlari, motivlari, e’tiqod va ideallarning shakllanish 

va rivojlanish mexanizmlarini chuqur o’rganib, iqtisodiy madaniyatni tahlil qilish 

uchun  zarur  bo’lgan  tadqiqot  instrumentlarini  yaratib  beradi.  Iqtisodiy 

madaniyat–borliqqa  munosabatdir.  Ammo  uning  boshqa  munosabat  turlaridan  farqi 

shundaki,  u  doimo  voqyelikka  amaliy  munosabat  tarzida  va  borliqqa  insonning 

amaliy  manfaatlari prizmasi  orqali  munosabatda  namoyon  bo’ladi.  Shuning  uchun 

ham  iqtisodiy  madaniyatning  tuzilishi  va  funksiyalarini  o’rganishda  aksiologik 

momentlarini hisobga olmaslik aslo mumkin emas. 

Fikrimizga  ko’ra,  strukturaviy-funksional  tahlilni  tarixiylik  usuli  bilan 

to’ldirish  zarur,  aks  holda  iqtisodiy  madaniyatning  evolyusiyasi  nazardan  tushib 

qoladi  va  uning  yaxlitligi  yoritilmaydi. Iqtisodiy  madaniyat additiv sistema emas, 

ya’ni undagi elementlar va funksiyalar miqdori boshdan oyoq bir xilda saklanmaydi, 

balki  miqdoriy  va  sifatiy  o’zgarishlarni  boshidan  kechiradi,  taraqqiyot 

jarayonida  ba’zi  elementlar  sistemadan  tushib  qoladi,  yangilari  paydo  bo’ladi. 

Masalan,  ayirboshlash  neolit  davrida  mehnat  taqsimoti  natijasida  paydo  bo’lsa-da, 

pul yo’q edi. U temir asrida–meloddan avvalgi VII asrda paydo bo’ldi. Quldorlik 

tuzumida bank sistemasi yo’q edi, u feodalizm davrida tashkil topdi. Marketing ilk 

kapitalizm davrida yo’q edi, u XX asrda shakllandi va hokazo.  




 

Tarixiylik metodi iqtisodiy madaniyat taraqqiyotini vertikal kesimda o’rganishni 



taqozo  etadi.  Ibtidoiy  iqtisodiy  madaniyat  ishlab  chiqarish  vositalarining  elementar 

darajasi  o’zlashtiruvchi  xo’jalikning  hukmronligi,  barcha  resurslarning 

mehnatga  jalb  etilganligi,  ijtimoiy  mulkchilik  va  teng  taqsimotchilikning 

hukmronligi shaxs iqtisodiy  madaniyatining shakllanmaganligi (individning urug’, 

qabilaga  to’liq  bo’ysundirilganligi),  iqtisodiy  madaniyatning  sinkretligi,  ya’ni 

uning  komponentlarining  alohida  ajralib  chiqmaganligi  natural  ayriboshlapning 

mavjudligi,  iqtisodiy  madaniyat  norma  va  an’analarning  lokal  urug’  qabila 

doirasida amal qilishi bilan xarakterlanadi. Bu davrga xos strukturaviy yutuq neolit 

davriga  kelib,  ishlab  chiqaruvchi  xo’jalikning  paydo  bo’lishi  va  mehnat 

taqsimotining yuz berishi, uning natijasida ayirboshlashning ajralib chiqishi bilan 

belgilanadi.  Ibtidoiy  iqtisodiy  madaniyatning  yemirilishini  boshlab  bergan 

hodisa  mehnat  qurollarining  takomillashuvi,  ortiqcha  mahsulotning,  so’ngra 

xususiy mulkning paydo bo’lishidir.  

Antik  iqtisodiy  madaniyat  strukturasida  bir  qator  yangi  unsurlar  paydo 

bo’lib,  buning  natijasida  xususiy  mulkchilik  shakllandi.  Pul  muomalasi,  bozor 

(bozor  iqtisodiyoti  emas)  vujudga  keldi,  iqtisodiy  axborot  va  tajribani  yetkazib 

beruvchi yozuv ixtiro qilindi, iqtisodiyotni nazorat qilishning markaziy instituti–

davlat  o’z  faoliyatini  boshladi.  Ammo  antik  iqtisodiy  madaniyag  tarkibida 

destruktiv  elementlar  ham  yetarlicha  edi.  Eksplutasiyaning  noiqtisodiy 

usullari, qullarning o’z mehnatidan manfaatdor emasligi,  ularning  to’la shaxsiy 

qaramligi,  o’z  mehnat  mahsulotlaridan  begonalashtirilganligi,  natural 

xo’jalikning  saqlab  qolinishi  va  boshqa  omillar  oqibatda  mazkur  iqtisodiy 

madaniyatning  inqiroziga  sabab  bo’ldi.  O’rta  asrlar  iqtisodiy  madaniyati 

tuzilishida  ham  qator  o’zgarishlar  ro’y  berdi:  shaxsning  to’liq  qaramligi  yarim 

qaramlik,  noiqtisodiy  ekspluatasiya,  juz’iy  iqtisodiy  ekspluatasiya  bilan 

almashtirildi,  feodalizmning  so’ngi  bosqichlarida  natural  xo’jalik  o’rnini  tovar 

xo’jaligi  egallay  boshladi,  banklar  va  birjalar  shakllandi.  Kapitalistik  ishlab 

chiqarish  usuli  iqtisodiy  madaniyat  tuzilishini  tubdan  o’zgartirib  yubordi:  agrar 

ishlab  chiqarishdan  industrial  ishlab  chiqarishga,  nobozor  iqtisodiyotdan 



 

10 


bozor  iqgisodiyotiga,  noiqtisodiy  ekspluatasiyadan  iqtisodiy  ekspluatasiyaga  o’tish 

yuz berdi.  

Erkin  tadbirkorlik  va  raqobat,  jahon  bozori  va  hakozolar  paydo  bo’lib, 

rivojlanib  bordi.  Ammo  iqtisodiy  madaniyat  orqaga  chekinishlarni  ham  boshdan 

kechirdi,  xususan,  sobiq  sosialistik  sistema  davrida  mulk  davlat  monopoliyasiga 

aylantirildi,  ishlab  chiqarish  kishilarning  eqtiyojlarini  qondirishga  emas,  balki 

davlat-partiya oligarxiyasining derektiva va rejalarini bajarishga bo’ysundirildi, 

teng  taqsimchilik  o’rnatilib,  mehnat  motivlari  so’ndirildi,  xususiy  tadbirkorlik 

bo’g’ib  tashlandi,  iqtisodiyot  hukmron  mafkuraga  bo’ysundirildi,  iqtisodiy 

qonunlarga rioya qilinmay, volyuntarizm, ma’muriy-buyruqbozlik rejimi o’rnatildi, 

shaxs  esa  totalitar  mashinaning  «vintigi»ga  aylantirildi.  Shunday  bo’lsa-da, 

iqtisodiy  madaniyatning  bunday  tuzilishi  uzoq  yashashga  qodir  emas  edi  va 

yetmish  yildan  ortiq  muddatdan  so’ng  u  yemirildi.  Qizil  imperiya  yemirilgach, 

uning tarkibidagi respublikalar oldida yangi ijtimoiy  tuzum, bozor iqgisodiyotiga 

asoslangan  yangi  iqtisodiy  madaniyat  yaratish  muammosi  paydo  bo’ldi.  Bu 

borada  ular  turli  modellarni  tanladilar.  Jumladan,  O’zbekiston  demokratiyaga 

asoslangan ijtimoiy tuzum va bozor  iqgisodiyotiga qurilgan iqtisodiy sistemani o’z 

oldiga maqsad qilib qo’ydi va shu yo’lda jadal sur’atlar bilan rivojlanib bormoqda. 

Ayrim  olimlar,  iqtisodiy  taraqqiyotning  texnik-texnologik  tomonini  asosiy 

omil  deb  hisoblaydilar.  Masalan,  D.Bell,  J.Gelbreyt  iqtisodiy  evolyusiyani 

industrial sistemaga, industrial va postinsdustrial bosqichlarga bo’ladilar. Ularning 

fikricha, industrial bosqichgacha bo’lgan iqtisodiyot an’anaviy, agrar xo’jalik va qo’l 

mehnatiga asoslangan bo’lib, iqtisodiy madaniyatning quyi bosqichini tashkil etadi, 

industrial iqtisodiyot yirik mashina ishlab chikarishiga asoslangan  bo’lib, iqtisodiy 

madaniyatning  o’tish  bosqichini  tasniflaydi,  postindustrial  sistemada  ishlab 

chiqarish  asosiy  rol  o’ynamaydi,  balki  xizmat  ko’rsatish,  boshqarish,  qiymatiy 

oriyentasiya, iste’mol va boshqa komponentlar oldingi qatorga chiqadi.

8

 Ko’rinadiki, 



ushbu konsepsiya texnika, texnik intelligensiya, ilmiy tadqiqot, qiymatiy oriyentasiya, 

boshqarish  va  iste’mol  madaniyati  funksiyalariga  urg’u  berib,  iqtisodiy 

                                                 

8

 Современная западная философия. -М.: Политиздат, -1991, -с.237. 




 

11 


madaniyatning  asosiy  elementlari  ishlab  chiqarish  faoliyati,  iqtisodiy 

munosabatlar, eng muhimi, ishlab chiqarish usulini sistema markaziga qo’ymaydi. 

Ba’zi tadqiqotchilar iqtisodiy  madaniyat tuzilishini bozor va nobozor  iqtisodiy 

sistemalar  bilan  bog’lab,  bozor  iqgisodiyotiga  asoslangan  iqtisodiy  madaniyat  va 

nobozor  iqtisodiyotiga  asoslangan  iqtisodiy  madaniyatga  bo’ladilar.  Nobozor 

iqtisodiyotiga asoslangan iqtisodiy  madaniyat ibtidoiy jamoa tuzumi, kuldorlik va 

feodalizmga  xos  bo’lsa,  bozor  iqgisodiyotiga  asoslangan  iqtisodiy  madaniyat 

kapitalizm  va  hozirgi  davrdagi  rivojlangan  demokratik  davlatlarga  mansub 

ekanligi  ta’kidlanadi.  Iqtisodiy  madaniyatni  bunday  turlarga  bo’lish  ijobiy 

ahamiyatta ega bo’lib, samarali tadqiqot usuli hisoblanadi va alohida ilmiy izlanishlar 

maydoni  sifatida  xizmat  qiladi.  Ammo  ushbu  yondashuv  strukturaviy-funksional 

tahlil  bilan  to’ldirilishi  lozim,  chunki  nobozor  iqtisodiy  madaniyati  ham,  bozor 

iqtisodiy madaniyati ham o’zining xususiy tuzilishi, elementlari va aloqalariga ega.  

Iqtisodiy  madaniyatni  mavjudlik  usuliga  qarab  (ontologik  qarash)  moddiy 

iqtisodiy  madaniyat  va  ma’naviy  iqtisodiy  madaniyatga  bo’lish  mumkin.  Moddiy 

iqtisodiy  madaniyatga  ishlab  chiqarish,  ishlab  chiqarish  munosabatlari,  mehnat 

qurollari,  texnika,  texnologiya,  transport,  energetika,  moddiy  qadriyatlar  sifatini 

kiritamiz. Ma’naviy iqtisodiy madaniyat iqtisodiy ong, tafakkur, bilimlar, qarashlar, 

g’oyalar,  nazariyalar,  ehtiyojlar,  manfaatlar,  dunyoqarash,  e’tiqod,  ideallar,  his-

tuyg’ular, baholar, motivlar, normalarni qamrab oladi. Moddiy va ma’naviy iqtisodiy 

madaniyatni  ajratib  ko’rsatish  muhim  metodologik  ahamiyatga  ega.  Hozirgacha 

ko’pchilik  tadqiqotchilar  iqtisodiy  madaniyatni  moddiy  madaniyat  bilan  bir 

hodisa  deb  hisoblab,  metodologik  xatoga  yo’l  qo’yadilar,  natijada  moddiy 

iqtisodiy madaniyat va ma’naviy iqtisodiy madaniyat o’rtasidagi muhim aloqalar 

ochilmay  qoldi,  iqtisodiy  madaniyatning  tuzilishi  haqidagi  tasavvurlar 

kambag’allashdi. Moddiy va  ma’naviy  iqtisodiy  madaniyat o’rtasida chuqur hamda 

murakkab  aloqalar  mavjud:  ma’naviy  iqtisodiy  madaniyat  moddiy  iqtisodiy 

madaniyat  asosida  paydo  bo’ladi,  rivojlanadi,  ayni  zamonda  nisbiy  mustaqil 

sistema  sifatida  unga  faol  ta’sir  qiladi,  iqtisodiy  faoliyat  jarayonida  iqtisodiy 

bilimlar  predmetlashadi.  Yaratilgan  predmetlarning  xossalari  yana  ongda  aks 




 

12 


etib,  ularning  ideal  obrazlariga  aylanadi,  iqtisodiy  ong  moddiy  iqtisodiy  faoliyat 

va  ishlab  chiqarish  munosabatlarini  tartibga  soladi,  nazorat  qiladi,  maqsadga 

yo’naltiradi, eqtiyojlar esa ularning ichki motivini tashkil qiladi va hokazo. Iqtisodiy 

madaniyat tuzilishini bunday tahlil qilish, uning murakkab strukturasini  tushunish, 

ushbu  elementlar  o’rtasidagi  chuqur  munosabatlar  mexanizmni  anglab  yetishga 

imkoniyat yaratadi va alohida ilmiy tadqiqot mavzui bo’lib xizmat qilishi mumkin. 

Iqtisodiy  madaniyat  tuzilishiga  bag’ishlangan  ayrim  tadqiqotlarda  tasvirlash, 

iqtisodiy  madaniyatning  element  va  sohalarini  sanab  ko’rsatish  tendensiyasi 

kuzatiladi.  Masalan,  K.N.Panferovning  «Ekonomicheskaya  kultura»  kitobida 

iqtisodiy madaniyat strukturasiga quyidagi elementlar kiritilgan: 

-qadriyat  ahamiyatiga  ega  bo’lgan  moddiy  sharoitlar  va  ishlab  chiqarish 

faoliyati omillari; 

-  moddiy  qadriyatlarni  ishlab  chiqarish  jarayoni  usuli  va  u  bilan  bog’liq 

operasiyalar: iste’mol, saqlash, taqsimot, hisob-kitob va hokazo; 

-  xo’jalik  faoliyatini  amalga  oshirish  va  tashkillashtirishning  norma  va 

tamoyillari; 




Download 380.65 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling