X. to‘xtaboyev kimyo 9


Download 3.01 Mb.
Pdf ko'rish
bet4/18
Sana15.12.2019
Hajmi3.01 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

bKM elementlari. Neytral muhit, kislotali muhit, ishqoriy 
muhit, kuchli asos va kuchli kislotadan hosil bo‘lgan tuzlarning 
gidrolizi, gidroliz, kuchsiz kislotali va kuchsiz ishqoriy muhit.
 
 
Savol va topshiriqlar:
 
?
1.  Qanday tuzlar gidrolizlanadi? Nima uchun?
2.  Tuzlarning gidrolizlanishini kimyoviy jarayon deb atash mumkin-
mi? Nima uchun?
3.  Quyidagi tuzlarning gidrolizlanish jarayoni tenglamasini yozing 
va hosil bo‘lgan eritma muhitini aniqlang:
 ZnCl
2
,    K
2
SO
3
,    Na
2
SO
4
.
4.  O‘yuvchi natriyning 200 g 10 % li eritmasiga 11,2 l CO
2
 yut-
tirildi. Natijada qanday tuz (necha gramm) hosil bo‘ladi? Eritma 
muhiti qan day bo‘ladi?
5.  Na
2
SiO
3
 va FeSO
4
 tuzlari gidrolizlansa eritma muhiti qanday 
bo‘ladi?
Namunaviy misol, masala va mashqlar
 
1- misol.
 Bariy xloridning 104 g 5 % li eritmasi bilan natriy 
sulfatning 71 g 10 % li eritmasi aralashtirildi. Natijada 
necha gramm bariy sulfat cho‘kmasi tushgan?
 
Yechish.
  1. Avvalo, eritmadagi bariy xloridning massasi va 
modda miqdorini to pamiz:
m(BaCl
2
) = 104 
· 
0,05 = 5,2 g,
http:eduportal.uz

37
n
mol.
     
     
     
 
=
=
=
m BaCl
M BaCl
(
)
(
)
,
,
2
2
5 2
208
0 025
2.  So‘ngra eritmadagi natriy sulfatning massasi va modda miq-
dorini topamiz:
m(Na
2
SO
4
) = 71  ·  0,1 = 7,1 g,
 
n
mol.
     
     
     
 
=
=
=
m Na SO
M Na SO
(
)
(
)
,
,
2
4
2
4
7 1
142
0 05
3.  Endi esa BaCl
2
 bilan Na
2
SO
4
 ning eritmalari orasida sodir 
bo‘la 
digan reak 
siyasi tenglamasini yozib, hisoblashlarni 
davom ettiramiz:
 BaCl
2
 + Na
2
SO
4
 = BaSO
4
↓ 
+ 2NaCl.
               208 g    142 g      233 g 
 117 g
               1 mol    1 mol      1 mol  
2 mol
  Reaksiya tenglamasiga muvof iq 1 mol bariy xlorid bilan 
1  mol natriy sulfat reaksiyaga kirishib, 1 mol bariy sulfat 
cho‘kmasi tushadi.
  Misol shar tida berilgan moddalarning molyar nisbatlari 
quyi dagi cha:  0,025  mol BaCl
2
, 0,05 mol Na
2
SO
4
. Demak, 
natriy sulfat ning 0,025 moli reaksiyada ishtirok etadi va 
0,025  moli esa ortib qola di. Reaksiya natijasida esa 0,025 
mol BaSO
4
 cho‘kmasi hosil bo‘ladi.
 m(BaSO
4
) = 233  
·
 0,025 = 5,825 g. 
Javob:  5,825 g cho‘kma hosil bo‘ladi.
 2- misol.
 7- jadvalga diqqat bilan qarang. Eritmadagi 
mavjud ionni aniqlash uchun zarur reaktivdan foydalanib, 
s o d i r b o‘l a d i g a n ja r ayon n i n g k i myov iy ten g l a m a si n i 
molekular, to‘liq va qisqa ionli ko‘rinishda yozing. Masalan:
 Cu
+2
 ionini farqlash uchun Oh
-
 ioni zarur ekan. Natijada 
Cu(Oh)
2
 ko‘k cho‘kma tushadi.
Cu(NO
3
)
2
 + 2KOh = Cu(Oh)
2

 + 2KNO
3
,
http:eduportal.uz

38
Cu
2+
 + 2NO
3

 + 2K
+
 + 2Oh
-
 = Cu(Oh)
2

 
+ 2K
+
 + 2NO
3

,
Cu
2+
 + 2Oh
-
 = Cu(Oh)
2

.
  Siz ham ixtiyoriy to‘rtta ionni farqlash uchun zarur reak-
tivni tanlang va sodir bo‘ladigan kimyoviy jarayon teng-
lamalarini yozing.
 
3- misol.
  Temir (III)-xlorid eritmasiga kaliy karbonat 
eritmasini ta’sir ettirib, temir (III)-karbonat olib bo‘lmaydi. 
Nima uchun? Asoslangan javob bering.
 Yechish.
 
1) Temir (III)-xlorid — kuchsiz asos va kuchli 
kislotadan hosil bo‘lgan tuz.
FeCl
3
 
→→
 
 
Fe
3+
 + 3Cl
-
.
2) Kaliy karbonat — kuchli asos va kuchsiz kislotadan hosil 
bo‘lgan tuz:
K
2
CO

→→
 
2K
+
 +  CO
3
2-
.
3) Fe
2
(CO
3
)
3
 — kuchsiz asos va kuchsiz kislotadan hosil bo‘lgan 
tuz. Bu tuzni suvdagi eritmasi to‘liq gidrolizga uchraydi. 
Demak, eritmada Fe
2
(CO
3
)
2
 tuzi mavjud bo‘lmaydi.
Fe
2
(CO
3
)
3
 + 3h
2
O = 2Fe(Oh)
3
 + 3CO
2

.
4) 2FeCl
3
 + 3K
2
CO
3
 + h
2
O = 2Fe(Oh)
3

 + 3CO
2

+ 6KCl;
2Fe
3+
 + 6Cl
-
 + 6K
+
 + 3CO
3
2-
 + 6h
2
O = 2Fe(Oh)
3
 + 3CO
2   
+ 6Cl
-
 + 6K
+
2Fe
3+
 + 3CO
3
2-
 =
 
2Fe(Oh)
2
↓ 
+ 3CO
2   
.
 4- misol.
  10,6 % li 50 g natriy karbonat eritmasiga ortiqcha 
miqdorda aluminiy sulfat eritmasi quyildi. Sodir bo‘lgan 
jarayonni tushuntiring. Qanday gaz ajralib chiqadi va hosil 
bo‘lgan gazning n.sh.dagi hajmini hisoblang.
 Yechish.
 1) 10,6 % li 50 g natriy karbonat eritmasidagi sof 
tuzning (Na
2
CO
3
) massasini topish.
 m(Na
2
CO
3
) = 50 
· 
0,106 = 5,3 g.
  2) Sodir bo‘lgan kimyoviy jarayonning reaksiya teng lamasi:
  
  5,3 g   
 
 
 
                 x l
3Na
2
CO
3
 + Al
2
(SO
4
)
3
 + 3h
2
O = 2Al(Oh)
3
 + 3CO
2
 + 3Na
2
SO
4
.
  
 318 g  
 
 
                              67,2 l


http:eduportal.uz

39
5,3     х           5,3 

67,2
318   67,2           318 
=       ;  х =          = 1,12 l.
Javob:  1,12 l  CO
2
 hosil bo‘ladi.
  Reaksiya uchun olingan tuzlar orasida sodir bo‘ladigan ion 
almashinish reaksiyalarini izohlash:
  a) Na
2
CO
3
 — bu tuz kuchli asos va kuchsiz kislotadan hosil 
bo‘lgan: 
                            NaOH  

  Na
2
CO
3
      H
2
CO
3
.
                kuchli asos  
 kuchsiz ikki negizli kislota
 Na
2
CO
3
 tuzi eritmasida natriy kationi va karbonat anioni 
bo‘ladi.
Na
2
CO
3
 
→→
 
2Na
+
 +  CO
3
2-
.
  Eritmada yana suv ham bor.  Suv juda kuchsiz elektrolit: 
 
a
/h
2
O/ = 10
-9
,
 h
2

→→
 
h
+
 + Oh
-
.
  b) A l
2
(SO
4
)
3
 — bu tuz kuchsiz asos va kuchli kislotadan 
hosil bo‘lgan:
          Al(OH)
3
 
→ 
Al
2
(SO
4
)

     H
2
SO
4
,
        kuchsiz asos   
  kuchli ikki 
    
 
 
         negizli kislota
 
           
Al
2
(SO
4
)
3
 →→
 
2Al
3+
 + 3 SO
4
2-

  Eritmadagi suv ham oz bo‘lsa-da, h
+
 va Oh
-
 ionlariga 
dissotsiatsiyalangan.
  d) natriy karbonat tuzi eritmasiga aluminiy sulfat tuzi 
eritmasi quyilganda y uqoridagi ionlar orasida kimyoviy 
jarayon sodir bo‘ladi:
6Na
+
 + 3CO
3
2-
 + 2Al
3+
 + 3 SO
4
2-
 + 3h
2
O[h
+
 + Oh
-
] =
= 2Al(Oh)
3

 + 3CO
2

 
+ 6Na
+
 + 3 SO
4
2-
.
  Demak, ion almashinish reaksiyasi natijasida aluminiy 
gidroksid cho‘kmasi va karbonat angidrid gazi hosil bo‘ladi.


http:eduportal.uz

40
 
»
a
a
Mustaqil yechish uchun masala va mashqlar
1.  Temir (III)-xlorid, rux sulfat, o‘yuvchi bariy, ortofosfat
    kis lotalar ning suv dagi eritmasida qanday ionlar bo‘ladi?
2.  Vodorod xloridning organik erituvchilardagi eritmasi elektr
    tokini o‘tkazmaydi va ruxga ta’sir etmaydi. Ushbu
    hodisalarni qanday tushuntirish mumkin?
3.  Karnallit mineralining (KCl 
·
MgCl
2
·
6h
2
O) suvli eritmasida
    qanday ionlar bo‘ladi? 
4.  1  mol aluminiy sulfat suvda eritilganda necha dona
    aluminiy, necha dona sulfat ionlari hosil bo‘ladi? 
5.  Quyidagi kimyoviy reaksiyalarning molekular, ionli va
    qisqa ionli tenglamalarini yozing:
CuCl
2
 + NaOh =
h
3
PO
4
 + Ca(Oh)
2
 =
Al(NO
3
)
3
 + KOh =
AgNO
3
 + AlCl
3
 = 
6.  Quyidagi qisqa ionli tenglama bilan ifodalangan jarayonni
    qanday amalga oshi rish mumkin? 
 Cu
2+
 + 2Oh

 = Cu(Oh)
2
.
    
Mavzular yuzasidan test savollari
1. Quyidagi eritmalardan kuchli elektrolitlarni ko‘r sa ting.
   A) 100% li h
2
SO
4

    
   B) Nitrat kislota eritmasi;
   C) Yodning suvdagi eritmasi; 
   D) Shakarning suvdagi eritmasi.
2. Quyida ko‘rsatilgan qaysi moddalarning suvdagi eritmalari 
elektrolitlardir:
  1-KCl;     2-Al(NO
3
)
3
;     3-BaSO
4
;    4-AgCl;    5-CaCl
2
;
  6-etil spirti;   7-karbonat angidrid;  8-osh tuzi eritmasi.
   A) 1, 2, 3;    B) 4, 5, 7, 8;    C) 3, 4, 6, 7;    D) 1,2,5,8.
http:eduportal.uz

41
3.  h
2
SO
4
 eritmasiga bariy gidroksid eritmasidan asta-sekin 
tomchilatib quyil  di. hosil bo‘lgan eritmaning elektr o‘tka-
zuv chanligi qanday o‘zgaradi?
  A) eritmaning elektr o‘tkazuvchanligi ortadi;
  B) eritmaning elektr o‘tkazuvchanligi kamayib borib, nolga 
teng bo‘ladi va yana asta-sekin orta boshlaydi;
  C) er itman ing elektr o‘tkaz uvchan ligi or tib boradi va 
nihoyat, kamayib ketadi;
  D) eritmaning rangi o‘zgarib, elektrolit bo‘lmay qoladi.
4. 0,1 mol FeCl
3  
suvda to‘liq eritildi. Eritmadagi temir va xlo-
rid ionlarining sonini aniqlang.
  A) 6,02 
·
10
23
 ta Fe
3+
 va 1,806 
·
10
23
 ta Cl

;     
  B) 0,602 
·
 10
23
 ta Fe
3+
 va 1,806 
·
10
23
 ta Cl

;
  C) 6,02 
·
10
23
 ta Fe
3+
 va 6,02 
·
10
23
 ta Cl

;
  D) 1000000 ta Fe
3+
 va 3000000 ta Cl

.
5. Quyidagi kimyoviy reaksiyalarning qaysilari oxirigacha sodir 
bo‘ladi:
  A) BaCl
2
 + K
2
SO
4
 =   
B) KCl + hNO
3
 =
  C) CaCO
3
 + hNO
3
 =   
D) A, C hollarda.
6.  Suvdagi eritmasi elektr tokini yaxshi o‘tkazadigan va lakmus 
bilan fenolftalein ranglarini o‘zgartirmaydigan moddani 
aniqlang.
   A) Oksidlar;     B) Ishqorlar;     C) Tuzlar;    D) Kislotalar.
7. Quyidagi tuzlarning qaysi biri gidrolizga uchraydi:
   A) NaCl;        B) BaSO
4
;        C) CuSO
4

 D) KNO
3
.
8. Tarkibida K
+
 ionlarining miqdori bir xil bo‘lgan eritmalarni 
tayyorlash uchun kaliy xlorid va kaliy sulfat tuzlaridan necha 
mol dan olish kerak?
  A) har ikkala tuzdan bir xil;
  B) Kaliy xloriddan 1 mol, K
2
SO
4
 dan 2 mol;
  C) KCl dan 2 mol, K
2
SO
4
 dan 1 mol;
  D) KCl dan 2 mol, K
2
SO
4
 dan 3 mol.
http:eduportal.uz

42
8-§.
       Uglerod guruhidagi elementlarning umumiy tavsifi
Uglerod guruhiga mansub elementlarning qanday 
umumiy xossalari bor?
•  Uglerod guruhiga C, Si, ge, Sn, Pb elementlari kiradi.
•  Uglerod guruhi elementlari p-elementlar oilasiga mansub.
•  Valentligi II va IV ga teng.
•  Yuqori oksidlanish darajasi +4. CO

, SiO
2
.
•  Quyi oksidlanish darajasi –4. C
h

, Mg
2
Si.
•  Uglerod guruhi elementlari atomlarning tashqi elektron 
qavati ns
2
np
2
 ko‘rinishida bo‘ladi.
Uglerod guruhi elementlari davriy sistemaning to‘rtinchi 
 
gur uhi bosh gur uhchasida (p-elementlar) joylashgan bo‘lib, 
tashqi energeti k pog‘onasida to‘r tta elektron tutadi. Ular 
davriy siste mada elektronlarini oson beruvchi va elektronlarini 
oson birik tirib oluvchi elementlar oralig‘ida joylashgan. Vodo-
rod bilan birik malarida –4 oksidlanish darajasini (Ch
4
 – 
metan) namoyon qiladi. Kislorod bilan birikmalarida (CO
2

h
2
CO
3
, SiO
2
, h
2
SiO
3
) yuqori oksidlanish darajasi +4 ga teng. 
Uglerod guruhi elementlari (asosan, uglerod va kremniy)ning 
vodorodli birikmalari kislota xossasini ham, asos xossasini 
ham namoyon qilmasligi uglerod-vodorod, kremniy-vodorod 
bog‘larining elementlarning yaqin elektromanfiylik qiymatlariga 
ega ekanliklari natijasida kam qutblanganligi, metan va silan  
molekulalarining qutbsizligi bilan izohlanadi. 9- jadvalda ugle-
rod guruhi elementlarining ba’zi xossalari berilgan.
MetallMaSlar. UglerOD gUrUhI
  h
2
    C          S      Br
2
         I
2
              P
http:eduportal.uz

43
         Uglerod guruhi elementlarining xossalari      9- jadval.
Element
Kimyoviy 
belgisi
Tartib 
raqami va
  yadro 
zaryadi
Nisbiy 
elektro-
man
-
fiyligi
Atom 
radiusi,  
nm
Elektron 
konfiguratsiyasi
Uglerod
C
6 (+6)
2,55
0,077
(he)2s
2
2p
2
Kremniy
Si
14 (+14)
1,9
0,134
(Ne)3s
2
3p
2
Germaniy
Ge
32 (+32)
2,01
0,139
(Ar)3d
10
4s
2
4p
2
Qalay
Sn
50  (+50)
1,96
0,158
(Kr)4d
10
5s
2
5p
2
Qo‘rg‘oshin
Pb
82 (+82)
2,33
0,175
(Xe)4f
14
5d
10
6s
2
6p
2
Uglerodning davriy sistemadagi o‘rni, atom tuzilishi
•  Uglerod — tirik tabiatning asosidir.
•  Uglerod tabiatda sof holda va karbonat minerallari 
shaklida uchraydi.
•  Olmos va grafit — uglerodning allotropik shakl o‘zga-
rish  laridir.
•  Karbin — uglerodning sun’iy allotropik shakl o‘zga-
rishidir.
↑↓
  C    6    +6    –6                  1s
2
    2s
2  
   2p
6
    
↑↓


Uglerod davriy sistemaning ikkinchi davri to‘rtinchi guruh 
bosh guruh chasida 6- tartib raqamida joylashgan, p-elementlar 
oilasiga mansub. Nisbiy atom massasi 12,011 ga teng. Tashqi 
elektron pog‘onasida to‘rtta elektron bo‘ladi. 
Davriy sistemada uglerod ham elektr on larni oson beruvchi 
va elektronlarni oson qabul qiluvchi ele ment lar orasida joy-
lashgan. Vodo 
rodli bir i k malar ida (Ch
4
) uglerod to‘r t va-
lentlilikni namoyon qiladi. Musbat ok  sid lanish darajasi esa +2 
va +4 (CO va CO
2
).
http:eduportal.uz

44
C (+6) 2; 4  1s
2
2s
2
2p
2
Olmos
Grafit
Kashf etilgan
t
s
,  °C

,  g/cm
3
t
q
,  °C

,  g/cm
3
Qadimdan ma’lum
3550
3,513
3300
2,26
    
          
Soda  Na
2
CO
3
 magnezit MgCO
3
Dolomit
 
 MgCO


CaCO
3
CaCO
3
, BaCO
3
, FeCO
3
Olmos, grafit, ko‘mir, organik moddalar
  
          Yog‘och  
  
C
    
     
CO, CO
2
,
CH
4
, C
2
H
2
,
CS
2
, (CN)
2
,
CaC
2
Suv  gazi
    
  
 
Ishlatilishi
:
Sun’iy olmos olishda 
Adsorbent sifatida 
Metil spirti olishda 
CaC
2
 olishda 
Elektrod tayyorlashda
Uglerod tabiatda erkin holda va birikmalar tarkibida uch raydi. 
Mine rallar tarkibida, asosan, karbo nat kislota tuzlari holi da bo‘la-
di, ma sa lan, kalsit (ohaktosh) CaCO
3
 va dolomit CaCO
3
.
MgCO
3
lar 
karbonat kislota tuzlaridir. havoda uglerod karbonat angidrid 
— CO
2
 (uglerod (IV)-oksid) shaklida uchraydi. Uglerod — tirik 
tabiat, o‘simlik va hay vonot olamining hamda ko‘mir, neft, 
torflar asosini tashkil qiladi.
Uglerod erkin holda grafit va olmos shaklida uchraydi. Ular 
atom kristall panjarali qattiq moddalardir. Kristall panjaralar  
tuzilishiga asosan fizik xossalari bilan farq qiladi.
Olmos — tabiatdagi eng qattiq moddadir. Toza olmos 
rangsiz, ti niq, nur sindirish xusu siyati kuchli, yaltiroq kristall 
http:eduportal.uz

45
tuzi lishiga ega. Olmosda uglerod 
atom  
la r i or a sid a g i bog‘ bi r x i l 
va har bi r atom to‘r t 
t a boshqa 
atom lar bilan tetraedr uch  
la 
r iga 
yo‘nalgan qutbsi z kovalent bog‘ 
hosil qiladi. Olmos issiqlikni yaxshi 
o‘tkazadi, lekin elektr tokini deyarli 
o‘tkazmaydi. Ol mosning yirik, tiniq 
kristallari bril liantlar holida qayta 
i sh lan ib,  qi m   matba ho  zar garl i k 
buyumlari tayyorlashda ishlatiladi. 
Texnik ol mos sun’iy usulda olinadi. 
Und a n   t ex     n i k a d a   p a r doz lovch i 
vositalar, oy na kesish, me tallarga va 
bosh qa qattiq materiallarga ishlov 
be rish uskunalari tayyorlanadi (7 va 
8-  rasm lar).
Grafit — metall yaltiroqligiga 
ega bo‘lgan, yumshoq, qora rang-
li kristall modda. Grafitda uglerod 
atom lar i qatlam lar holida joyla-
shadi. Bir qatlam tekisligida joy-
lash gan uglerod atomlari orasidagi 
b o g‘d a n ,   q a t l a m l a r a r o   u g ler o d 
b o g ‘  
l a r i   k u c h s i z r o q l i g i   u c h u n 
qattiq yuzaga ishqalanganda grafit 
yemiriladi. Undan qur uq surkov 
vosi tasi sifatida, elektrodlar, qalamlar ishlab chiqarishda foyda-
la ni ladi. Yog‘och ko‘miri (pista ko‘mir), koks, hayvon ko‘miri, 
qur um graf itning juda mayda kristallari to‘plamidan iborat 
bo‘ladi (9- rasm).
Karbin — uglerodning sun’iy olingan allotropik shakl o‘z ga-
ri shi bo‘lib, atomlar chiziqli tuzilishda bog‘langan. Karbin ning 
ikki turi bo‘lib, poliin tuzilishida uglerod atom lari yakkabog‘ 
va uchbog‘ oralatib bog‘langan bo‘ladi:–C
≡C–C≡C–C≡C–C≡C–          
–(–C≡C–)
n
; polien tuzilishida ugle rod atomlari qo‘shbog‘lar or qa li 
 
 
 
7- rasm. Olmosning 
elektron tuzilishi.
8- rasm. Olmos burg‘u.
9- rasm. Grafitning elektron 
tuzilishi.
http:eduportal.uz

46
bog‘langan bo‘ladi:=C=C=C=C=C=C=C=C=(=C=C=)
n
; kar-
binning zichligi va qattiqligi grafitnikidan yuqori, olmosnikidan 
kichikroq. Karbin kimyoviy inert, qora kukun, yarimo‘tkazgich 
xossasiga ega modda.
Fulleren — uglerodning 80- yillar oxirlarida kashf qilingan 
allotropik shakl o‘zgarishi. 80 dan ortiq uglerod atomlarining 20 
ta oltiburchak va 12 ta beshburchakdan iborat ikosaedr shaklida 
mavjud. U gazsimon uglerodning qattiq holatga o‘tishida oz  
miqdorda hosil  bo‘ladi (10- rasm). 
havo tarkibidagi karbonat angidridning uglerodi fotosintez   
jarayonida o‘simliklar tomonidan o‘zlashtiriladi. Bunda organik 
moddalar hosil bo‘ladi va kislorod ajralib chiqadi. O‘simliklar 
tar ki bidagi uglerod hayvon organizmlariga o‘tadi. Toshko‘mir, 
neft, yonuvchi tabiiy gazlar o‘simliklar va hayvonlar qoldiq lari -
dan hosil bo‘lgan. O‘simlik va hayvonlar nafas  olishi, hayo tiy 
faoliyati natijasida, toshko‘mir, neft, tabiiy gazlarning yonishi-
dan, vulqonlar otilishidan, mineral manbalarning nurashidan 
uglerod karbonat angidrid tarzida atmosferaga qaytadi.
Tog‘ jinslarining nurashida havodagi karbonat angidrid 
ularga birikib, yana minerallar hosil qiladi. Uglerod atomlari  
tabiatda doimo bir moddadan boshqasiga o‘tib turadi.
bKM elementlari: uglerod guruhi elementlari valentligi, 
 
oksidla 
nish darajasi, elektron konf iguratsiyasi. Uglerodning 
davriy sistemadagi o‘rni, atom tuzilishi, olmos, grafit, karbin, 
uglerodning tabiiy birikmalari, valentligi,  oksidlanish  darajasi.
                                                
10- rasm. Olmos, grafit va fullerenning kristall tuzilishi.
http:eduportal.uz
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling