Xulq-atvorning psixofiziologik asosi


Download 67 Kb.
bet1/3
Sana15.11.2023
Hajmi67 Kb.
#1777011
  1   2   3
Bog'liq
XULQ-ATVORNING PSIXOFIZIOLOGIK ASOSI


XULQ-ATVORNING PSIXOFIZIOLOGIK ASOSI.
REJA:
1. Xulq-atvorning psixofiziologiк asosi.
( Nerv tizimi Neyronlar. Aкson. Dendrit. Miya.)
2. Psixiк xususiyat va holatlarning neyropsixologiк asoslari.
3. Ijtimoiy xulq-atvorga ta’sir etuvchi omillar

KIRISH
Hozirgi zamon fanining кo’rsatishicha, orqa miya va miya naychasi refleкtor faoliyatining tug’ma (shartsiz refleкslar) hisoblangan shaкllarni amalga oshiradi, кatta yarimsharlarning qobig’i esa hayotda orttirilgan, psixiкa yordami bilan boshqariladigan xulq-atvor shaкllarining organi sanaladi.
Miya кatta yarimsharlari faoliyatining umumiy qonunlari I.P.Pavlov tomonidan кashf etilgan. Hozirgi zamon fiziologiyasi ma’lumotiga qaraganda, miyada hosil bo’ladigan to’lqinlar turli chastotadagi eleкtromagnit tebranishlariga o’xshab кetadi. Miyada eleкtr toкlari paydo bo’lishining eleкtroensefalogramma кo’rinishdagi кuchaytirgich yordamida yozib olishning кashf etilishi muhim ahamiyatga ega bo’ldi. CHunкi кosmonavt miyasining biotoкlari yozuvi uning marкaziy nerv sistemasida yuz beradigan o’zgarishlar кo’rsatкichi bo’lib xizmat qiladi.
Odam psixiк hayotida кatta yarimsharlar qobig’i sirtining peshana qismlari alohida rol o’ynaydi. Psixiк funкstiyalar muayyan tarzda chap va o’ng yarimsharlar o’rtasida taqsimlanishi chuqur o’rganilgan. Ma’lumкi, psixiкaning mazmuni — tiriк mavjudot o’zaro munosabatda bo’ladigan tashqi olam bilan belgilanadi. SHuning uchun tashqi olam inson miyasida shunchaкi oddiy biologiк muhit emas, balкi odamlar tomonidan ularning tarixiy taraqqiyot davomida yaratilgan hodisalar olami hamdir.
Nerv sistemasining, ayniqsa, uning yuksak uchastkalarining faoliyati uzoq vaqtgacha tekshirilmasdan keldi. Rus olimiari nerv sistemasining fiziologiyasini o‘rganish sohasida jahon miqyosida katta xizmat ko‘rsatdilar. Rus fiziologiyasining otasi I. M.Sechenov (1829-1905) bosh miyaning materialistik fiziologiya ilmini yaratish yo‘llarini birinchi bo‘lib ko‘rsatib berdi. 1863-yilda uning «Bosh miya reflekslari» nomli mashhur asari bosilib chiqdi.1 Bu asarda Sechenov o‘sha vaqtdagi ilg‘or fiziologlarning yutuqiariga va o‘zi olib borgan tekshirishlarga asoslanib, odamning psixik faoliyati qandaydir ismi bor, jismi yo‘q, moddiy bo‘lmagan ruh, jonning mahsuli bo‘lmay, balki faqat miyaning faoliyatidir, degan fikrni dadil aytdi. Fiziologiya olimi bo‘lgan Sechenov materiaiistik monizmning tabiiy-ilmiy asoslarini yaratib berdi. Chernishevskiy va undan oidin o‘tgan boshqa rus materialistlari materialistik monizmni taraqqiy qildirdilar. «Odamdagi psixik va fiziologik hodisalarning ikkovi ham bir xildagi, bir-biriga yaqin hodisalar, bir moddiy asosdan kelib chiqadigan hodisalardir», deb yozdi Sechenov. Psixik jarayonlarning negizi bosh miya reflekslaridir, degan ta'limotni Sechenov birinchi bo‘lib ilgari surdi. «Ongii va ongsiz hamma psixik hodisalar, - deb yozadi u, - o‘ziarining kelib chiqish jihatidan aslida reflekslardir». Shu bilan birga I.M.Sechenov refleksning markaziy qismini, ya'ni. miyada bo‘ladi. P.I.Ivanov jarayonlarni ajratadi, bu jarayonlar, Sechenovning fikricha, psixikani vujudga keltiradi. Miyaning reflektor faoliyatini o‘rganish sohasida I.M.Sechenov boshlagan ishni I.P. Pavlov mustahkam eksperimental asosga qo‘ydi, refleks tushunchasiga yangi ma'no berdi, shartli reflekslarning vujudga kelish mexanizmlarini kashf etdi, yangi ilm yuksak nerv faoliyati fiziologiyasini vujudga keltirdi, bu nerv faoliyati fiziologiyasi materiaiistik psixologiyaning tabiiy-ilmiy asosi, poydevoridir. I.P.Pavlov o‘z tekshirishlarining psixologiya uchun ahamiyati borligini ko‘rsatib o‘tgan edi. «Bizning tekshirishlarimiz, - degan edi u, - psixologlar uchun juda katta ahamiyatga ega bo‘lishi kerak, chunki ular keyinchalik psixologiya ilmining asosiy poydevori bo‘lishi kerak deb o‘ylayman». I.P.Pavlovning fikricha, yuksak nerv faoliyatining fiziologiyasi vujudga kelishi bilan, «Psixologlar, nihoyat, o‘ziari tekshiradigan asosiy hodisalarning umumiy mustahkam zaminiga, tabiiy sistemasiga ega bo‘ladilar, shu bilan ularning odamdagi son-sanoqsiz, tartibsiz tuyg‘uiarini sistemaga solishlari oson bo‘ladi».
Reflekslar I.P.Pavlovning fiziologik ta'limotidagi asosiy tushuncha refleks tushunchasidir. «Refleks organizmning nerv sistemasi yordami biIan tashqi olam ta'sirlariga beradigan javob harakatlari reaksiyasidir». Masalan, igna sanchilsa, qo‘limizni tortib olamiz. Og‘izga ovqat solinganda, so‘lak chiqa boshlaydi, yorug‘da ko‘z qorachiqlari torayadi, qorong‘ida esa kengayadi. Bu misollarda qo‘liga igna sanchilishi, og‘izga ovqat solinishi, yorug‘lik qo‘zg‘ovchilardir, so‘lak ajralishi, ko‘z qorachig‘ining torayishi va kengayishi organizmning javob harakatlaridir. Refleks yoyi (reflektor dura) har qanday refleks quyidagi sxemaga muvofiq ro‘y beradi: qo‘zg‘ovchi (masalan, igna sanchilishi) sezuvchi nervning chekka tarmoqlarini qo‘zg‘aydi. Bu qo‘zg‘alish sezuvchi nerv orqali markazga, ya'ni orqa miyaga yoki bosh boradi. Shartsiz refleks- miyaga yetadi. Markazda qo‘zg‘alish sezuvchilarning rejlektor yoyi, nerv hujayralardan harakatlantiruvchi nerv hujayralariga o‘tadi. Harakatlantiruvchi nerv esa muskulni harakatga keltiradi (masalan, qo‘ining tortib olinishi) yoki qo‘zg‘alish sekreter nervga o‘tadi, bu nerv esa bezning faoliyatini kuchaytiradi (masalan, so‘lak ajralishi). Refleksda nerv qo‘zg‘alishi o‘tadigan yo‘l refleks yoyi (durasi) deb ataladi (ll-rasm). Refleks yoyining uchta qismi bor: 1) sezuvchi yoki afferent qismi - qo‘zg‘alish periferiyadan markazga shu qism orqali o‘tadi; 2) markaziy qism qo‘zg‘alish sezuvchi nerv hujayrasidan harakatlantiruvchi nerv hujayrasiga qism orqali o‘tadi; 3) harakatlantiruvchi yoki effektor qism qo‘zg‘alishni markazdan muskulga yoki bezga o‘tkazadi. Reflekslar hayvon organizmining tashqi muhitga moslashuviga, muhit bilan aloqada bo‘lishiga yordam beradigan nerv-fiziologik mexanizmlardir. Hayvon organizmlari shartsiz va shartli reflekslar yordami bilan tashqi muhitga moslashuvini, shu muhit bilan aloqada bo‘lishini I.P.Pavlov aniqlab bergan. I.P.Pavlovning buyuk xizmati shundaki, u shartli refleksni kashf etdi, bu refleksning shartsiz refleksdan farqini aniqladi va hayvon organizmining hayotida shartli reflekslarning qanday ahamiyati borligini ko‘rsatib berdi. I.P.Pavlov ta'Iimotiga ko‘ra, shartsiz refleks bilan shartli refleks o‘rtasidagi farq quyidagidan iborat. Shartsiz reflekslar tug‘ma bo‘ladi. Ular organizm hayotining birinchi kunlaridanoq ko‘rina boshlaydi va tabiiy ravishda davom etaveradi, chunki ular organizm bilan birga tug‘i1adigan harakatlantiruvchi mexanizmlardir. Yuqorida keltirilgan misollar igna sanchilganda qo‘lning tortib olinishi, og‘izga ovqat solinganda so‘lak ajralishi shartsiz reflekslarga misoldir. Shartli reflekslar tug‘ma bo‘imay, balki tug‘ilishdan keyin, turmush tajribasida, shartsiz reflekslar asosida hosil bo‘ladi. Masalan, it yoki boshqa biron hayvon ilgari ovqat yeb yurgan idishini ko‘rgandayoq so‘lagi oqa boshlaydi. Bu yerda idish shartsiz qo‘zg‘ovchi emas, balki shartli qo‘zg‘ovchidir. It o‘sha idishda yoki shunga o‘xshash idishda ovqat yeb yurgandagina idishni ko‘rish bilan so‘lagi oqa boshlaydi. Shartli reflekslar hosil bo‘lishini akademik Pavlov metodi asosida tajriba qilib o‘rganmoq uchun, ko‘pincha, itlarda so‘lak ajratish reflekslari hosil qilish yo‘lidan foydalanadilar. Tajriba qilinadigan itlar dastlab shunday tayyorlanadiki, so‘lak bezlaridan bittasining so‘lak chiqish yo‘li og‘izga ochilmay, jag‘iga, lunjning sirtiga ochiladi. Bu esa bizga so‘lak miqdorini maxsus asboblar bilan aniq o‘ichashga imkon beradi. Shu tariqa tayyorlangan itni tajriba xonasiga olib kiriladi (rasm). Itga ob’yekt beriladi (ovqat shartsiz qo‘zg‘ovchidir). It ovqatni og‘ziga olishi bilan so‘lak chiqadi. Bu shartsiz refleksdir. Keyingi tajribada ovqat berishdan oldin, bevosita qandaydir boshqa biron qo‘zg‘ovchining ta'siri qo‘shiladi, masalan, qo‘ng‘iroq chalinadi. Bu holda qo‘ng‘iroq tovushi neytral, indifferent qo‘zg‘ovchidir. Shunday qilib, itga ikkita qo‘zg‘ovchi, ya'ni shartsiz qo‘zg‘ovchi (ovqat) va neytral qo‘zg‘ovchi (qo‘ng‘iroq tovushi) bilan ta'sir qilinadi. Shartsiz qo‘zg‘ovchi so‘lak chiqishiga sabab bo‘ladi. Ikkala qo‘zg‘ovchi yordami bilan ketma-ket bir necha bor ta'sir qilinadi. Shundan keyin itga ovqat bermasdan turib qo‘ng‘iroq chalinadi. Natijada it ovqat yemasa ham qo‘ng‘iroq tovushiga javoban, xuddi ovqat yeganday so‘lak chiqaradi. Demak, itda shartli refleks hosil bo‘ladi. Bu shartli refleks bevosita shartsiz refleks asosida hosil bo‘ladi. Ammo keyinchalik, yaxshi o‘rganib qolgan shnrtli refleks yordami bilan yangi shartli refleks ikkilamchi shartli refleks hosil qilmoq mllmkin. Buning uchun shunday qilinadi. Itga ovqat bermay, qo‘ng‘iroq chalish oldidan (qo‘ng‘iroq so‘lak chiqarish uchun signal bo‘lib qolgach), qandaydir yangi neytral (indifferent) qo‘zg‘ovchi yordamchi bilan ta'sir qilinadi. Masalan, elektr yoqiladi. Bu har ikki qo‘zg‘ovchi yordami bilan ketma-ket bir necha bor ta'sir qilgandan keyin faqat bitta yangi qo‘zg‘ovchining o‘zi bilangina ta'sir qilinadi, ya'ni elektr yoqiladi. Endi elektr chiroqning o‘zi ham so‘lak chiqishiga signal bo‘ladi. Bu ikkilamchi shartli refleksdir.
Shartli refleks paydo bo‘lishi uchun shartli qo‘zg‘ovchi shartsiz qo‘zg‘ovchidan sal-pal oldinroq ta'sir etishi kerak. Agar neytral qo‘zg‘ovchi shartsiz qo‘zg‘ovchidan birmuncha kechroq ta'sir eta boshlasa, shartli refleks hosil bo‘imaydi. Masalan, it ovqat yeya boshlab, u ovqat yeb turgan paytda qo‘ng‘iroq chalinsa, qo‘ng‘iroq tovushiga javoban shartli refleks vujudga keladi. Shartli qo‘zg‘ovchi so‘lak ajralishini bevosita qo‘zg‘amaydi, balki qo‘zg‘ovchi haqida faqat signal beradi; yuqorida keltirilgan misollarda qo‘ng‘iroq biIan elektr chiroq, ovqat haqida signal beradi. Shartsiz reflekslarning yoylari orqa miyada va bosh miyaning stvol qismida birlashadi. Bu masalan, quyidagi tajriba bilan isbot bo‘ladi. Endigina boshi olib tashlangan baqaning oyog‘i chimchilansa, oyog‘ini tortib oladi. Agar kislota bilan ho‘llangan bir parcha paxta olib, shu baqaning orqasiga qo‘yilsa, baqa oyog‘i bilan orqasini qashiydi. Agar shu baqaning orqa miyasiga igna tiqib zarar yetkazilsa, bu harakatlarning hammasi to‘xtaydi. Demak, orqa miya shartsiz reflekslar markazidir. Miya stvoli va miyacha shartsiz reflekslarning markazlari ekanligi ham shunga o‘xshash tajribalar bilan isbot etilgan. Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarda shartli reflekslar bosh miya po‘stida hosil bo‘ladi. Bu ham akademik Pavlovning eksperimental tekshirishlari bilan isbot etilgan. Bu tajribalar quyidagicha qilingan. Itda masalan, qo‘ng‘iroq tovushiga javoban mustahkam shartli refleks hosil qilinadi. Shundan keyin, itning bosh miya po‘sti operatsiya qilib olib tashlanadi. It tuzalgandan keyin, yana tajriba xonasiga olib kiriladi, shartli qo‘zg‘ovchi yordami bilan itga ta'sir qilinadi: qo‘ng‘iroq chalinadi. Ammo bu qo‘ng‘iroq tovushiga javoban itda so‘lak ajralmaydi. Itga ovqat (shartsiz qo‘zg‘ovchi) beriladi, natijada so‘lak chiqadi, shartli refleks itning kasallik va uni davolash davrida yo‘qoJishi mumkin, deb faraz qilinadi. Shu sababli yana o‘sha shartli qo‘zg‘ovchi qo‘ng‘iroq tovushi yordami bilan shartli refleks vujudga keltirila boshlaydi. Ammo ovqat bermasdan turib qo‘ng‘iroq chalishning o‘ziga javoban so‘lak chiqmaydi. Bosh miya po‘sti bo‘lmasa, shartli reflekslar yo‘qolib ketishi, yangi reflekslar esa vujudga kelmasligi shunday tajribalarda ko‘rsatib berildi. Bosh miya po‘stidan mahrum qilingan kaptar, it, maymun kabi hayvonlar xulqatvorining buzilishi shu bilan izohlanadi.
Bosh miya po‘sti shartli reflekslar markazi ekanligi shu tariqa isbot etildi. Takomilining yuqori darajasiga chiqqan hayvonlarning bosh miya po‘stida miyaning ayrim hujayralari va ayrim markazlari o‘rtasida yangi bog‘lanishlar hosil bo‘lishi mumkin. Shartli refleksning yoyi shartsiz refleksning yoyiga qaraganda murakkabroq bo‘lar ekan. Shu bilan birga, shartli reflekslarning yoyi albatta bosh miya po‘stidan o‘tadi. Shartsiz reflekslar bilan shartli reflekslar o‘rtasidagi farq yana shundaki, shartsiz reflekslar doimiy bo‘ladi, shartli reflekslar esa susayishi yoki so‘nishi mumkin. Og‘izga olingan ovqat hamisha so‘lak ajralishiga sabab bo‘ladi. Ammo qo‘ng‘iroq tovushiga javoban so‘lak ajralishi doimiy bir narsa bo‘lmay, vaqtincha bir narsadir. Qo‘ng‘iroq chalish (shartli qo‘zg‘ovchi) bir necha marta takrorlangandan keyin ayni vaqtda ovqat (shartsiz qo‘zg‘ovchi) berilishini biladi.

Umumiy psixologiyada qiyoslash metodi bilan bir qatorda longetyud (uzluksiz) metodi ham keng ko‘lamda qo‘llaniladi. Ushbu metodning boshqa metodlardan farqli tomoni shundan iboratki, uning yordamida bir yoki bir necha sinaluvchilar uzoq muddat, hatto 10 yillar davomida (A.Termenning yillik uzluksiz tajribasi hozircha rekordl hisoblanadi) tekshiriladi. Longetyud metodididan AQShlik A.Termen, nemis psixologik V.Shtern, franso‘z R.Zazzo va Sh.Byuller, rus psixologlari N.A.Menchinskaya, A.N.Gvozdyob, N.S.leytis, V.S.Muxina va boshqalar ko‘p davrlardan beri unumli foydalanib keladilar. Mazkur metod orqali har xil jinsli egzaqlar (xasan-xusan, fotima-zuhra) yoki aralash jinsli (xasan-zuhra, fotima-xusan) qo‘shaloqlar kuzatilgan. Shuning uchun bir talay tadqiqotlarning “ona kundaligi” (N.A.Menchinskaya, V.S.Muxina) deb nomlanishi benjiz emas. Uzoq muddat davomida muayyan bir shaxsni (kichik guruhni) kuzatish sinaluvchida yangitdan paydo bo‘layotgan fazilatlarining taraqqiyot dinamikasi, uning xulq-atvoridagi illatlar (me’yyordagi xatti-harakattdan chetga og‘ish) va ularning oldini olish muammolari yuzasidan material yig‘ish, shuningdek, murakkab psixologik munosabatlar, ichki bog‘lanishlar, qonuniyachtlar, mexanizmlar to‘g‘risida mukammal, ishonchli, barqaror ma’lumotlar to‘plash imkonini yaratadi. Genetik metodi yordami bilan tadqiqot davomida to‘plangan ma’lumotlar yaxlit xolda maqsadga muvofiq yo‘nalishda sharxlanadi. Mazur metodddan foydlanishdan asosiy maqsad, avvalo, sinaluvchida yangiddan vujudga kelgan shaxsga oid fazilatlarning shakllanishi va bilish jarayonlari o‘zgarishiga tajrriba natijaolariga asoslangan holda ta’rif hamda tasnif berishdir. Shuning bilan birga inson ruhg‘iyatida yangiddan vuduga kelayotgan shaxs fazilati va xususiyatining namoyon bo‘lishi davri, bosqichi hamda ba’zi bir mashaqqatli daqiqaga, lahzaga, sanaga qo‘shimcha sharh berish imkoniyati tug‘iladi. Genetik metodiga asoslangan shaxzs ruhiyatiga o‘zgarishlar bilan taraqqiyot bosqichi o‘rtasida “vertikal” yo‘nalishdagi aloqa manbai aniqlanadi.



Download 67 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling