Yorug‘lik tezligining aniqlash usullari


Download 29.79 Kb.
Sana10.12.2020
Hajmi29.79 Kb.
#163063
Bog'liq
Yorug
Yorug, Yorug, Yorug, Yorug, Yorug, Yorug, pdf storage english-text-my-day, 2 5276230086045994455

 

Yorug‘lik tezligining aniqlash usullari.

Ko‘pchilik, momaqaldiroq paytida chaqmoq chaqmoq bilan momaqaldiroq sadosi o‘rtasida kechikish borligiga e'tibor qaratdi. Chaqnoq, qoida tariqasida, bizga tezroq etib boradi. Bu shuni anglatadiki, u tovushdan yuqori tezlikka ega. Buning sababi nimada? Yorug‘lik tezligi nima va u qanday o‘lchanadi?

Ilk olimlar bu qiymatni o‘lchashga harakat qilishdi. Turli xil usullar ishlatilgan. Antik davrda ilm-fan odamlari uni cheksiz deb hisoblashgan, shuning uchun uni o‘lchash mumkin emas. Bu fikr uzoq vaqt, 16-17 asrga qadar saqlanib qoldi. O‘sha kunlarda boshqa olimlar paydo bo‘lishdi, ular nurning oxiri borligini va bu tezlikni o‘lchash mumkinligini aytishdi.

Daniyalik taniqli astronom Olaf Roemer yorug‘lik tezligi haqidagi bilimlarni yangi darajaga olib chiqdi. U Yupiterning oy tutilishi kech bo‘lganini payqadi. Ilgari, hech kim bunga e'tibor bermadi. Shunday qilib, u tezlikni hisoblashga qaror qildi.

Yorug‘lik tezligi - yorug‘lik vaqt birligiga ketadigan masofa. Ushbu qiymat yorug‘likning qaysi moddada tarqalishiga bog‘liq.

Vakuumda yorug‘lik tezligi 299 792 458 m / s ni tashkil qiladi. Bu erishish mumkin bo‘lgan eng yuqori tezlik. Maxsus aniqlikni talab qilmaydigan muammolarni hal qilishda bu qiymat 300 000 000 m / s ga teng bo‘ladi. Vakuumda yorug‘lik tezligida elektromagnit nurlanishning barcha turlari tarqaladi: radio to‘lqinlar, infraqizil nurlanish, ko‘rinadigan yorug‘lik, ultrabinafsha nurlanish, rentgen nurlari, gamma nurlanish. Uni harf bilan belgilang.



4-rasm

Qadimgi davrlarda olimlar yorug‘lik tezligi cheksizdir deb ishonishgan. Keyincha

 ilmiy jamoalarda ushbu masala bo‘yicha muhokamalar boshlandi. Kepler, Dekart va Fermat qadimgi olimlarning fikri bilan rozi. Ammo Galiley va Xuk, yorug‘lik tezligi juda yuqori bo‘lishiga qaramay, u hali ham cheklangan qiymatga ega ekanligiga ishonishdi.

Yorug‘lik tezligini o‘lchashga birinchilardan bo‘lib italyan olimi Galileo Galiley murojaat qildi. Tajriba paytida u va uning yordamchisi turli tepaliklarda bo‘lishgan. Galiley lampani ochdi. O‘sha paytda, yordamchi bu chiroqni ko‘rganida, u o‘zining chiroqchasi bilan xuddi shunday harakatlarni bajarishi kerak edi. Yorug‘lik Galileydan yordamchiga va aksincha, uning yoniga o‘tgan vaqt shunchalik qisqa bo‘lganki, Galiley yorug‘lik tezligi juda yuqori ekanligini anglab etdi va uni shu qadar qisqa masofada o‘lchash mumkin emas, chunki yorug‘lik deyarli bir zumda yuradi. Va u yozgan vaqt faqat odamning reaktsiyasini ko‘rsatadi.

Ilk bor yorug‘lik tezligini 1676 -yilda daniyalik astronom Olaf Romer astronomik masofalardan foydalanib aniqlagan. Teleskop yordamida Yupiterning sun'iy yo‘ldoshi tutilishini kuzatib, u Yer Yupiterdan uzoqlashganda, har bir tutilish hisoblanganidan keyinroq sodir bo‘lishini aniqladi. Yer Quyoshdan narigi tomonga siljib, Yupiterdan Yer orbitasining diametriga teng masofada uzoqlashganda maksimal kechikish 22 soatni tashkil qiladi. O‘sha paytda Erning aniq diametri ma'lum emas edi, ammo olim uning taxminiy qiymatini 22 soatga ajratdi va soatiga taxminan 220.000 km qiymatga ega bo‘ldi.

Romer tomonidan olingan natija olimlar orasida ishonchsizlikni keltirib chiqardi. Ammo 1849 yilda fransuz fizigi Arman Hippolitus Lui Fizayo yorug‘lik tezligini aylanuvchi tortish usuli yordamida o‘lchadi. Uning tajribasida, manba yorug‘ligi aylanadigan g‘ildirak tishlari orasidan o‘tib, oynaga yo‘naltirilgan. Undan o‘ylanib, u qaytib keldi. G‘ildirak tezligi oshdi. U ma'lum bir qiymatga yetganda, oynada aks ettirilgan nur harakatlanuvchi tish bilan kechiktirildi va kuzatuvchi o‘sha paytda hech narsa ko‘rmadi.

Mishelning tajribasi - yorug‘likning mutlaq tezligi

Fizika asosan Galiley nisbiylik printsipini hisobga olgan holda qurilgan, unga ko‘ra mexanika qonunlari har qanday tanlangan inersial yo‘nalishda bir xil ko‘rinishga ega. Shu bilan birga, tezliklar qo‘shilishiga ko‘ra - tarqalish tezligi manbaning tezligiga bog‘liq bo‘lishi kerak edi. Biroq, bu holda, elektromagnit to‘lqin Galiley nisbiylik printsipini buzadigan mos yozuvlar ramkasini tanlashga qarab boshqacha harakat qiladi. Shunday qilib, aftidan yaxshi tuzilgan Maksvell nazariyasi xavfli holatda edi.

Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, yorug‘lik tezligi haqiqatan ham manbaning tezligiga bog‘liq emas, ya'ni bunday g‘alati haqiqatni tushuntirib beradigan nazariya zarur. O‘sha davrdagi eng yaxshi nazariya "eter" nazariyasi edi - yorug‘lik havoda tovush singari tarqaladigan bir xil muhit. Keyin yorug‘lik tezligi manba tezligiga emas, balki vositaning o‘zi - eterning o‘ziga xos xususiyatlariga qarab belgilanadi.

Eterni aniqlash uchun ko‘plab tajribalar o‘tkazildi, ularning eng mashhuri amerikalik fizik Albert Mishelsonning tajribasi. Qisqasi, Yerning kosmosda harakatlanishi ma'lum. Keyin u efir orqali ham harakat qiladi, deb taxmin qilish mantiqan to‘g‘ri, chunki eterning Yerga to‘liq bog‘lanishi nafaqat xudbinlikning eng yuqori darajasi, balki biron bir narsadan kelib chiqishi mumkin emas. Agar Yer yorug‘lik tarqaladigan ma'lum bir muhit orqali harakat qilsa, unda tezliklar qo‘shilishi haqida taxmin qilish mantiqan to‘g‘ri keladi. Ya'ni, yorug‘likning tarqalishi eter orqali uchadigan Yerning harakat yo‘nalishiga bog‘liq bo‘lishi kerak. O‘z tajribalari natijasida Mishelson Yerning ikki tomonida yorug‘lik tarqalish tezligi o‘rtasida farq topmadi. Ushbu muammoni gollandiyalik fizik Xendrik Lorenz yechishga harakat qildi. Uning taxminiga ko‘ra, "efir shamoli" tanaga shunday ta'sir ko‘rsatganki, ular hajmini harakat yo‘nalishi bo‘yicha kamaytirgan. Ushbu taxminga asoslanib, Yer ham, Mishelson ham ushbu Lorentts qisqarishini boshdan kechirgan, natijada Albert Mishelson yorug‘likni ikkala yo‘nalishda ham bir xil tezlikka erishgan. Garchi Lorenz eter nazariyasining o‘limini kechiktirishdan bir oz uzoqroq bo‘lsa ham, ammo olimlar bu nazariya "chalg‘itilgan" deb hisoblashgan. Shunday qilib, eter bir qator "ajoyib" xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak edi, shu jumladan vaznsizlik va harakatlanuvchi jismlarga qarshilik yo‘qligi.

Eter tarixining oxiri 1905 yilda va "Harakatlanuvchi jismlarning elektrodinamikasi to‘g‘risida" maqolasi nashr etilishi bilan boshlandi, o‘sha paytgacha juda kam ma'lum bo‘lgan - Albert Eynshteyn.

Albert Eynshteynning nisbiylikning maxsus nazariyasi

Yigirma olti yoshli Albert Eynshteyn o‘sha zamon g‘oyalariga qarshi bo‘lgan, xususan Galileyning nisbiylik printsipini jiddiy ravishda buzgan makon va zamon tabiatiga mutlaqo yangi, har xil qarashlarni bildirdi. Eynshteynning so‘zlariga ko‘ra, Mishelson tajribasi ijobiy natijalar bermadi, chunki makon va vaqt shunday xususiyatlarga ega, yorug‘lik tezligi mutlaq qiymatga ega. Ya'ni, kuzatuvchining qaysi yo‘nalishda bo‘lishidan qat'i nazar, unga nisbatan yorug‘lik tezligi har doim 300000 km / s ni tashkil qiladi. Bu yorug‘likka nisbatan tezlikni qo‘shishni qo‘llashning mumkin emasligiga olib keldi - yorug‘lik manbai qanday tezlikda harakat qilmasin, yorug‘lik tezligi o‘zgarmaydi (qo‘shish yoki olib tashlash). 1838 yilda fransuz fizigi va astronomi Dominik Fransua Jan Arago yorug‘lik tezligini hisoblash uchun aylanadigan oyna usulidan foydalanishni taklif qildi. Ushbu g‘oyani 1862 yilda yorug‘lik tezligining (298,000,000 ± 500,000) m / s qiymatini olgan fransuz fizigi, mexanik va astronomi Jan Bernard Leon Fuko hayotga tadbiq etdi.

1891 yilda amerikalik astronom Saymon Nyukomning natijasi Fukoning natijasidan kattaroq aniqlik darajasiga ega bo‘ldi. Uning hisob-kitoblari natijasida \u003d (99,810,000 ± 50,000) m / s.

Amerikalik fizik Albert Avraam Mishelsonning sakkizburchak oyna yordamida sozlashdan foydalangan izlanishlari yorug‘lik tezligini aniqroq aniqlash imkonini berdi. 1926 yilda olim yorug‘lik ikki tog‘ cho‘qqilari orasidagi masofani 35,4 km ga bosib o‘tgan vaqtni o‘lchadi va u003d (299,796,000 ± 4,000) m / s.

Eng aniq o‘lchov 1975 yilda amalga oshirildi. O‘sha yili Og‘irliklar va o‘lchovlar bo‘yicha Bosh konferentsiya yorug‘lik tezligini 299 792 458 ± 1,2 m / s ga teng deb hisoblashni tavsiya qildi.

Yorug‘lik tezligini nima aniqlaydi?

Vakuumdagi yorug‘lik tezligi na mos yozuvlar doirasiga, na kuzatuvchining holatiga bog‘liq emas. 299 792 458 ± 1,2 m / s ga teng bo‘lgan doimiy qiymat bo‘lib qoladi. Ammo turli xil shaffof ommaviy axborot vositalarida bu tezlik vakuumdagi tezligidan past bo‘ladi. Har qanday shaffof muhit optik zichlikka ega. Va u qanchalik baland bo‘lsa, yorug‘lik shunchalik sekin tarqaladi. Masalan, havodagi yorug‘lik tezligi suvdagi tezligidan yuqori, toza optik oynada esa suvga qaraganda kamroq.

Agar yorug‘lik kamroq zichroq muhitdan zichroqqa o‘tib ketsa, uning tezligi pasayadi. Va agar o‘tish zichroqdan kamroq zichroq muhitga o‘tadigan bo‘lsa, u holda tezlik, aksincha, oshadi. Bu nima uchun yorug‘lik nuri ikki muhit o‘rtasidagi chegarada og‘ishini tushuntiradi.

Rang, to‘lqin uzunligi va energiyadan qat'i nazar, yorug‘lik vakuumda aylanish tezligi doimiy bo‘lib qoladi. Bu makon va vaqtning joylashuvi yoki yo‘nalishlariga bog‘liq emas.

Olamda hech narsa vakuumdagi yorug‘likdan ko‘ra tezroq harakat qila olmaydi. Sekundiga 299 792 458 metr. Agar u katta zarracha bo‘lsa, u faqat bu tezlikka yaqinlashishi mumkin, ammo unga erisha olmaydi; agar u massasiz zarra bo‘lsa, u bo‘sh joyda bo‘layotgan bo‘lsa, u doimo shu tezlik bilan harakatlanishi kerak. Lekin buni qaerdan bilamiz va nega? Ushbu haftada bizning o‘quvchimiz yorug‘lik tezligi bilan bog‘liq uchta savolni so‘raydi:

Nega yorug‘lik tezligi cheklangan? Nega endi u shunchaki o‘zi? Nega tezroq va sekinroq emas?

XIX-asrgacha bizda bu ma'lumotlarning tasdiqlanishi ham yo‘q edi.

7-rasm. Yorug‘lik prizmasidan o‘tishi va aniq ranglarga bo‘linishi.

Agar yorug‘lik suvdan, prizma yoki boshqa vositadan o‘tib ketsa, u turli xil ranglarga bo‘linadi. Qizil rang ko‘kning burchagida emas, shuning uchun kamalak kabi bir narsa paydo bo‘ladi. Buni ko‘rinadigan spektrdan tashqarida kuzatish mumkin; infraqizil va ultrabinafsha nurlar xuddi shunday harakat qilishadi. Agar muhitda yorug‘lik tezligi turli xil to‘lqin uzunliklari / energiyalari uchun har xil bo‘lsa, bu mumkin. Vakuumda, har qanday vositadan tashqarida, barcha yorug‘lik bir xil cheklangan tezlik bilan harakat qiladi.

8-rasm. Yorug‘likni ranglarga ajratish to‘lqin uzunligiga qarab yorug‘likning turli tezliklari tufayli, muhit orqali sodir bo‘ladi

Ular buni faqat XIX-asrning o‘rtalarida, fizik Jeyms Klerk Maksvell yorug‘likning haqiqatan nima ekanligini ko‘rsatganida: elektromagnit to‘lqinda. Maksvell dastlab elektrostatikaning mustaqil hodisalarini (statik zaryadlar), elektrodinamikani (harakatlanuvchi zaryadlar va toklarni), magnetostatikani (doimiy magnit maydonlarini) va magnitodinamikani (induktsiya qilingan toklar va o‘zgaruvchan magnit maydonlar) yagona, yagona platformaga qo‘ydi. Uni boshqaruvchi tenglamalar - Maksvellning tenglamalari bizga oddiy tuyulgan savolga javobni hisoblash imkonini beradi: elektr yoki magnit manbalaridan tashqarida bo‘sh joyda qangday elektr va magnit maydonlar mavjud bo‘lishi mumkin? Zaryadlarsiz va toklarsiz hech qanday qaror qabul qilish mumkin emas, ammo Maksvellning tenglamalari buning aksini isbotlaydi.

Fizo va Fuko tajribasi. Maykelson tajribasi

Louis Fizeau tajribasi

1849 yilda fransuz fizigi Lui Fizo yorug‘lik tezligini o‘lchash uchun laboratoriya tajribasini o‘tkazdi. Fizik Parijda manbadan 8 633 metr masofada oyna o‘rnatdi, ammo Römerning hisob-kitoblariga ko‘ra, yorug‘lik bu masofani bir soniyaning yuzdan biridan o‘tganda o‘tadi. Shunga o‘xshash aniq soatlar o‘sha paytda mavjud emas edi. Keyin Fizeau manbadan oynaga va oynadan kuzatuvchiga o‘tadigan yo‘lda aylanadigan tishli g‘ildirakdan foydalangan, tishlari vaqti-vaqti bilan nurni to‘sib qo‘ygan. Agar yorug‘lik nuri manbadan oynaga o‘tganda va tish orasiga teskari tegsa, fizik g‘ildirakning aylanish tezligini ikki baravar oshirdi. G‘ildirakning aylanish tezligining oshishi bilan yorug‘lik deyarli yo‘qolishni to‘xtatdi, aylanish tezligi sekundiga 12,67 aylanishga qadar. Shu payt nur yana so‘ndi.

Bunday kuzatuv shuni anglatadiki, yorug‘lik doimiy ravishda tishlarga «qoqilib» ketdi va ularning orasiga «sirpanish» uchun vaqt yo‘q edi. G‘ildirakning aylanish tezligini, tishlarning sonini va manbadan ko‘zgudan ikki barobar masofani bilib, Fizeau yorug‘lik tezligini hisoblab chiqdi, natijada u 315,000 km / s ga teng edi.

YORUG’LIK TEZLIGINI ANIQLASH

Yorug’lik tezligini o’lchashning astronomik usuli

XVII asrda Yupiter yo’ldoshlari kuzatilganda, uning eng katta Io yo’ldoshi Yupiter soyasiga kirishi va undan chiqishi, ya’ni tutilish davri (7 kundan ortiqroq) ma’lum bo’lgan.

Astronomik kuzatishlar Yer Yupiterga eng yaqin bo’lganda (70-rasm, 1-holat) Io yo’ldoshining tutilishi o’rtacha takrorlanish davridan taxminan 11 minut oldin, Yupiterdan Yer eng uzoq bo’lganda esa (2-holat) taxminan 11 minut keyin boshlanganini ko’rsatgan.

Daniyalik olim O.Ryomer 1676-yilda Io tutilishlaridagi bu vaqtni quyidagicha hisobladi: t = 11 minut + 11 minut = 22 minut. Ryomer bu vaqtni yorug’likning Yer orbitasini kesib o’tishi uchun ketgan vaqt deb tushuntirdi, u Yrning Quyosh atrofida aylanish orbitasi diametrini D = 284 000 000 km deb olib, c = D/t dan yorug’lik tezligini aniqladi.

O.Ryomer 1676-yilda birinchi bo’lib yorug’lik tezligini aniqlagan. Uning qiymati taqriban 215 000 000 m/s ga teng bo’lib chiqqan.

Hozirgi Yer orbitasining diametri 299 200 000 km ekanligi, yorug’lik bu masofani 16 min 37 s da bosib o’tishi ma’lum. Bu holda yorug’lik tezligining 3·108 m/s ga teng bo’lgan aniq qiymati kelib chiqadi.

Garchi yorug’lik tezligining Ryomer aniqlagan qiymati hozirgi zamondagi aniq qiymatidan katta farq qilsa-da, bu natija o’sha davrda juda katta yangilik edi. Ryomer bu bilan, birinchidan, yorug’lik cheklangan tezlikka ega ekanligini tajribada isbotladi. Ikkinchidan, yorug’lik tezligi nihoyatda katta ekanligini aniqladi.

Fizo tajribasi

Oradan 173 yil o’tgandan keyin – 1849-yilda fransuz fizigi Fizo tajriba yo’li bilan yorug’lik tezligini aniqroq o’lchash bo’yicha muvaffaqiyatga erishdi. Fizo tajribasi quyidagilardan iborat.

Yorug’lik manbai S yo’liga qo’yilgan linza L1 dan o’tgan nurlar yassi shisha plastina P dan qaytib, O nuqtaga yig’iladi. Shu nuqtaga tishli g’ildirak o’rnatilib, nur uning tishlari orasidan o’tkazilgan (71-rasm). G’ildirakdan o’tgan nur linza L2 yordamida parallel qilib yo’naltirilgan. Parallel nurlar yo’liga juda uzoq masofaga qo’yilgan linza L3 nurlarni yassi ko’zgu K ga yig’ib beradi. Ko’zgudan qaytgan nurlar kelgan yo’li bo’yicha g’ildirak tishlari orasidan o’tib, shisha plastina P va linza L4 orqali kuzatuvchi ko’ziga tushadi.

G’ildirak sekinroq aylantirilganda qaytgan nur kuzatuvchiga tushgan. G’ildirakning aylanish tezligi oshirila borilgan. Ma’lum tezlikka erishganda qaytgan nur kuzatuvchiga tushmay qolgan. Bunga sabab, g’ildirak tishlari orasidan o’tgan nur qaytib kelguncha shu tishlar ma’lum burchakka burilib, nur yo’lini to’sib qo’yadi.

G’ildirakning aylanishi ma’lum ω burchak tezlikka erishganda kuzatuvchiga nur ko’rina boshlagan/ g’ildirak shu tezlik bilan aylantirib turilganda, qaytgan nurning ko’rinishi davom etavergan. Bunga sabab, g’ildirakning 1- va 2-tishlari orasidan o’tgan nurlar qaytib kelguncha g’ildirakning 1-tishi o’rnini 2-tishi, 2-tishi o’rnini 3-tishi egallashga ulgurgan. Natijada qaytgan nur 2- va 3-tishlar orasidan o’tgan.

Fizo g’ildirakning aylanish tezligi ω ni o’lchab, g’ildirakning radiusi r, tishlari orasidagi yoyning uzunligi s, g’ildirakning ko’zgugacha bo’lgan masofa l (l=8.6 km) ni bilgan holda yorug’lik tezligi c ni aniqladi.

Fizo tajribasida yorug’lik tezligi 313 300 000 m/s ga teng bo’lib chiqqan.

Fizo tajribasidan keyin ham olimlar tomonidan yorug’lik tezligini yana-da aniqroq o’lchashga urinishdi. Ulardan fransuz fizigi L.Fuko (1819-1868) 1862-yilda Fizo tajribasidagi tishli g’ildirak o’rniga aylanuvchi ko’zgular o’rnatib yorug’lik tezligini aniqladi va uning 298 000 000 m/s qiymatini oldi.

Amerikalik fizik A.Maykelson (1852-1931) 1927-yilda Fuko tajribasini takomillashtirib, yorug’lik tezligi uchun 299 796 000 m/s qiymatini olishga muvaffaq bo’ldi.

Hozirgi paytdagi ma’lumotlarga ko’ra, yorug’likning vakuumdagi tezligi 299 792 458 m/s ga teng.

Yorug’lik tezligining bunday aniq qiymatiga asoslanib, 1983-yilda Xalqaro o’lchov va tarozilar

bosh assambleyasi metrning quyidagicha yangi ta’rifini qabul qilgan: «Metr - yorug’lik vakuumda 1/299792458 s vaqt intervalida o’tgan yo’l uzunligiga teng».

Yorug’lik tezligining aniqlanishi yorug’likning tabiatini bilishga yordam berdi. Olamda hech bir jism yorug’likninf vakuumdagi tezligidan katta tezlik bilan harakatlana olmaydi.

Ko’p hollarda yorug’lik tezligini yaxlitlab, c=3·108 m/s deb olish mumkin.

Kassinining kuzatishlari. Asta-sekin teleskop astronomning tan olingan tekshirish asbobiga aylandi. Teleskopning o‘lchamlari ortadi: Gyuygensning teleskopi 92-marta kattalashtirar edi, 1670 yili Parijda 150 marta kattalashtiradigan teleskop paydo bo‘ldi. Endi bu teleskopning bitta olimga tegishli emasligi, u yangi turdagi ilmiy muassasa — rasadxonaga o‘rnatilgani xarakterli edi. Lyudovik XIV ning himoyasida bo‘lgan Parij rasadxonasiga Italiyadan kelgan astronom Jan Dominik Kassini (1625—1712) rahbarlik qilar edi. Kassini astronomiya uchun juda ko‘p ish qilgan. U Saturnning Gyuygens topgan bitta (Titan) yo‘ldoshidan boshqa yana to‘rtta yo‘ldoshi borligini topadi. O‘sha Gyuygens ochgan Saturn halqasi Kassini diqqat bilan qarasa orasi ochiq ikki halqadan iborat ekan, bu oraliq Kassini ochiqligi deb ataladi. Kassini Yupiter va Saturnning o‘z o‘qi bo‘yicha aylanishini isbotladi. Kassinining astronomik hisoblashlaridagi xizmatlari ham katta: u o‘sha vaqtgacha ko‘rilmagan aniqlikda astronomik birlik — Yerdan Quyoshgacha bo‘lgan masofani aniqladi. Kassini topgan 146 mln. km bilan haqiqiy 149,6 mln. km qiymatni va o‘sha vaqtda qabul qilingan 8 mln. km ni solishtirish qiziq.

Oldin eslatilganidek, XVII asrning ikkinchi yarmi astronomiyaning markaziy masalalaridan biri Yupiter yo‘ldoshlarining aylanish davrini hisoblash bo‘lib qoldi. Agar ularning ketma-ket tutilish vaqtlari aniq ma’lum bo‘lsa, bu kattaliklarni oddiy hisoblashlar vositasida topish mumkin. Yo‘ldoshlarning aylanish davrini bilgan holda, aksincha, ularning tutilish onlarini oldindan aytib berish mumkin. 1672 yili Kassini Io (Yupiter yo‘ldoshi)ning tutilish onlarini juda aniq topadi. U Ioning aylanish davri uchun hosil qilingan qiymat bir holdan ikkinchi holga o‘tganda o‘zgarishini topib hayratlandi, chunki tutilish ba’zan kechiksa, ba’zan oldinroq ro‘y berar edi. Hosil qilingan qiymatlar orasidagi (aylanish davri 42,5 soat bo‘lganda) eng katta (22 daqiqa) farqni o‘lchash noaniqligi bilan tushuntirib bo‘lmas edi. Ehtimol, Kassini Gyuygensning astronomik kuzatishlarda foydalanila boshlangan mayatnikli soatidan foydalangandir. Kuzatilgan effekt asoslangan tushuntirishga ega emas edi.

1672 yilda — Kassini Yupiterning yo‘ldoshlarini sistematik kuzata boshlagan yili Parij rasadxonasida Daniyalik yosh olim Olaf Remer (1644—1710) paydo bo‘ldi. Uni ajoyib mos kelish qiziqtirib qo‘ydi (ehtimol, unga Kassini e’tibor bergandir). Ioning tutilishidagi eng katta kechikish Yupiter Yerdan uzoqlashgan vaqtda ro‘y berardi. Bunday mos kelishga e’tibor berish tasodifiy bo‘lishi mumkin edi, ammo bu kutilmagan holga duch kelib, darhol uni tasodif deb ovoza qilmaslik uchun qanchalik uzoqni ko‘ra bilish kerak! Lyudovik XIV davridagi astronomik atlaslarda Yer Olam markazi tarzida tasvirlansa-da, olimlar Yupiter yo‘ldoshi aylanish davrining o‘zgarishini Yerning ta’siri bilan tushuntirishga tayyor emas edilar! Ammo, bu effektni tushuntirish uchun Remer taklif etgan raqobat qiluvchi fikr ham ancha fantastik edi. Remer Ioning tutilishini, biz Yer bilan Yupiter orasidagi masofa ortganda kuzatganimizda yorug‘lik katta masofani bosib o‘tganidan, tutilish bir oz kechikadi, degan taklifni kiritdi. Remerning gipotezasini baholash uchun uning zamondoshlari yorug‘lik tezligi haqida nimalar deganini eslash kerak.

Yorug‘lik tezligi haqida chekinish. Qadimgi olimlar yorug‘lik oniy tarqaladi deb hisoblashgan (ehtimol, Empedokl bundan mustasnodir). Bu fikr uzoq asrlar Aristotelning obro‘si bilan mustahkamlangan edi. Sharqda Abu Ali Ibn Sino va Alxazen yorug‘likning tezligi chekli, ammo juda katta deb faraz qilishdi. Yangi davr Yevropa olimlari orasida yorug‘lik tezligini chekli deyishga tayyorlaridan biri Galiley edi. Uning «Suhbatlari» da uchta suhbatdosh — Sagredo, Simplichio va Salviati yorug‘lik tezligi masalasini muhokama qilishadi. Bu masalani Sagredo ko‘tarib chiqadi, Simplichio uni cheksiz deydi, chunki biz otishning alangasini ham «Vaqt yo‘qotmay» ko‘ramiz. Ovoz bir oz vaqt o‘tgandan so‘ng kelishi Satredo uchun ovoz yorug‘likka nisbatan sekin tarqalishini bildiradi. Bunga javoban bu suhbatda Galiley tomonini oluvchi Salviati qo‘lida fonari bo‘lgan ikki kuzatuvchi bilan tajriba o‘tkazishini tavsiya etadi. Bunda har bir kuzatuvchi sherigi fonarining yorug‘ligini ko‘rib o‘z fonarini yoqadi. Ammo Florensiya akademiyasini olimlari o‘tkazmoqchi bo‘lgan bu tajriba yorug‘lik tezligini chekliligiga real ishonish imkoniyatini bermaydi. (Eynshteyn va Infeld buning uchun vaqtning 1/100 000 tartibda soniyani oralig‘ini belgilay olish kerakligini aytadi). Kepler yorug‘lik oniy tarqaladi deb hisoblaydi; Robert Guk yorug‘lik tezligi chekli, ammo u juda katta bo‘lganligidan o‘lchab bo‘lmaydi, deb hisoblaydi. Dekart va Ferma yorug‘lik tezligini cheksiz deb hisoblaganliklari uchun ularning geometrik optikadan o‘tkazgan tadqiqotlari juda chalkashib ketdi. Dekart bir tomondan yorug‘lik oniy tarqaladi deb hisoblab, ikkinchi tomondan uni tashkil etuvchilarga ajratdi. Ferma o‘zining bugungi kunda eng kichik vaqt tamoyili deb atalgan, mashhur tamoyilini ifodalayotganda yorug‘lik tezligi haqida gapirmaslik uchun «yorug‘lik antipatiyasi» haqida gapirib, turli-tuman usullar ishlatadi. U kiritgan formal koeffitsient aslida yorug‘lik tezligi nisbatiga teng. Shunday qilib, Remerning ko‘pgina zamondoshlari yorug‘lik tezligining cheklanganligini tan olishga tayyor emas edi. Yorug‘likning astronomiya miqyosida ro‘y beradigan hodisalarning yuzaga kelishi uchun javobgar qilishni gapirmasa ham bo‘ladi. Taqqoslash uchun tovush tezligi ham yaqindagina, ya’ni XX-asrda o‘lchanganligini qayd etamiz.

Remerning hisoblashlari. Ular juda ham sodda. Shunday qilib, Remer 22 daqiqa — tutilish boshlanishining maksimal kechikishi—Yer bilan Yupiter oralig‘idagi eng katta va eng kichik farqiga teng masofani yorug‘lik bosib o‘tishi kerak bo‘lgan vaqtga teng bo‘lsa kerak degan mulohazaga asoslanadi. Bu farq Yer bilan Quyosh orasidagi masofaning ikkilanganiga teng. Bunga nisbatan Yupiter bilan uning yo‘ldoshlari orasidagi masofani hisobga olmasa ham bo‘ladi

Remerning Kassinidan minnatdor bo‘lishining yana bir sababi borligini ko‘ramiz, u Kassinidan Yer bilan Quyosh orasidagi masofa (146 mln. km) ni aniq bilib oldi. Shunday qilib, Remerning fikricha yorug‘lik 292 mln. km ni bosib o‘tishi uchun 1320 soniya (22 daqiqa) kerak ekan. Bundan yorug‘lik tezligi uchun 221200 km/soniya qiymat hosil bo‘ladi. Remer astronomik birlikdagi noaniqlik uchun (anig‘i 149,6 mln. km) xato qildi, ammo asosiy xato maksimal kechikish vaqtini aniqlashda edi (to‘g’risi 16 daqiqa 36 soniya). To‘g‘ri hisoblanganida yorug‘lik tezligi uchun haqiqiy qiymatga yaqin 300400 km/soniya qiymat hosil bo‘lar edi. Remerning yorug‘lik tezligi uchun tartib bo‘yicha to‘g‘ri qiymat bera olishi hayratlanarli.

Bu hisoblashlarni Remer 1676 yilning sentyabrida o‘tkazdi, u o‘zining haq ekaniga olimlarni ishontirish uchun Misr kohinlari hiylasiga yaqin qiziq hiyla o‘ylab topdi. U hisoblashlar o‘tkazib, Ioning noyabrdagi tutilishi taxminan 10 daqiqaga kechikishini aytdi. Kassini qatnashgan kuzatishlar Remer tutilishni bir soniyagacha aniqlikda aytganini tasdiqladi. Lekin bu mos kelish atrofdagilarni unchalik hayron qoldirmadi. Ayniqsa u, Parij Akademiyasidagi, ular orasida kartezianlar (Dekart tarafdorlari) bo‘lgan olimlarni ishontira olmadi. Axir ularning ustozi astronomlar haqida «ularning taxminlari hamma vaqt xato va ishonchsiz bo‘lsa-da, ular turli xil kuzatishlarga tayanuvchi ancha to‘g‘ri xulosalar chiqarishadi» deb yozgan edi. Remerni qo‘llab-quvvatlashdan hatto Kassini ham bosh tortdi! Fan tarixida bunday hodisalar tez- tez uchrab turadi. Remerning tarafdorlari ham topildi, ular orasida ayniqsa Angliya astronomi Edmond Galley (1656—1742) ajralib turadi.

Remer nazariyasini butunlay tan olish 1728 yili Jeyms Bredli (1693—1762) Yulduzlar aberratsiyasi yillik ko‘rinadigan harakatini o‘rganishida ro‘y berdi. Bu nazariya Yulduzdan keladigan yorug‘lik tezligi bilan Yerning orbita bo‘ylab harakati tezligining yig‘indisi singari tabiiy tushuntirish topdi. Bunda yorug‘lik tezligi Yerning harakati tezligidan 10000 marta katta bo‘lib chiqdi, bu esa Remer topgan qiymat bilan juda mos tushardi. Butunlay turlicha ikkita yo‘l bilan bitta javobga kelingani juda ko‘pchilikni ishontirdi. «Yer»dagi tajriba asosida yorug‘lik tezligini birinchi marta o‘lchashni Arman Fizo 1849-yili o‘tkazdi.

Bugungi kunda Galiley kashfiyotlari haqida gapirilganda «Voyadjer-1», «Voyadjer-2» kosmik apparatlari yordamida Yupiter Galiley yo‘ldoshlari sirti qanday tuzilganligini bilganimizni aytmaslik mumkin emas. 1986 yili Yupiterni maxsus o‘rganish uchun yuboriladigan apparat Galileyning nomida ekanini qayd, qilamiz. J. Eberxart yuborilgan rasmlarda ko‘rilgan manzara haqida bunday yozadi: «Galiley oylari» umuman «cho‘qqili sharlar kolleksiyasi» emas ekan. To‘rtta yo‘ldoshdan eng uzoqdagisi kraterlar bilan to‘lgan Kallisto sirti olimlarning farazini tasdiqladi. Ganimedda tekshiruvchilar ko‘z o‘ngida butun bir tektonik yoriqlar, shox kabi egri-bugriliklar namoyon bo‘ldi. Ammo sayyoraga yaqin ikki yo‘ldosh — Io va Yevropa butunlay esankiratib qo‘ydi.

Olimlar Ioning rasmida qizil va oltindek, kumushdek va qora qaynoq dunyo — faol vulqonlar hukmronligini ko‘rib o‘z ko‘zlariga ishonishmadi! «Voyadjer» ning obyektivi Yevropaga qaratilganida kuzatuvchilar ko‘z o‘ngida yorug‘ sirti qamchi bilan savalangan muz qoplangan gigant sayyora namoyon bo‘ldi...»

Berilgan muhitda yorug'lik tezligi. Yorug'lik tezligi doimiymi? Yorug'lik tezligi qanday

Xuddi puding - bu o'n olti kilogramm.

M. Tanich (qo'shiqdan "Sirli rohib" filmiga)

Maxsus nisbiylik nazariyasi (STR), shubhasiz, fizik nazariyalarning eng mashhuridir. SRT-ning mashhurligi uning asosiy printsiplarining soddaligi bilan bog'liq bo'lib, paradoksal xulosalar bilan tasavvurni hayratga soladi va uning XX asr fizikasidagi asosiy pozitsiyasi. SRT Eynshteynga misli ko'rilmagan shon-sharaf keltirdi va bu ulug'vorlik nazariyani qayta ko'rib chiqishga qaratilgan shafqatsiz urinishlarning sabablaridan biri bo'ldi. Professionallar orasida xizmat ko'rsatish stantsiyasi atrofidagi tortishuvlar yarim asrdan ko'proq vaqt oldin to'xtadi. Ammo bugungi kunga qadar jismoniy jurnallar muharrirlari SRT-ni qayta ko'rib chiqish variantlarini taklif qiladigan havaskorlar tomonidan doimiy ravishda qamalib turadilar. Va, xususan, barcha inertial mos yozuvlar ramkalari uchun yorug'lik tezligining barqarorligini va uning manbaning tezligidan mustaqilligini ko'rsatadigan ikkinchi postulat (boshqacha qilib aytganda, kuzatuvchidan qaysi yo'nalishda va kuzatilayotgan ob'ekt qaysi tezlikda harakat qilsa, undan yorug'lik nuri yuborilgan bo'lar edi). barchasi bir xil tezlikda (taxminan sekundiga 300 ming kilometrga teng, ortiq emas va kam emas).

Masalan, STR tanqidchilari ta'kidlaydilarki, yorug'lik tezligi muttasil emas, lekin kuzatuvchi uchun manba tezligiga (ballistik gipoteza) qarab o'zgaradi va faqat o'lchash texnikasining nomukammalligi buni eksperimental ravishda isbotlashga imkon bermaydi. Balistik gipoteza Nyutonga qaytadi, u yorug'likni zarrachalar oqimi shaklida hisoblagan, uning tezligi sinadigan muhitda kamayadi. Bu qarash Plank-Eynshteyn foton kontseptsiyasining paydo bo'lishi bilan qayta tiklandi, bu esa yorug'lik tezligini manba tezligiga harakatlanuvchi quroldan uchib ketayotgan raketaning tezligiga o'xshashligi haqidagi g'oyani aniq tasavvur qildi.

Bizning vaqtimizda SRT-ni qayta ko'rib chiqishga bo'lgan bunday sodda urinishlar, shubhasiz, jiddiy ilmiy nashrlarga kira olmaydi, ammo ular ommaviy axborot vositalari va Internetni siqib chiqaradi, bu keng kitobxonlar, shu jumladan maktab o'quvchilari va talabalarning ruhiy holati uchun juda achinarli.

Eynshteyn nazariyasiga hujumlar - o'tgan asrning boshida ham, hozir ham - yorug'lik tezligini o'lchash bo'yicha tajribalar natijalarini baholash va izohlashda tafovutlar keltirib chiqaradi, birinchi navbatda, 1851 yilda taniqli frantsuz olimi Arman Hippolit Lui Fizayo tomonidan amalga oshirilgan. O'tgan asrning o'rtalarida bu SSSR Fanlar akademiyasining o'sha paytdagi prezidenti S. I. Vavilovni yorug'lik tezligining manba tezligidan mustaqilligini namoyish etish loyihasini ishlab chiqishda ishtirok etishga undadi.

Bu vaqtga kelib, yorug'lik tezligining mustaqilligi haqidagi postulat to'g'ridan-to'g'ri faqat ikkilik yulduzlarning astronomik kuzatuvlari bilan tasdiqlandi. Gollandiyalik astronom Villem de Sitterning fikriga ko'ra, agar yorug'lik tezligi manba tezligiga bog'liq bo'lsa, ikkilik yulduzlar harakatining traektoriyalari kuzatilganidan (samoviy mexanikaga mos) sifat jihatidan farq qilishi kerak. Biroq, bu tortishish ikkinchi darajali yorug'lik manbai sifatida refraktiv muhit sifatida ko'rib chiqilgan yulduzlararo gazning roli bilan bog'liq bo'lgan e'tiroz bilan uchrashdi. Tanqidchilar ta'kidlashicha, ikkilamchi manbadan chiqadigan yorug'lik yulduzlararo muhitda tarqalib, birlamchi manbaning tezligini "xotirasini yo'qotadi", chunki manba fotonlari so'rilib, yana muhit orqali chiqariladi. Ushbu vosita to'g'risidagi ma'lumotlar faqat juda katta taxminlar bilan ma'lum bo'lganligi sababli (shuningdek, yulduzlargacha bo'lgan masofalarning mutlaq qiymatlari), bu holat yorug'lik tezligining doimiyligi haqidagi ko'p astronomik dalillarga shubha tug'dirishga imkon berdi.

S. I. Vavilov doktor doktori A. M. Bonch-Bruevichga tez qo'zg'aladigan atomlarning nurlari yorug'lik manbai bo'ladigan qurilmani yaratishni taklif qildi. Eksperimental dizaynni batafsil o'rganish jarayonida ishonchli natijaga erishish imkoniyati yo'qligi ma'lum bo'ldi, chunki o'sha vaqtning texnikasi kerakli tezlik va zichlikdagi nurlarni olishga imkon bermagan. Tajriba o'tkazilmadi.

O'shandan beri SRT ikkinchi postulatining eksperimental ravishda isbotlanishiga turli xil urinishlar bir necha bor qilingan. Tegishli asarlar mualliflari postulat haqiqiy, degan xulosaga kelishdi, ammo bu eksperiment g'oyalariga qarshi e'tirozlar ham ko'tarildi yoki ularning to'g'riligi shubha ostiga olingan tanqidiy nutqlar oqimini to'xtatmadi. Ikkinchisi, odatda, nurlanish tezligiga nisbatan nurlanish manbasining erishish tezligining ahamiyatsizligi bilan bog'liq edi.

Biroq, bugungi kunda fizikada S. I. Vavilovning taklifiga qaytish uchun vosita mavjud. Bu sinchrotron emitter bo'lib, u erda bir guruh elektronlar yorug'lik tezligidan deyarli farq qilmaydigan tezlikda harakatlanuvchi traektoriya bo'ylab harakatlanadilar va juda yorqin yorug'lik manbai bo'lib xizmat qiladilar. bilan. Bunday sharoitda benuqson laboratoriya vakuumida chiqarilgan yorug'lik tezligini o'lchash juda oson. Balistik gipoteza tarafdorlarining mantig'iga ko'ra, bu tezlik sobit manbadan kelgan yorug'lik tezligidan ikki baravar ko'p bo'lishi kerak! Bunday ta'sirni aniqlash qiyin bo'lmaydi (agar u mavjud bo'lsa): evakuatsiya qilingan kosmosda segmentni o'lchash uchun yorug'lik pulsi bilan vaqtni o'lchash kifoya.

Albatta, professional fiziklar uchun kutilgan natijaga shubha yo'q. Shu ma'noda tajriba befoyda. Biroq, yorug'lik tezligining doimiyligini namoyish qilish nisbiylik nazariyasining isbotlanmagan poydevorlari haqida keyingi taxminlarni keltirib chiqaradigan katta didaktik ahamiyatga ega. Fizika o'z taraqqiyotida doimiy ravishda yangi texnik imkoniyatlar bilan olib borilgan fundamental tajribalarning takrorlanishi va takomillashishiga qaytdi. Bunday holda, maqsad yorug'lik tezligini aniqlashtirish emas. Bu shunchaki paradoksal nazariyani idrok etishiga yordam beradigan STR ning kelib chiqishini eksperimental asoslashda tarixiy kamchiliklarni bartaraf etish masalasi. Aytishimiz mumkinki, biz kelajakdagi fizika darsliklari uchun namoyish tajribasi haqida.

Bunday tajribani yaqinda Rossiyaning bir guruh olimlari KIJ KIning Sinxrotron nurlanish markazida Kursatov tomonidan o'tkazdilar. Sinovlarda nurlanish manbai sifatida sinxrotron nurlanish manbai - Sibir-1 elektron saqlash moslamasi ishlatilgan. Relyativistik tezlikka (nur tezligiga yaqin) tarqalgan elektronlarning SI infraqizil va rentgengacha ko'rinadigan keng spektrga ega. Radiatsiya tor konusda tarqalib, tangens orqali elektron yo'ligacha olib tashlanadigan kanal bo'ylab tarqaladi va sapfir oynasi orqali atmosferaga yuboriladi. U erda yorug'lik tez fotodetektorning fototodidagi ob'ektiv tomonidan to'planadi. Vakuum ichidagi yorug'lik nurlari magnit haydovchi tomonidan kiritilgan shisha plastinka bilan to'sib qo'yilishi mumkin. Shu bilan birga, ballistik gipotezaning mantig'iga ko'ra, ilgari 2-darajali tezlikka ega bo'lgan nur bilan, derazadan keyin normal tezlikni qaytarishga to'g'ri keldi bilan.

Elektron to'plamning uzunligi taxminan 30 sm edi, o'g'irlash oynasidan o'tib, kanalda SR pulsini hosil qildi, uning davomiyligi 1 ns. Sinxrotron halqasi bo'ylab to'plamning aylanish chastotasi ~ 34,5 MGts, shuning uchun fotodetektor chiqqanda yuqori tezlikli osiloskop yordamida qayd etilgan qisqa impulslarning davriy ketma-ketligi kuzatildi. Pulslar 34,5 MGts chastotadagi bir xil chastotali yuqori chastotali elektr maydon signallari bilan sinxronlashtirildi, bu SRda elektron energiyasining yo'qolishini qoplaydi. SI nurida oynali deraza borligida va yo'q bo'lganda olingan ikkita osilillogramni taqqoslab, tezlikni gipotetik pasayishi natijasida pulslarning bir ketma-ketligini boshqasidan ikkinchisidan o'lchash mumkin edi. SIni atmosferaga kiradigan derazadan olib tashlash uchun kanalning uzunligi 540 sm bo'lganida yorug'lik tezligining 2 dan pasayishi bilan oldin bilan vaqtni 9 ns o'zgarishiga olib kelishi kerak edi. Tajribada 0,05 ns aniqlik bilan siljish kuzatilmadi.

Eksperimentga qo'shimcha ravishda, qo'rg'oshin kanalidagi yorug'lik tezligini to'g'ridan-to'g'ri o'lchash kanal uzunligini pulsning tarqalish vaqtiga bo'lish orqali amalga oshirildi, bu yorug'lik tezligining faqat 0,5% qiymatiga olib keldi.

Shunday qilib, tajriba natijalari, albatta, kutilgan edi: yorug'lik tezligi Eynshteynning ikkinchi postulatiga to'liq mos ravishda manba tezligiga bog'liq emas. Yangilik shundaki, bu birinchi navbatda relyativistik manbadan yorug'lik tezligini to'g'ridan-to'g'ri o'lchash orqali tasdiqlandi. Ushbu tajriba Eynshteynning shon-sharafiga hasad qilib, xizmat ko'rsatish stantsiyasiga hujumlarni to'xtata olmaydi, ammo bu yangi da'volar maydonini sezilarli darajada cheklaydi.

Tajribaning tafsilotlari "Uspeki Fizicheskix Nauk" jurnalining navbatdagi sonlaridan birida chop etiladigan maqolada tasvirlangan.

Johil tomoqlarning barchasi bir xil yugurib, bularning barchasi bu mutlaqo firibgar ekanligi, hech narsani isbotlamasligi va umuman, Eynshteyn o'zining ahmoq nazariyasini olimlar ko'proq soqov filistlarni tortib olishlari yoki bermasliklari uchun aytgani achinarli. egizaklar - egri qalam bilan chizilgan super yulduzcha surati uchun unga qo'ygan shon-sharaf to'plamlari. :)

Javob bering



Aniq. Bu xatti-harakatlar ayniqsa ahmoqdir, chunki "eterlar nazariyasida" STR formulalari bir xil bo'lib qoladi - tanalarning o'lchamlari aniq "Eynshteynga ko'ra" buziladi, tezlikka qarab, har qanday jarayonlarning intensivligi xuddi shunday sekinlashadi, shuningdek sekinlashuv formulasiga muvofiq. vaqt va signal tarqalishining cheklangan tezligi borligini hisobga olgan holda (eterlar nazariyasida, ushbu tezlik bilan o'zaro ta'sir o'tkazish printsipi hisobga olinadi, buning natijasida uzunlikning qisqarishi va jarayonlarning sekinlashishi kuzatiladi); rozvivaêtsya nur "oldinga va orqaga" o'tish yarim vaqtda o'lchanadi. Aynan mana shu uchta hodisa: uzunlikning buzilishi, jarayonlarning intensivligining o'zgarishi ("egri" o'lchagichlar, soatlar) va masofani "yorug'lik orqali" aniqlashning majburiy usuli va eter ichidan nol, mutlaq mos yozuvlar tizimi yoki tezlikning o'zgarishi aniqlanmasligiga olib keladi. yorug'lik mumkin emas. Tezlikni qo'shishning relyativistik printsipi shu tarzda harakat qiladi, "massa oshishi" ta'siri kuzatiladi (reaktiv tezlashuv uchun, masalan, avtomatik ravishda sekinlashtiradigan jarayonlar tizimi hech qachon yorug'lik tezligidan oshib ketolmaydi - inertial tizimdagi tashqi kuzatuvchi uchun bu massa hosil qilish effekti kabi ko'rinadi va) shuningdek nisbiylik nazariyasidan olingan formulalarga mutlaq muvofiq).

Haqiqatan ham kulgili voqea. Ikkala nazariyaning matematik bazasi deyarli to'liq mos keladi - ammo ulardan bittasi tarafdorlari doimo yorug'lik tezligida xuddi shunday og'ishlarni qidirishga harakat qilib dalillarga qarshi chiqishadi. Va bu uzoq vaqt davomida kvant suyuqlik - suyuq geliy misolida SRT-ning bir qator effektlari aniq namoyon bo'lganiga qaramay! Janoblar kafirschiki. Tinchlaning va xursand bo'ling - yorug'lik tezligining o'zgarishini sizning nazariyangizda ham aniqlab bo'lmaydi. Agar sayyora eter oqimiga qoqilib ketolmasa, u shunchaki parchalanib ketadi va relativistlar hamma bilan o'lishidan oldin bu hodisani "kosmik vaqt o'lchovlaridagi bo'shliq" deb ta'riflaydilar va hatto o'lim soatlarida ham kim to'g'ri ekanligini hamma isbotlaydilar.
Download 29.79 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling