Yuqori malakali futbolchilarni jismoniy tayyorgarligini nazorat qilish usullari


Download 495.17 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/3
Sana21.05.2020
Hajmi495.17 Kb.
#108363
  1   2   3
Bog'liq
yuqori malakali futbolchilarni jismoniy tayyorgarligini nazorat qilish usullari.
1-Mаvzu O’ZBЕKISTОN – YAGONA VATAN, IASE2015 Satellite 22 LOPEZBELLO, BOTONIKA.Suxrob, 1121, 1121, 1121, APREL OYI, 10 mavzu topshiriq (1), I7RGQzTci6J1lue-e5nIxz8sGeTeMgTX, qattiq jismning tekis-parallel harakati, qattiq jismning tekis-parallel harakati, qattiq jismning tekis-parallel harakati, Avtomatik boshqarish nazariyasi, 33796

O„ZBEKISTON RESPUBLIKASI MADANIYAT  VA SPORT ISHLARI 

VAZIRLIGI 

 

O„ZBEKISTON DAVLAT JISMONIY  TARBIYA INSTITUTI 



 

 

Bozorov  M. 

 

YUQORI  MALAKALI  FUTBOLCHILARNI  JISMONIY 



TAYYORGARLIGINI  NAZORAT  QILISH  USULLARI. 

 

 

Ixtisosligi:  5A810200 «sport»  (futbol  turi  bo„yicha) 



 

BITIRUV MALAKAVIY ISHI 

 

 



Ish  ko„rib  chiqildi  va 

 himoyaga  qo„yildi. 

“Futbol  va qo„l  to„pi”                                             Ilmiy  rahbar      

kafedrasi  mudiri                                              Artikov  A.A.________ 

Prof  R.E.Nurimov_______ 

«___»   ______2014 yil 

 

 

Toshkent-2014y 



 

 



Mundarija 

KIRISH 

 

I BOB 



ADABIYOTLAR TAHLILI 

 

1.1 


Zamonaviy        futbolda                jismoniy        va        texnik  —  taktik 

tayyorgarlik  darajasiga  bo„lgan talab 

 

1.2 


Sportchilarni  xolatini  pedagogik nazorat qilish  usullari 

 

1.3 



Futbolchilarni    texnik  — taktik    maxoratlarini    aniqlash  usullari 

 

1.4 



Futbolchining   tezkorligini,    kuchi    va    epchilligini oshirishga xos 

umumiy  xususiyatlari 

 

II BOB 

MALAKAVIY  BITIRUV ISHINING    VAZIFALARI

USULLARI VA TASHKIL QILINISHI 

 

2.1 



Bitiruv  ishining  vazifalari 

 

2.2 



Bitiruv  ishining  usullari 

 

III BOB  FUTBOLCHILARNI   JISMONIY   SIFATLARINI 



NAZORAT QILISH USULLARINI O‘RGANISH 

 

3.1 



O„zbekistan Oliy  liga  jamoalarini  jismoniy   tayyorgarlik 

darajasini  o„rganish 

 

3.2 


Birinchi      liga     jamoalarini      jismoniy     tayyorgarlik 

darajasini  o„rganish 

 

XULOSALAR 

 

ADABIYOTLAR RO’YXATI 



 

 

 

 

 

 



 



KIRISH. 

Futbol  jamoasini  yutuqlari  asosan  uchta  omil  bo„yicha belgilanadi. Bular 

o„yinchilarni  texnik  maxoratlari,  ularni  o„yin  taktikasini  tushunishlari  va  xar  bir 

futbolchini  xolati  —  jismoniy,  psixologik,  funksional  va  boshqalar.  Bu omillarni 

bir  —  birlarini  gormonik  to„ldirgan  xoldagina  jamoani  bir  butunlik  bilan 

harakatlanishlari  haqida  gapirish  mumkin.  Bunday  jamoa  kerakli  darajada  o„yin 

olib borish mumkin. 

YAxshi,  malakali  murabbiy  ko„rsatib  o„tilgan  omillarni  bir  butunligiga 

mashg„ulotlarda  erishishga  harakat  qiladi.  Bu  omillarni  xar  biri  xam  muxim 

ahamiyatga  ega va ularni  xar biri  ustida qayg„urish kerak. 

Futbolchilarni  jismoniy  tayyorgarligi  aloxida  ahamiyatga  ega.  Bu 

omildan  ko„p  narsa  xal  bo„lishi  mumkin.  Jismoniy  tayyorgarlikni  qay  darajada 

ekanini  bilishlikni  esa,  maxsus  chora  —  tadbirlar  orqali  amalga  oshirish 

mumkin.  YA‟ni  futbolchilarni  tayyorgarlik  tomonlarini  pedagogik  nazorat  qilish 

usullari  orqaligina  bilish  mumkin.  Bunda  pedagogik  usullar  turli  shaklda 

bo„lishi va ular  biron — bir ma‟lum sifatni  o„rganish mumkin. 

SHuning  uchun  futbolda  pedagogik  nazorat  qilish  masalalari  ahamiyatli 

xisoblanadi. 

Futbolchilarni  jismoniy  tayyorgarligini  qay  darajadaligini  bilish  dolzarb 

masalalardan  xisoblanadi,  chunki  ishonchli  mashg„ulotlarga  tayanib,  keyingi 

o„quv — mashg„ulotlarini  tashkillashtirish  maqsadli va to„g„ri xisoblanadi. 

Biz  uz  malakaviy  bitiruv  ishimizda  aynan  shu  masalalarni  o„rganishga 

harakat 


qildik 

va 


ishimizni 

maqsadi 


bo„lib,  futbolchilarni  jismoniy 

tayyorgarliklarida  nazorat qilish  xususiyatlarini  o„rganish bo„lgan. 

 

 

 



 

 

 



 



I BOB. ADABIYOTLAR TAHLILI. 



1.1. Zamonaviy futbolda jismoniy va texnik-taktik tayyorgarlik darajasiga 

bo‘lgan talab. 

Musoboqa  faoliyatini  hisobga  olishni  odatda  o„yin  harakatlarini bevosita 

yozib  borish  bilan  amalga  oshiriladi.  Bunda,  mutaxassislar  turli  metodlardan 

foydalangan  xolda,  ularning  fikriga  ko„ra,  faqat  ko„proq  qiziqish  uyg„otgan 

o„yin  metodlarini  ruyxatga  oladilar  (A.N.Eyngorg,  1958,  A.N.Grukolenko, 

1976. D.YU.Jeleznyan,  1978). 

Musoboqalarni  belgilar  orqali  yozib  borish  ko„plab  sport  o„yinlarida 

amalga  oshirib  kelingan:  voleybolda  (D.A.Godminina,  1981,  V.A.Sokolova, 

M.O.Simgurov,  1961),  basketbolda  (K.Gyusheva,  1968),  tennisda  (S.A.Savin, 

1975). 


SHartli  belgilashlar  tahlili  avtorlarga  o„yinchilar  tomonidan  yul 

qo„yilgan  xatoliklarni  xarakterini  tashlashlar  sonini,  ularni  bajarish  joyi  va 

usullarini  muxokama  qilish  imkoniyatini  berdi. 

SHuni  tan  olish  lozimki,  banday  yozib  borish  o„yin  davrida  o„yinchining 

harakatlarini  yuzaki  ko„rsatadi.  Uning  asosiy  kamchiligi  harakatni  bajarishning 

sifat  tomonini  ifodalamaydi.  Bundan  tashkari,  o„yinning  ayrim  harakatlari 

hisobga olinadi. 

Ruyxatga 

olishning, 

futbol 


maydoni 

sxemasiga 

ko„ra  amalga 

oshiriluvchi.  Grafik  metodi  ancha  samarali  hisoblanadi.  Undan  foydalangan 

xolda  musoboqa  davrida  o„yinchining  harakatlarini  kurgazmali  ifodalashni  olish 

mumkin. 


ko„plab  futbol  mutaxassislari  orasida  keng  tarqalgan 

(L.V.CHixaidze,  1937.  S.ASavin,          1952,          A.Sokolov,          1961,     

V.A.Timofeev,        1968, V.I.Simakov, 1973, G.Kachalin. 1974, V.I.Kozlovskiy, 

1975  va  boshqalar).  U  voleybolda  (A.D.Gidminene,  1961),  gandbolda 

(V.I.Izzak,  1974,  N.P.Klusov,  1971)  va  xokkeyda  (V.Kostka,  1976)  xam 

muvaffaqiyatli  qo„llanilmokda. 

Futbol  mutaxassislari  grafik  formada  yozishning  ustunligini  shunda 



 

ko„rmaqdalarki,  u  o„yinning  nafaqat  texnikadagi,  balki  taktik  tayyorgarlikdagi 



kamchiliklarini  xam  aniqlash  imkonini  beradi.  SHu  bilan  birga  izlanuvchilar  bu 

usul  bilan  ro„yxatga  olishni  amalga  oshirayotganlarida  o„yinning  borish  xolatini 

kuzatish  imkoniyatiga  ega emaslar. 

O„yin  momentlarini  yozishning  eng  qulay  usuli  sifatida  qo„yidagi  ikkita 

asosiy talabga javob beruvchi metodni ko„rsatish mumkin: 

—yozib boruvchining  e‟tiborini  chalg„itmaydi; 

—kam vaqt talab etadi (V.A.Belyaev,  1963). 

Bundan  kelib  chiqqan  xolda  P.M.Ueytlin  (1951,  1959)  o„yinchi 

tomonidan  bajarilayotgan  ko„plab  harakatlarni  fikrlovchi  stenografik  yozuvni 

tanlaydi.  Bunday  usul  uytn  texnikasi  va  taktikasining  ijobiy  va  salbiy 

tomonlarini  aniqlashga  yordam beradi. 

SHu  sababli,  uni  sport  o„yinlari  bo„yicha  ko„plab  mutaxassislar 

qo„llaganlar  (A.B.Kasimov,  1973;  F.V.Kozlova,  1973;  V.I.Izzak,  1974  va 

boshqalar). 

Ammo ular umumiy  kamchilikka  ega bo„lib. qo„yidagilardan iborat: 

—birinchidan, 

 

shartli 


belgilarni 

qayta 


 

tug„ri 


keladi; 

—ikkinchidan,  ro„yxatga  olish  maxsus  tayyorlangan  kuzatuvchi 

tomonidan amalga  oshirilishi  kerak. 

Bu  ma‟noda,  avvaldan  tayyorlab  qo„yilgan  protokolli  sistema  ko„proq 

samaradi hisoblanadi. 

Bu  usul  birinchi  navbatda  basketbolda  (B.N.Gzovskiy,  1953)  va 

xokkeyda  YU.Bajanov,  1950)  qo„llanilgan,  keyingi  vaqtlarda  o„yinning  asosiy 

parametrlari  haqida  axborot  olish  uchun  futbolda  xam  qo„llanilmokda. 

(N.YU.Morozov, 1967, 1968, B.B.Pagiev,  1977 va boshqalar). 

Sport  o„yinlari  bo„yicha  ko„plab  mo„taxassislar  musoboqa  faoliyatini 

nazorat 

qilish 


muammolariga 

tuxtalganda 

o„yinchilarning  maxoratini 

baxolashga harakat kildilar. 

P.M.Seytlinning  (1962)  fikriga  ko„ra  o„yin  jarayonida  bajarilgan 


 

usullarning  son  hisobi  etarli  emas.  SHu  sababli,  u  o„yinchilarning  harakatini 



o„yindagi  vaqtda  ishtirokining  nisbatini  ifodalovchi  ko„rsatkichni  hisoblashni 

taklif  kildi.  Boppqa  avtorlar  esa  (P.A.CHumakov  1964,  1966,  L.N.nersisian 

1962)  o„yin  faoliyatining  tahlili  vaqt  parametrlarini  hisobga  olgan  xolda  amalga 

oshirilishi  kerak  deb  hisoblaydilar.  Bir  qator  kuzatishlarda  (A.N.Seytlin, 

A.V.Vareyan,  T.V.Ganuashvili  1966)  to„p  bilan  egalik  qilish  davrida  kiritilgan 

to„plar  nisbati  o„yinchilarning  texnik  —  taktik  maxorati  samaradorligi 

ko„rsatkichi  sifatida  qaralgan.  SHuni  ko„rsatish  lozimki,  V.Lindberg  (1977) 

o„yin  faoliyatining  samaradorligi  umumiy  to„plangan  ochkolarning  umumiy 

to„pga  egalik  qilish  soniga  nisbati  sifatida  fikr  yuritgan.  Ayrim  mo„taxassislar 

(E.Alekseev  1967,  E.V.Plekseev  1969,  YU.Kleshev  1969)  futbolchilarning 

texnik  maxoratini  aniqlash  uchun  ular  harakatining  samaradorligini,  turli  — 

tutmanligini,  kandaydir  bir  usulni  egallaganligi  e‟tiborga  olish  haqida  fikr 

yuritadilar. 

SHunga  qaramay,  bir  qator  avtorlar  musoboqa  natijalarini  o„yin 

harakatlarining  faqat  samaradorlik  kattaliklari  bo„yicha  baxolashni  tavsiya 

etadilar.  Masalan,  D.YU.Jeleznyak  1978,  yutib  olingan  to„plarning  bajarilgan 

zarbalari  umumiy  soniga  nisbatini  xujumda  texnik  —  taktik  maxoratning 

samaradorligi  ko„rsatkichi sifatida  qaraydi. 

Xuddi  shunday  yul  bilan  yutuq  tahlillari  o„tkazildi  (G.S.Zenin  1974, 

M.AGodik 1977, A.A.Suchilin,  A.N.laptev 1978). 

YUqoridagilardan 

xulosa 


qilgan  xolda  qo„yidagilarni  ko„rsatish 

mumkin:  yozish  metodining  eng  samaralisi  YU.A.Morozov  metodi  hisoblanadi, 

texnik  —  taktik  maxorat  samaradorligi  koeffitsientini  baxolash  uchun  esa, 

umumiy  bajarilgan  harakatlar  sonini  samarali  bajarilgan  harakatlar  soniga 

nisbatidan foydalanish  maqsadga muvofikdir. 

 


 



1.2.Sportchilarni holatini pedagogik nazorat qilish usullari. 

Maxsus  jismoniy  sifatlarni  rivojlantirish  va  takomillashtirish,  ilmiy 

isbotlangan  pedagogik nazorat tizimisiz  mumkin  emas. 

V.M.Zatsiorskiy, 

I.A.Ter 


— 

Ovanesyan, 

V.A.Zaporajanovlarni 

fikrlaricha,  o„quv  —  mashg„ulot  jarayonini  boshqarish  uchun,  xozirgi  xolatni 

baxolash  usullarini  ishlab  chiqish  kerak va shu asosda o„quv — mashg„ulotlarni 

shunday  tashkil  qilish  kerakki,  mashg„ulot  yuklamalari  sportchini  xozirgi 

xolatiga  qarab belgilanishi  kerak. Buning  uchun esa: 

—nazorat    testlarini    tanlash    kerak      va    ular      sportchini 

baxolashda samarali  bo„lishlari  kerak. 

—bajarilayotgan      mashg„ulot      vazifalari      bilan      sportchini 

shug„ullanganlik        xolatidagi        uzgarishlar        orasidagi              o„zaro 

bog„liqlikni  aniqlash. 

Bir  qator  mualliflar  (A.I.Puni,  V.S.Farfel)  testlarni  ijobiy  tomonini 

ta‟kidlab, testlarni  tez ma‟lumot beruvchi vosita sifatida ta‟kidlashadi. 

M.A.Godik,  T.A.SHanin,  G.F.SHitikovalar  bolalarni  jismoniy  xolatini 

testlash samarali  bo„lishi ichki  asosiy vazifani  xal qilganda  vujudga  keladi. 

Bular:  1.  Qanday  testlar,  tanlab  olinishi.  2  Qancha 

testlar tanlab  olinishidir. 

Ular  yana  testlashni  sharoitlari  standartlashgan  vaziyatlarda  qo„llanilishini 

kerakligini  aytib o„tadilar. 

Futbolda testlardan foydalanish  xususida V.Avanesov ish olib borgan. 

Oliy  liga  futbol  jamoalarida  testlashni  maxsus  tashkillashtirilgan 

musoboqalarda, 

ikki 


marta 

o„tkazilishi 

kerak. 

Testlashga 



avval 

chukurlashtirilgan  medetsina kurigini  tashkillashtirish  maqsadli hisoblanadi. 

Bunda  fiziologik  testlardan  xam  foydalanish  kerak.  Futbolchilarni 

natijalarini  baxolash  uchun  bir  tizimli  baxolash  shaklini  va  kompleks  shaklini 

ishlab chiqish kerak. 

TyFpn  baxolangan  natija,  sportchi  uchun  muximdir  va  u  keyingi 



 

rivojlanish  bosqichiga harakat qiladi. 



Amaliyotda  asosiy  usuliy  ko„rsatmalar  V.M.Zatsiorskiy,  I.A.Ter  — 

Ovanesyan,  V.A.Zaporajanov  ilmiy  tadqiqotlarida  qo„llanilgandi.  Ularni 

ko„rsatishicha,  murabbiyda  ishonchli  ma‟lumotlarni  yukligi,  mashg„ulotlarni 

boshqarishni  yo„qqa  chiqarishini  bildirishadi.  Jumladan,  G.S.Zonin  uz  davrida 

"Zarya"  va  "Zekit"  jamoalarida  ishg  olib  borib,  tayyorlov  davrida  xar  oyda  va 

musoboqa  davrida  ikki  oyda  bir  marotaba  uz  tarbiyalanuvchilaridan  testlashni 

olar  edi.  (Jismoniy  tayyorgarlik  bo„yicha).  U  futbolchilarni  15,30  va  50  m.ga 

yugurish  vaqtini,  uzunlikka  turgan  joydan  sakrash,  uch  xatlab  sakrash 

masofalarini,  5x30  m.ga  yugurish  vaqtlari  bo„yicha  nazoratlarni  o„tkazar  edi. 

Bunday  testlashlarni  natijalari  o„quv  —  mashg„ulot  jarayonini  boshqarishga 

asos bulardi. 

S.A.Savin.  K.SHperlinglar  testlash  xasida  gapirib,  asosiy  testlarga 

qo„yiladigan  talablarni  izoxlanib  va  qaysi  javxalarda  foydalanishni  aytib 

o„tishadi. Bunday javxalarga: 

—ma‟lum      o„yin      yoki      musoboqada      ishtirok      etish      uchun 

futbolchilarni  tanlash  va ularni  operativ baxolash; 

—ma‟lum  tayyorgarlik  tomonlarini  nazorat qilish; 

—yosh 


umidli 

futbolchilarni 

potensial 

 

 



 

imkoniyatlarini 

hisobga olgan xolla  tanlab olish. 

Bu  mualliflarning  ishlaridagi  ahamiyatli  tomonlardan  biri  bu  testlarni 

tanlab  olinganligi  va  ma‟lum  testlarni  ishonchlilik  va  informativligini 

aniqlanganligi  buldi.  Jumladan,  yuqori  ishonchlilik  bilan  turnikda  tortilish,  60 

m.ga  yugurish,  yugo„rgandan  sung  yuqoriga  sakrash,  chaqqonlikka  qaratilgan 

kompleks  test  (bu  test  uz  ichiga  turli  qayrilish  —  umbalok  oshish,  aylana 

bo„yicha  yugurish,  salom  yugurish,  orqa  bilan  yugurish)  va  to„pni  boshqarish 

texnikali  mashq  (to„pni  olib  yurish,  tusiqlarni  aldab utish, zarba berish)lar ajralib 

turdi. 

YAxshi  ishonchlilikka  qo„yidagi mashqlar ega buladi: 



—  qo„llarni  bukib  yozish,  uzok  masofaga  zarba  berish,  30  m.ga 

 

yugurish,  4x8  m.lichalkancha  yugurish,  orqa  bilan  yugurish,  harakatda 



to„p  uynatish  (jonglyor),  to„pni  yon  chizikdan  uzatish,  aniqlikka 

zarba berish, tusiqlarni  oralatib  utish. 

Qoniqarli  ishonchlilikka  qo„yidagi  mashqlar  ega  buldi:  20  m.ga  yugurish, 

turgan  joydan  yuqoriga  sakrash  (V.Abalakov  usuli).  Umbalok  oshishlar,  to„p 

bilan  30  m.ga  yugurish,  aylana  bo„yicha  vaqtga  yugurish  va  muljalga  to„p 

uzatish  mashqlari. 

Eng  yomon  ishonchlilik  ko„rsatkichiga  qo„yidagi  mashqlar  ega  buldi:  10 

m.gag  15  m.ga  yugurish,  "o„tir"  —"tur"  xolatlarini  almashtirishdagi  tezlik, 

turgan joyda yugurishda, oyoklarni  alishtirish  tezligi. 

YUqori  informativlikka:  uzoq  masofaga  zarba  berish,  30  m.ga  yugurish, 

chaqqonlikni  xarakterlovchi  kompleks  test,  osib  qo„yilgan  to„pga  bosh  bilan 

tegish,  to„pni  olib  yurish va zarba berish, uzoq masofaga to„p uzatishni aniqligi, 

aniqlikka  zarba berish mashqlari  ega buldi. 

Kamroq  informativlikka:  tusiqlarni  oralatib  utish,  harakatda  to„p  uynatish, 

chalkancha  yugurish,  20  m.ga  tezlanish,  uzoqlikka  to„pni yon chiziqdan o„yinga 

kiritish,  to„p bilan 30 m.ga yugurish  mashqlari  ega buldi. 

 

 

 



 

 


 

10 


1.3. Futbolchilarni texnik-taktik maxoratlarini aniqlash usullari. 

Ma‟lumki,  futbolchilarni  jismoniy  xolatini  baxolash  bilan  birga,  ularni 

texnik  —  taktik  maxoratlarini  xam  aniqlash  kerak.  Buni  ikki  yul  bilan  amalga 

oshirish  mumkin:  futbolchilarni  harakatlarini  o„yin  sharoitida  kuzatish  va 

maxsus  testlar  yordamida  aniqlashdir.  Birinchi  usul  ko„proq  ahamiyatlirokdir, 

chunki bevosita musoboqa sharoitida harakatlar  o„rganiladi. 

O„yin  faoliyatini  qayd  qilishni  turli  shakllari  mavjud.  Uz  vaqtida 

G.D.Kachalin  maxsus  qayd  qilish  protokollariga  darvozaga  berilgan  zarbalarni 

baxolagan edi. 

N.M.Lyukshinov,  YU.A.Morozovlar  esa  futbolchilarni  harakatlarini 

kuzata  turib,  harakatlarni  magnitafonga  yozish  usulini  qo„llashgan.  Sungra 

to„plangan ma‟lumotlar  qayta ishlangan. 

M.Vashkalisni  ta‟kidlashicha,  musoboqalardagi  o„yin  harakatlarini  qayd 

qilishsiz,  o„yinni tazqlili  sub‟ektiv ko„rinishga  ega bo„lib koladi. 

Pedagogik  kuzatishlarni  ahamiyati  shundaki,  to„plangan  ma‟lumotlarni 

tazqlili  asosida,  o„quv~  mashg„ulot  jarayonini  ob‟ektiv  boshqarish  mumkin 

(YU.L.Ilichev). 

Futbolchilarni 

o„yinini 

baholashni 

imkonini 

beruvchi 

ob‟ektiv 

kriteriylarni  ahamiyati  hakida  ham  mashxur  sport  mutaxassisi  A..Starostik  xam 

uz fikrlarini  bildirgan. 

Konkret  sonlarda  yoritilgan  bunday  kriteriylarni  borligi,  futbolchilarni 

turli  harakatlarni  bajarishlarida  baxolash imkonini  beradi. 

Kuzatishlardan  ma‟lum  bo„lishicha,  barcha  futbolchilarni  bajaradigan 

harakat  faoliyatlarini  xajmi  va  xarakteri  bir  xolla  emas  va  u  futbolchini  jamoada 

egallaydigan  urni,  uni vazifalariga  va faolligiga  bog„liq bo„lishi mumkin. 

Jamoaviy  texnik  —  taktik  harakatlarini  tahlil  qilish  va  ruyxatga  olish 

royasi  70  —  yillarning  o„rtalarida  yuzaga  keldi.  Uning  yuzaga  kelishi  ikki  guruh 

sabab bilan izohlanadi. 

Birinchisi  —    davrda  musoboqa  faoliyatini  nazorat  qilish  usulining  etarli 



 

11 


darajada  axborotlashtirilmaganligi:  individual  texnik  —  taktik  harakatlarning 

(ITTH)  baholanishi  va  ruyxatga  olinishi.  Turli  kvalifikatsiey  darajaga  ega 

bo„lgan  jamoalarda  o„tkazilayotgan  o„yinlarda  ekstremal  materiallarning 

to„planishi  bir xil  ko„rsatish va ITTH ni olish imkonini  berdi. 

Ikkinchi 

sabab— 


V.V.Lobonovskiy, 

O.P.Bazilevich, 

YU.A.Morozovlarning  terma  jamoa  boshqaruviga,  M.A.Godikning  kompleks 

ilmiy  gurux  raxbari  sifatida  kelishi.  U  G.M.Gadjiev  bilan  hujum  birgalikda 

xajum  qilayotgan  jamoalarning  texnik  —  taktik  harakatlarini  (TT5q)  ruyxatga 

olish  metodikasini  ishlab  chikdi.  Mutaxassislar  uni  qo„llagan  xolda  nazorat 

metodlarini  birlashtirish  uchun  qo„shimcha  ravishda  asosiy  tushunchalarni 

aniqladilar.  Avtorlar  ularning  tarkibiga  qo„yidagini  kiritdi:  hujum  to„pga  egalik 

qilgan  jamoada futbolchilarning  darvozani  egallashga  yo„naltirilgan  harakati. 

SHuni  aytish  lozimki,  darvozani  egallashga  yunaltirilgan  harakat 

o„yinchining,  jamoaning  sunggi  maqsadi  va  shu  bababli,  to„pga  egalik  kilib 

turgan  futbolchi  tomonidan  kurib  chikilmasligi  mumkin.  Aniq  o„yin  vaziyatidan 

kelib  chiqqan xolda bizning  oldimizda  qo„yidagi masalalar  turadi: 

A)to„pni nazorat qilishni  saklab kolish; 

B)hujumni  rivojlantirish  (boshlash, davom ettirish); 

V)hujumni  tugallash. 

hujumni  boshlash  va  tugallash  momentlariga  bog„lik  xolda  to„p  bilan 

to„liq  egalik  qilish,  to„pni  yo„qotish,  xamda  o„yinni  to„xtatishni  hisobga  olish 

zarur  (kichik  tanaffusda  xam  avvalgi  harakatlarni  davom  ettirish  mumkin  emas. 

CHunki  ikkala  jamoa o„yinchilarining  joylashuvi  uzgaradi). 

Hujum  turlari. 

1.Kirib  boruvchi  hujum  darvozani  egallash  imkoniyati  real  bo„lgan 

zonaga etib borgan (oldingi  chizikdan  26 — 28 metr) hujum. 

2.Flangli  hujum  kirib  boruvchi  hujum,  jarima  maidonchasi  va  maydon 

yon chiziklari  bilan  chegaralangan  zonada bajariluvchi  yakuniy  harakat. 

Z.Markazdan  hujum  kirib  boruvchi  hujum,  jarima  maydonchasi  chizig„i 

bilan  chegaralangan  zonada bajariluvchi  yakuniy  harakat. 


 

12 


4.Standart  hujum  —hujum  qilayotgan  darvozadan  26  —  28  metr 

masofadan standart xolatdagi  hujum.   

5.Muvaffaqiyatli  hujum  —  burchak,  hujum  kiluvchi  foydasiga  jarima 

bo„yicha  darvozaga  yo„naltirish  bilan  to„tallangan  yoki  havfli  vaziyatni  yuzaga 

keltirgan  kirib  boruvchi xujum. 

b.Xaftali  vaziyat  —  to„p  bilan    qilayotgan  futbolchi  gol  urishi  lozim 

bo„lgan  o„yin  holati.  Bu  vazifalar  uchun  pozitsiya  xarakterlidir:  hujumni 

tugallayotgan  o„yinchi  bilan  darvoza  o„rtasidagi  masofa  18  metrdan,  hujum 

burchagi  45°dan  oshmasligi  kerak,  zarba  xatosiz  bajariladi  yoki  yutqazilgan 

pozitsiyada joylashadi. 

Futbolchi  to„pga  eta  olmagan,  egallab  ola  olmagan  o„yin  momentlarini 

havfli  momentlarga  kiritish  maqsadga  muvofik  emas,  bunday  vaziyatlarda 

futbolchining  gol urish imkoniyati  nolga  teng. 

Jamoaviy  texnik  —  taktik  xdrakatlarni,  har  bir  jamoa  uchun  uz 

darvozasidan  boshlanuvchi,  futbol  maydonining  to„rt  zonasida  ro„yxatga  olish 

zarur (qo„yidagi rasm). 





Ajratish  uchun  asos  bo„lgan,  maydonning  bunday  bulinishiga  sabab, 

ob‟ektiv boshlangandir. 

Birinchidan,  "o„yindan  tashkari  holat"  qiodasi  bilan  va  u  bilan  kelib 

chiqadigan  saflanish  xususiyatlari. 

Ikkinchidan,  o„yinni yuritish  ayrim  usul va prinsiplari. 

Uchinchidan,  darvozani egallash  real  bo„lgan masofadan. 


 

13 


Birinchi  ikki  sabab  maydon  markaziy  chizig„ini  hisobga  olish  zarurati, 

uchinchisi,  darvoza  chizig„idan  26  —  28  metr  masofada  joylashgan  uch  zonali 

ajratish  deb nomalanadi. 

Taklif  etilayotgan  metodika  qo„yidagi  o„yin  momentlarini  ruyxatga 

olishni  nazarda tutadi: 

1.  To„pni  egallab  olish  va  yo„qotish  joyi  (hujumlarni  boshlash  va 

tugallash  zonasi). 

2.Hujum  harakatlari  boshlangan vazift  (yoki o„yin standart xolatlari). 

3.To„pni  egallab  olgandan  sung,  hujumni  tugallash  uchun  jamoa 

tomonidan qilingan  yurishlar  soni (uzatishlar,  to„pni o„tkazib yuborish). 

4.Kirib  borgan  hujumning  yakuniy  harakatlari  maydonning  qisqa 

zonalarida  amalga  oshirildi  (flanglarda,  markazda). 

5Hujumning  yakuniy  natijasi  (darvozaga  zarba,  havfli  moment,  darvoza 

buylab yuborish, to„pni yo„qotish, tuxtatish va uning  sababi). 

Bu  ma‟lumotlar  kuzatuvchi  tomonidan  hujumni  boshlash  va  tugallash 

zonalarini  belgilangan  xolda  maxsus  tayyorlangan  blanklarga,  grafiklarga 

tushiriladi. 

Tahlilda  markaziy  o„rinni  turtinchi  grafikda  fiksirlangan,  kirib  boruvchi 

hujumga  tegishli  bo„lgan,  barcha  ko„rsatkichlarga  ishlov  berish  egallaydi:  flang, 

markaz  va  standart  xolatlar  bo„yicha  hujumlar  soni  va  sifati;  xavfli  momentlar 

soni va raqib darvozasiga turli  zonalardan tepilgan  to„plar. 

Harakatlar    sonini  hisoblash  kiyin  emas.  Murakkablik  ularning 

samaradorligini  hisoblashda.  Aniqlashning  eng  soda  usuli  hujumlar  soni  va 

ularning  umumiy  soniga  nisbatini  olishdadir.  Ammo,  bunday  yondoshuv 

harakatlarning  turli  qiymatlarida  bir  xil  talkin  qilinadi  va  sezilarli  kamchilikka 

ega.  SHu  sababli,  jamoaviy  harakatlarning  samaradorligini  aniqrok  baxolash 

uchun  samarali  hujumning  qiymatini  aniqlash  zarur.  Hujumning  kiymatlilik 

chegarasi  bo„lib  uning  o„tkirlik  darajasi  xizmat  qilishi  mumkin,  ya‟ni  darvozani 

egallash  uchun  pozitsiyaning  murakkabligini  hisobga  oluvchi,  qabul  qilingan 

hisoblash  koeffitsienta.  Murakkablik  darajasini  aniqlovchi  faktorlar  qatoriga 



 

14 


quyidagilarni  kiritish  mumkin: 

1.Darvozabon futbolchiga  bo„lgan masofa: 

2. Zarbani berish burchagi; 

3.Raqib qarshiligini  mavjudligi; 

4.Harakatlanayotgan  hujumning  tezligi; 

5.Hujumchi  va  darvozaga  nisbatan  to„pning  tezligi,  balandligi  va 

yunalishi. 

Xar  bir  faqtorni  detalli  hisobga  olishda  pozitsiyalar  soni  juda  ko„p 

bo„lishi  mumkin.  Hujumni  tugallash  davrida  yuzaga  keladigan  barcha 

pozitsiyalarni  shartli  ravishda  yuqori  malakani  talab  kiluvchi  murakkab  va 

nisbatan  soddaga  bo„lib,  masalani  soddalashtirish  mumkin.  Quyida    harakatlar 

hujum  samaradorligi  va  himoyalanish  harakatlarini  baholash  uchun  zarur 

bo„lgan minimal  koeffitsientlar  soni keltirilgan. 

1.Murakkab o„yin qolatlarida  darvozabonlarga zarbalar; 

2.Xavfli  momentlarda. 

a)To„g„ri darvoza oldidan, 11 metrgacha pozitsiya uchun, 1x1 

chiqish  va  boshqalar;  b)boshqa 

barcha xolatlar  uchun. 

3.  Jarimalar.  a)flangdan 

— 0.3 b)markazdan. 

4.Burchak to„plari —0,2. 

Haqiqiy  koeffitsientlar  xar  bir  aniq  pozitsiyada  kiritilgan  to„plar  sonini 

bunday  pozitsiyalar  umumiy  soniga  bo„lish  yuli  bilan  olgan.  YAkuniy  kiymatlar 

uch xonali  bulmasligi  uchun ular  10 ga ko„paytirilgan. 

Ko„plab  koeffitsientlar  ko„p  sonli  xolatlarda  (300  —  500)  ajratilgani 

uchun  ularning  axborotlashganini  etarli  darajada  yuqori  deb  qarash  mumkin. 

Ammo, ayrim  o„yinda kam kuzatiladigan  harakatlarni  korreksiyalash  zarur. 

Kunshmcha 

ravishda 

shuni 


ko„rsatish 

mumkinki, 

keltirilgan 

koeffitsientlar  ichki  kalendar  o„yinlari  bo„yicha  olingan.  Ancha  yuqori  rang 

musoboqalarda  ular  ortishi  mumkin.  Buni  1982  yilda  o„tkazilgan  Jaxon 


 

15 


chempionati  natijalarining  tahlili  ko„rsatib turibdi. 

Bundan tashkari, Xarris  (1988) bir qator boshqa aniqlanishlarni  kiritdi. 

Birinchi  —  o„yin  birligi.  Bu  moment  hujumchining  uz  jamoadoshiga 

to„pni  uzatishi  yoki  tepishi  bilan  boshlanadi.  Bu  tushunchaning  maqsadi  —xar 

bir  o„yinchining  jamoaviy  hujum  harakatlarini  rivojlanishi  va  davomiyligiga 

xissasini  aniqlaydi  (unda mavjud  birliklar  soni bo„yicha). 

Ikkinchi  —  o„yinning  hisob  birligi:  hujumchining  "o„yin  birligi" 

doirasida bir o„yin harakati. 

Uchinchi  chegara  —hujum  konfiguratsiyam:  hujumchi  o„yinchilar  va 

ximoya  o„yinchilarining  hujum  zonasidagi  nisbati  (ustunlik  koeffitsientini 

hisoblagan  xolda). 

SHuni  ko„rsatib  o„tish  lozimki.  Darvozaga  zarbalar  va  kirib  boruvchi 

hujumlar  soni  o„rtasidagi  korrolyasiya  koeffitsientlari  kattaligi  keyingi 

pozitsiyalardan  kurilgan.  Nazariy  jixatdan  xar  bir  hujum  raqib  darvozasiga 

zarba  bilan  tugallanishi  lozim  va  shu      sababli        korrelyasiyaning    

qo„llanilayotgan        koeffitsienti  maksimal  bo„lishi  lozim.  Koeffitsientlarning  real 

kiymatlari  maksimumdan  ancha  kam  va  hujum  bosqichini  tugallashda 

futbolchilar  bajarish  maxoratining  past  darajada  ekanligidan,  territoryal  va  o„yin 

vositalaridan  samarali  foydalana olmasligidan  dalolat beradi. 

Mutaxassislar 

TTX 

samaradorligi 



ma‟lum  darajada  o„yinchilar 

bajarayotgan  hujumning  boshlanishidan  to  tugallanishigacha  bo„lgan  davrda 

to„pni uzatishlar  soni bilan bog„lik ekanini  tan oladilar. 


 

16 


Download 495.17 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling