Z. M. Bobur nomidagi andijon davlat univеrsitеti


Davlatga  o‘xshash  tuzilmalar


Download 434.66 Kb.
Pdf ko'rish
bet3/5
Sana17.10.2020
Hajmi434.66 Kb.
1   2   3   4   5

Davlatga  o‘xshash  tuzilmalar  —  xalqaro  huquq  subyektlarining  bir  turi  hisoblanadi. 

Davlatga  o‘xshash  tuzilmalarga  «erkin  shaharlar»  (ugmishda  —  Venetsiya,  Gamburg, 

Novgorod)  kiradi.  Ushbu  ibora  umumlashtirilgan  tushuncha  hisoblanadi,  chunki  u  nafaqat 

shaharlarga,  balki  ma’lum  tumanlarga  nisbatan  ham  qo‘llanadi.  Ba’zi  holatlarda  tegishli 

tuzilmalarni erkin shaharlar, ba’zan esa mustaqil (ozod, erkin) hudud  yoki  mintakd (zona) deb 

atashgan (masalan, erkin shahar Dansig, mustaqil hudud Triyest). 

Umuman  erkin  shaharlar  hududiy  da’volarni  tuxtatib  kuyish,  xalqaro  munosabatlarda 

ma’lum hududning tegishliligi borasida vujudga keladigan keskinlikni yumshatishning bir uslubi 

sifatida vujudga kelgan. 


 

23 


Erkin shahar xalqaro shartnoma yoki xalqaro tashkilotning qaroriga binoan barpo etiladi 

va cheklangan huquq layokatiga ega bo‘lgan o‘ziga hos davlat hisoblanadi. U o‘z Konstitutsiyasi 

yoki o‘xshash (anologik) xarakterdagi hujjatga, oliy davlat organlariga, fuqaroligiga ega bo‘ladi. 

Erkin shahar, odatda, qurolsizlantirilgan va betaraf hisoblanadi. 

Uning  qurolli  kuchlari  faqat  mudofaa  xarakterini  kasb  etadi.  Ular  an’anaviy 

tushunchadagi  qurolli  kuchlar  emas,  balki  chegaralarni  ximoya  qilish  va  huquqiy  tartibotni 

saqlab turishga xizmat qiluvchi kuchlardir. 

Erkin  shaharni  barpo  qiluvchilar,  odatda,  uning  maqomini  boshqa  huquq  subyektlari 

tomonidan  rioya  etilishini  nazorat  qilish  usullarini  belgilab  kuyadilar.  Masalan,  ushbu 

maqsadlarda o‘z vakillari yoki vaqilini tayinlaydilar. 

Xalqaro  maydonda  erkin  shahar  manfaatlarini  manfaatdor  davlat  yoki  xalqaro  tashkilot 

ximoya  qiladi.  Ikki  jahon  urushi  oralig‘ida  mavjud  bo‘lgan  erkin  shahar  Dansig  maqomini 

Millatlar ligasi kafolatlagan, uning tashqi aloqalardagi manfaatlarini Polsha ximoya qilgan. 

Erkin shahar Triyest 1947 yilda Italiya bilan tuzilgan tinchlik sulxi asosida tashkil topgan

keyinchalik,  1954  yil  bitimiga  asosan  Italiya  va  Yugoslaviya  o‘rtasida  bo‘lingan  va  BMT 

Xavfsizlik Kengashi ximoyasida bo‘lgan. 

Shahar-davlatlar  Vatikan  va  Malta  ordeni  kabi  davlatga  o‘xshash  tuzilmalar  o‘ziga  hos 

jihatlarga  ega.  Chetdan  qaraganda  Vatikan  (xatolik  cherkovining  Mukdddas  taxti)  davlatining 

barcha atributlariga — uncha katta bo‘lmagan hudud, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari 

tizimiga  ega.  Biroq  Vatikan  aholisi  to‘g‘risida  faqat  shartli  ravishda  gapirish  mumkin:  bu  — 

xatolik cherkovida tegishli lavozimlarda ishlovchi mansabdor shaxslar. Shu bilan birga Vatikan 

—  ijtimoiy  mazmundagi,  ya’ni  ma’lum  jamiyatni  boshqaruvchi  mexanizm,  uning  tomonidan 

yaratilgan  va  uni  ximoya  qiluvchi  davlat  emas.  Ko‘proq  u  xatolik  cherkovining  ma’muriy 

markazi sifatida qurilishi mumkin. 

Vatikan maqomining o‘ziga hosligi uni rasman xalqaro huquq subyekti deb tan oluvchi 

davlatlar bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatganligi bilan izoxlanadi. Bunday tan olish xatolik 

cherkovining siyosiy rolini amalda tasdiqlashni anglatadi. 

1889 yilda suveren tuzilma sifatida tan olingan Malta ordenining xalqaro huquq subyekti 

ekanligi  masalasi  muayyan  o‘ziga  hos  xususiyatlarga  ega.  Orden  manzilgoxi  —  Rim  shaxrida 

joylashgan. Uning rasmiy maqsadi  — xayriya faoliyatini amalga oshirish. U ko‘pgina davlatlar 

bilan diplomatik munosabatlarga ega. Ordenning o‘z hududi va aholisi yo‘q. Uning suvereniteti 

va xalqaro huquq layokati — huquqiy fiksiya. 

Shuni ta’kidlash lozimki, bu kabi tuzilmalarning hammasi ham xalqaro huquq subyektlari 

hisoblanmaydi. 



 

24 


 

1.2. O‘zbekiston Respublikasi – xalqaro huquq subyekti sifatida 

 

O’zbekiston - suveren davlat  

Boshqarilishi jihatdan - prezidentlik respublika . 

Tuzilishi jihatdan - unitar davlat (federativ elementlariga ega). 

Siyosiy tartib bo’yicha - demokratik yo’nalishni tanlagan davlat. 

Davlat mustaqilligiga erishish O’zbekiston Respublikasiga, Birlashgan Millatlar Tashkilotiga 

(1992 y. 2 mart) va boshqa nufuzli xalqaro tashkilotlarga teng huquqli a’zo bo’lib kirish, suveren 

davlat  sifatida  tashqi  siyosatini  mustaqil  yuritish,  jahon  hamjamiyatiga  kirish  yo’llarini  ishlab 

chiqish,  davlatlararo  munosabatlarning  yo’nalishlari  va  ustuvorligini  belgilash  imkonini  berdi. 

Sobiq  Sovet  imperiyasi  davrida  O’zbekiston  xalqaro  maydonga  to’g’ridan-to’g’ri  chiqish 

imkoniyatidan  mahrum  edi,  o’zining  mustaqil  tashqi  siyosiy  davlat  idoralariga,  yetarlicha 

diplomatlariga  va  tashqi  iqtisodiy  faoliyat  sohasidagi  mutaxsassislariga  ega  emasdi. 

Mamlakatimizda xalqaro huquq va xalqaro munosabatlar bo’yicha mutaxassislar tayyorlaydigan 

birorta  oliy  o’quv  yurti  yo’q  edi.  SHuning  uchun  istiqlolga  erishgan  O’zbekiston  Respublikasi 

uchun  mustaqil  tashqi  siyosat  yuritish  –  davlat  faoliyatining  yangi  va  amalda  qo’llanilmagan 

yo’nalishlaridan  biri

 

edi.  O’zining  xalqaro  obro’-e’tiborini  qozonish  va  mustahkam,  xalqaro 



huquqning teng huquqli sub’ekti sifatida o’zini qaror toptirish uchun ko’p ishlarni qilish, ba’zida 

esa  umuman  boshidan  boshlashga  ham  to’g’ri  keldi.  Istiqlol  sharofati  ila  O’zbekistonda, 

avvalombor,  hozirgi  zamon  xalqaro  huquqini  o’qitish  tizimini  yaratish  zarurati  paydo  bo’ldi. 

Mamlakatimiz  umumjahon  va  mintaqaviy,  ko’ptomonlama  va  ikkitomonlama  darajalarda 

xalqaro  tashkilotlar  va  xorijiy  davlatlar  bilan  hamkorlik  va  o’zaro  aloqalarni  tobora  faol 

rivojlantirayotgan  bir  sharoitda  huquqshunosning  yuksak  malakasi  xalqaro  va  xorijiy  huquqni 

qo’llagan holda mamlakat tashqarisidagi huquqiy hayotning  yangi qoidalarini tezda idrok etish 

va  to’g’ri  baholashni  taqozo  etadi.  O’zbekiston  Respublikasi  xalqaro  huquqning  teng  huquqli 

sub’ektiga  aylanishi  mamlakatimizda  xalqaro  huquq  fani  rivojlanishining  asosi  bo’lib, 

O’zbekiston jahon hamjamiyatining to’la qonli a’zosi ekanligi quyidagilarda namoyon bo’ladi.  



Birinchidan,  istiqlol  tufayli  O’zbekiston  jahon  hamjamiyatining  to’la  huquqli  a’zosi  bo’ldi. 

O’zbekistonni  jahondagi  131  ta  davlat  tan  oldi,  113  davlat  bilan  diplomatik  munosabatlar 

o’rnatildi. Bu esa O’zbekistonga milliy-davlat manfaatlarini ustun qo’ygan holda teng huquqlilik 

va  o’zaro  manfaatdorlikka  asoslangan  faol  ikki  tamonlama  faoliyat  olib  borish  imkoniyatini 

yaratdi.  


 

25 


Ikkinchidan,  O’zbekiston  jahondagi  eng  nufuzli  53  ta  universal  va  mintaqaviy  xalqaro 

tashkilotlarning  a’zosi  bo’ldi.  Bunday  tashkilotlar  jumlasiga  BMT  va  uning  ixtisoslashgan 

muassasalari (Yunesko, Xalqaro Mehnat Tashkiloti, Jahon sog’liqni saqlash tashkiloti, YuNISEF 

va  boshqalar),  Yevropada  xavfsizlik  va  hamkorlik  tashkiloti,  Mustaqil  Davlatlar  Hamdo’stligi, 

SHanxay  Hamkorlik  Tashkiloti  hamda  qator  xalqaro  moliyaviy  va  iqtisodiy  tashkilotlar  kiradi. 

Xalqaro tashkilotlarga a’zo bo’lish O’zbekistonga har tomonlama mustaqil diplomatik aloqalar 

olib borish imkonini berdi.  

Uchinchidan,  O’zbekiston  xalqaro  hamkorlikning  huquqiy  asoslarini  tashkil  etuvchi  60  dan 

ortiq  universal  va  mintaqaviy  xalqaro  shartnomalarga  qo’shildi.  Bundan  tashqari,  O’zbekiston 

xalqaro hamkorlik doirasida yuzlab ikki tamonlama shartnomalar imzolagan. Qisqacha aytganda, 

xalqaro huquqiy ijodkorlikning faol sub’ektiga aylandi.  



To’rtinchidan,  O’zbekiston  jahon  miqyosidagi  eng  nufuzli  xalqaro  anjumanlarning  faol 

ishtirokchisiga  aylandi,  dunyo  va  mintaqaviy  darajadagi  bir  qator  xalqaro  tashkilotlar  bilan 

aloqaga  kirishdi.  Xususan,  O’zbekiston  Respublikasi  Prezidenti  BMT  Bosh  Assambleyasi  va 

YeXHTning  minbarlaridan  turib,  Markaziy  Osiyoda  tinchlik  va  xavfsizlikni  ta’minlashga, 

Markaziy  Osiyoni  yadrosiz  zonaga  aylantirishga,  Orol  dengizi  muammolarini  hal  qilishga 

qaratilgan tashabbuslar bilan chiqdi. SHunday qilib, O’zbekistonning ovozi xalqaro anjumanlar 

minbarlaridan baralla taralmoqda.  

Beshinchidan,  O’zbekiston  o’zining  xorijdagi  tashqi  siyosat  vakolatxonalarini,  ya’ni  40  ta 

davlatda  elchixona  va  konsulxonalarini,  jumladan  28  ta  elchixonasini  eng  asosiy  xalqaro 

tashkilotlarda,  xususan  BMT  va  YeXHTda  diplomatik  vakolatxonalarni  ochdi.  O’z  navbatida, 

Toshkentda  44  ta  xorijiy  davlatlarning  elchixonalari  va  20  ta  xalqaro  tashkilotlarning 

vakolatxonalari faoliyat ko’rsatmoqda. Buning samarasi o’laroq, xalqaro hamkorlikning eng oliy 

darajasi bo’lmish diplomatik aloqalar tizimi shakllandi.  



Oltinchidan,  O’zbekiston  jahon  hamjamiyatining  teng  huquqli  a’zosi  sifatida  o’zining 

xalqaro  majburiyatlarini  sodiqlik  bilan  bajarib  kelmoqda.  Bu  borada  BMTning  konventsiyaviy 

organlari  va  inson  huquqlari  bo’yicha  Bosh  komissari,  YeXHTni  Varshavadagi  demokratik 

instituti va inson huquqlari bo’yicha Byurosi bilan yaqin hamkorlik aloqalari o’rnatilgan.  



Ettinchidan,  O’zbekiston  xalqaro  huquqning  umume’trof  etilgan  qonunlari  va  normalarini 

izchillik  bilan  o’z  milliy  qonunchiligiga  impelimentatsiya  qilmoqda.  Bundan  tashqari,  tashqi 

siyosat  va  tashqi  iqtisodiy  faoliyatning  huquqiy  asoslarini  yaratishga  qaratilgan  qonunlar  qabul 

qilindi. Bunday qonunlar jumlasiga O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, «O’zbekiston 

Respublikasi davlat mustaqilligining asoslari to’g’risida»gi instituttsiyaviy qonun, «O’zbekiston 

Respublikasi tashqi siyosatining asosiy printsiplari to’g’risida»gi qonun, «Xalqaro shartnomalar 



 

26 


to’g’risida»gi  qonun,  Konsullik  Ustavi  va  boshqalar  kiradi.  SHunday  qilib,  O’zbekiston 

Respublikasining tashqi siyosati va diplomatiyasining mustaqil huquqiy asoslari yaratildi.  



Sakkizinchidan,  O’zbekistonning  tashqi  siyosiy  va  iqtisodiy  faoliyatini  amalga  oshiruvchi 

ichki  xorijiy  organlari  barpo  etildi.  Tashqi  ishlar  vazirligi,  Tashqi  iqtisodiy  aloqalar  agentligi, 

Elchixona  va  xalqaro  tashkilotlar  huzuridagi  vakolatxonalar  tuzildi.  Bir  so’z  bilan  aytganda, 

O’zbekistonda tashqi siyosiy va iqtisodiy faoliyatining samarali instituttsiviy tizimi yaratildi.  

2010 yil 20 sentyabrь kuni O’zbekiston prezidenti I.Karimov  BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun 

taklifiga  binoan  BMT  Bosh  Assambleyasining  Mingyillik  rivojlanish  maqsadlari  bo’yicha  oliy 

darajadagi  yalpi  majlisi  (sammiti)da  ishtirok  etib,  undagi  o’z  ma’ruzasida  O’zbekiston 

Respublikasining    Markaziy  Osiyoning  yadro  qurollaridan  holi  hudud  maqomini  olishida, 

terrorizm,  ekstremizm,  narkotrafikka  qarshi    kurashish,  BMT  va  davlatlararo  hamkorligi, 

regional  ekologik  muammolarni  bartaraf  etish  borasidagi  ishlari  to’g’risida    batafsil  to’xtadi. 

Prezident  Mingyillik    rivojlanish  maqsadlari  doirasida,  Afg’oniston  misolida,  uni  urush 

majoralar  makoniga  aylanmasligi  uchun  unga  iqtisodiy  yordam  ko’rsatish,  atrof-muhit 

muxofazasi kabi muhim masalalar bo’yicha takliflarni taqdim etdi.

2

 



«O‘zbekiston — xalqaro munosabatlar subyekti» degan konstitutsiyaviy formula nafaqat 

O‘zbekiston Respublikasining hozirgi jahonda tutgan o‘rninigina emas, balki O‘zbekiston jahon 

hamjamiyatining  ajralmas  bir  qismi,  uning  teng  huquqli  a’zosi  ekanligini  anglatadi.  Bu 

kuyidagilarda kurinadi: 

 

birinchidan, O‘zbekiston suveren davlat sifatida faqat hozirgi xalqaro huquqning 



umum e’tirof etilgan tamoyillari  va me’yorlari  hamda o‘zi  ishtirok etgan xalqaro shartnomalar 

qoidalari  bilan  bog‘liqdir  va  o‘zining  roziligisiz  boshqa  xech  qanday  majburiyat  yuklanishi 

mumkin emas; 

 



ikkinchidan,  O‘zbekiston  hududi  ichida  davlat  hokimiyati  cheklanmagan  va 

xalqaro  huquqdning  boshqa  biron-bir  subyekti  unta  aralashishga  xakli  emas.  Uning  hududidan 

tashkarida  esa  hokimiyat  boshqa  manfaatdor  davlatning  roziligi  bilangina  amalga  oshirilishi 

mumkin; 


 

uchinchidan, O‘zbekiston xalqaro huquqning boshqa subyektlari bilan diplomatik 



aloqalar  o‘rnatish  va  ular  bilan  shartnomalar  tuzish  bilan  bevosita  davlatlararo  munosabatlarda 

ishtirok etadi. 

Mustaqillik  yillarida  O‘zbekiston  jahonning  120  dan  ziyod  davlatlari  bilan  rasmiy 

diplomatik  aloqalar  o‘rnatdi.  Toshkentda  35  mamlakatning  elchixonalari  ochildi  va  19  xorijiy 

                                                 

2

 “Toshkent oqshomi” ro’znomasi., 2010 y., 21 sent., № 182 



 

27 


davlatlarning  elchilari  urindoshlik  asosida  O‘zbekiston  Respublikasida  akkreditatsiya  qilingan. 

Respublikada  88  xorijiy  vakolatxonalar,  24  ta  hukumatlararo  va  13  ta  xalqaro  nodavlat 

tashkilotlar faoliyat ko‘rsatmokda. 

Konstitutsiya asosida O‘zbekiston Respublikasini xalqaro munosabatlarning teng huquqli 

subyekti  sifatida  belgilovchi  huquqiy  asos  yaratilgan.  Kuyidagilar  tashqi  siyosat  sohasida  eng 

ahamiyatli hisoblanadi: 

1. 

1996  yildagi  O‘zbekiston  Respublikasi  tashqi  siyosatining  asosiy  tamoyillari 



to‘g‘risidagi Qonun; 

2. 


1992  yildagi  Diplomatik  vakolatxonalarning  raxbarlarini  tayinlash  va  chakirib 

olish tartibi to‘g‘risidagi Qonun; 

3. 

1992 yildagi Diplomatik unvonlar va darajalarni berish to‘g‘risidagi Qonun; 



4. 

1992 yildagi Xalqaro shartnomalar to‘g‘risidagi Qonun; 

5. 

1996 yildagi Konsullik Ustavi. 



 

Tashqi iqtisodiy aloqalar sohasida kuyidagi qonun hujjatlari qabul qilingan: 

 

1. 


1992 yilda Xorijiy sarmoyalar to‘g‘risidagi Qonun; 

2. 


1994  yilda  Xorijiy  sarmoyadorlarning  faoliyatlarini  kafolatlash  to‘g‘risidagi 

Qonun; 


3. 

2000 yilgi yangi taxrirdagi Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risidagi Qonun. 

 

O‘zbekistonning  tashqi  aloqalarini  ta’minlovchi  davlat  organlari  tuzilgan.  O‘zbekiston 



Respublikasi  Prezidenti  va  Oliy  Majlis  depo‘tatlari  umumxalq  tomonidan  mukobillik  va 

ko‘ppartiyaviylik  asosida  saylandi,  mamlakat  hukumati  to‘zildi.  Tashqi  ishlar  vazirligi 

faoliyatining yunalishlari va vazifalari tubdan o‘zgartirildi. Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi va 

tashqi  iqtisodiy  faoliyat  milliy  Banki  to‘zildi.  Tashqi  savdo  firmalarining  ixtisoslashgan 

tarmoqlari  tashkil  qilindi,  260  dan  ziyod  chet  el  firmalari,  banklari  va  kompaniyalarining 

vakolatxonalari ochildi. 

 

 

 

 

 

 


 

28 


II.BOB. XALQARO HUQUQNING BOSHQA SUBYEKTLARI 

 

2.1. Xalqaro tashkilotlar – xalqaro huquq subyekti 

 

Xalqaro  tashkilotlar  davlatlar  o‘rtasidagi  aloqani  vujudga  keltiruvchi  asosiy 



tashkilotlardir.  F.F  Martens  ta'kidlaganidek,  "yuqori  madaniyatli  xalqlar  o‘zlarini  mustaqil 

qiyosiy  tarzlarini  saqlab  qolishi  uchun  xalqaro  aloqalarga  muhtojdirlar".  Boshqa  davlatlarda 

harbiy  texnika  va  san'at  sohasidagi  yutuqlar  ortidan  bormagan,  hamda  ushbu  yutuqlardan 

foydalanmagan hukumat, o‘z davlatini zarur mudofaa vositalaridan benasib qoldiradi. Davlatlar 

o‘rtasidagi  munosabatlar  yovvoyilik  holatida  bo‘lganida  xalqaro  aloqalar  hech  bir  ma'no  kasb 

etmasdi.


3

  

Eramizdan  avvalgi  VI  asrlarda  qadimgi  Gretsiyada  ilk  domiy  xalqaro  birlashmalar 



tuzilgan  edi.  Bular  shahar  yoki  jamoalar  ittifoqi  (masalan,  Lakedemin  yoki  Simmakil  Delossi) 

yoki  qabila  va  shaharlarning  diniy  -siyosiy  ittifoqlari  edi  (masalan,  Delfin  -  Firmanillarning 

amfiktioniyasi). Ular kelajakdagi xalqaro tashkilotlarning namunasi bo‘lgan. F.F Martens asosli 

ta'kidlaganidek,  ushbu  ittifoqlar  faqatgina  diniy  maqsadlarda  tashkil  etilgan  bo‘lsalar-da  lekin 

umuman  davlatlar  o‘rtasidagi  aloqalarga  o‘z  ta'sirlarini  ko‘rsatgan:  O‘zga  ijtimoiy  faktorlar 

singari xalqlarni bir-birlariga yaqinlashtirib ularning yakkalikka bo‘lgan intilishlarini yumshatdi.

 

4

 



Xalqaro  tashkilotlar  rivojlanishida  keyingi  bosqich  xalqaro  iqtisodiy  va  bojxona 

birlashmalarning  tashkil  etilishi  bo‘ldi.  Bunday  ittifoqlardan  birinchisi,  butun  Shimoliy 

Germaniyani  yovvoyilik  holatidan  chiqishiga  sabab  bo‘lgan  Ganzey  savdo  ittifoqi-dir.  XIX  asr 

boshlarida German bojxona ittifoqi tuziladi.  

Ushbu  ittifoqqa  kirgan  barcha  davlatlar  tovarlarni  olib  kirish,  olib  chiqish  va  tranzit 

qilishga doir va bir xil qonunlarga bo‘ysunishlari shart edi. Barcha bojxona yig‘imlari umumiy 

deb tan olinib, ittifoq a'zolari o‘rtasida aholi soniga qarab taqsimlangan. 

Xalqaro tashkilotlar huquqi  bo‘yicha mutaxassislar fikricha, ilk hukumatlararo tashkilot 

bu  1831-yilda  tashkil  etilgan  Reynda  kema  qatnovi  bo‘yicha  markaziy  komissiya  bo‘lib 

hisoblanadi. 

XIX  asrning  ikkinchi  yarmida  Yer  o‘lchovi  bo‘yicha  Xalqaro  Ittifoq  (1864-yil), 

Butunjahon Telegraf Ittifoqi (1865-yil ) Butunjahon Pochta Ittifoqi (1874-yil), Adabiy va Badiiy 

mulki  himoyasi  bo‘yicha  Xalqaro  Ittifoq  (1886-yil),  Temiryo‘l  tovar  aloqalari  xalqaro  Ittifoqi 

                                                 

3

 Мартенс Ф.Ф.Современное международное право цивилизовнных народов Т.1 М., 1996 стр.163-164, 167. 



4

 O'sha joyda. 45-bet. 



 

29 


tashkil  etildi.  Ushbu  barcha  tashkilotlar  o‘zlarining  doimiy  organlari  a'zolari  va  qarorgohlariga 

ega  bo‘lib,  ularning  vakolatlari  o‘zlari  ixitsoslashgan  muammoni  muhokamasi  bilan 

chegaralangan edi.  

Birinchi jahon urushidan so‘ng davlatlar xalqaro xavfsizlik va xalqaro tinchlikni saqlash 

bo‘yicha xalqaro tashkilot tuzishga kirishdilar. 

1919-yilda Millatlar Ligasi tashkil etilib, xalqaro tinchlikni saqlash va davlatlar o‘rtasida 

o‘zaro hamkorlikni rivojlantirishga ko‘maklashish uning asosiy maqsadi hisoblanar edi. Millatlar 

Ligasi 1964-yil 18-aprelda o‘z faoliyatini tugatdi. 

Millatlar  Ligasi  e'tirof  etganidek,  har  qanday  urush  "Ligani  birday  qiziqtiradi"  va  Liga 

tinchlikni saqlash uchun barcha chora-tadbirlarni qo‘llashi. Liganing xohlagan a'zosi talabi bilan 

Kengash  chaqirilgan.  Millatlar  Ligasi  a'zolari  o‘rtasida  nizo  kelib  chiqqan  taqdirda,  nizo 

Millatlar  Ligasi  tomonidan,  hakamlik  sudi  yoki  Kengash  tomonidan  ko‘rib  chiqilishi  kerak 

bo‘lgan. 

Agarda Millatlar Ligasi a'zolaridan birortasi olgan majburiyatlarni buzgan holda urushni 

keltirib chiqarsa, qolgan barcha a'zolar u bilan barcha savdo va moliyaviy munosabatlarni uzish 

majburiyatiga  ega  edilar.  Kengash  esa  mamlakatlar  hukumatlariga,  Liga  majburiyatlariga 

hurmatni  qo‘llab-quvvatlab  turish  uchun  mo‘ljallangan  u  yoki  bu  hajmdagi  harbiy  kontinent 

yuborishni taklif etgan. 

Millatlar  Ligasi  Nizomi  milliy  qurol-yaroqlarni  minimumga  qadar  cheklashni  zarur  deb 

tan  olardi.  Millatlar  Ligasi  Kengashiga,  barcha  mamlakatlar  geografik  o‘rni  va  o‘ziga  xos 

xususiyatlarini  hisobga olgan holda, qurol-yarog‘ cheklanishi bo‘yicha  rejalar ishlab chiqish  va 

tegishli mamlakatlar hukumatlariga taqdim etish taklif etilgan edi. 

Mutaxassislar  fikricha,  Millatlar  Ligasi  o‘zining  asosiy  vazifasini,  ya'ni  nizolarni  tinch 

yo‘l  bilan  hal  etish  bilan  bog‘liq  vazifasini  bajara  olmadi.  U  ikkinchi  jahon  urushini  hamda 

Yaponiyaning  Xitoyga,  Italiyaning  Efiopiyaga,  Germaniyaning  Avstriya  va  Chexoslavakiyaga, 

Italiyaning Ispaniyaga hujumlarining oldini ololmadi.  

Xalqaro  tashkilotlar  haqida  gapirishdan  oldin  biz  xalqaro  tashkilotlar  tushunchasini 

aniqlab  olishimiz  kerak.  Xalqaro  tashkilotlar  bu-muayyan  maqsadlarni  amalga  oshirish  uchun 

xalqaro shartnoma asosida tuzilgan, davlatlar a'zolarining huquq va majburiyatlariga ega bo‘lgan 

hamda xalqaro huquqqa binoan ta'sis etilgan davlatlarning umumlashmasidir. 

Bunda  xalqaro  tashkilot  tushunchasini  tashkil  etuvchi  quyidagi  besh  belgi:  shartnomaga 

asoslanganlik,  muayyan  maqsadlarning  mavjudligi,  tashkiliy  tuzum,  mustaqil  huquqlar  va 

majburiyatlar, xalqaro huquqqa binoan ta'sis etilganlik to‘g‘risida gap yuritish mumkin. 


 

30 


Shartnomaga  asoslanganlik  shuni  bildiradiki,  xalqaro  shartnomaning  odatda  ko‘p 

tomonlama  ta'sis  akti,  xalqaro  tashkilotning  nizomi  hisoblanadi.  Lekin  xalqaro  shartnoma 

asosida  emas,  balki  xalqaro  tashkilot  organining  qarori  asosida  tashkil  etilgan  hollar  ham  yuz 

bergan.  Bu  BMTning  savdo  va  rivojlanish  (YUNKTAD),  Birlashgan  Millatlar  Tashkilotining 

sanoatni  rivojlantirish  bo‘yicha  (YUNIDO)  o‘tkazilgan  konferensiyalari  tashkil  etilishi  bilan 

bog‘liq.  Mazkur  tashkilotlar  Bosh  Assambleyaning  huquqiga  binoan  BMT  Nizomining  22-

moddasigi  yordamchi  organlar  tuzish  haqidagi  qoidaga  asosan  tashkil  etilgan  edi.  Shunga 

qaramay,  YUNKTAD  va  YUNIDOni  oddiy  yordamchi  organga  kiritish  mumkin  emas.  Bu 

organlar  BMT  tarkibida  oddiy  vazifani  bajarmaydi,  balki  xalqaro  tashkilotlar  tizimiga  ega 

bo‘lgan organlardir. Bosh Assambleyaning 2152-qarori (1966-yil 18-noyabri) to‘g‘ridan-to‘g‘ri 

rivojlantirish  bo‘yicha  tashkilot  BMT  Bosh  Assmableyasi  organi  sifatida  tuzildi  va  BMT 

doirasida muxtor tashkilot sifatida ish olib boradi. 

Aniq  bir  yo‘nalishdagi  maqsadlarning  mavjdudligi  xalqaro  tashkilot  tushunchasini 

belgilashda  muhim  belgi  hisoblanadi.  Tashkilotning  maqsadlari  xalqaro  tashkilotning  to‘la 

huquqlilik  xarakterini,  uning  tashkiliy  tizimini,  unga  beriladigan  huquqlarni  belgilashda 

muhimdir.  Tashkilotning  mustaqil  huquq  va  majburiyatlari  unga  a'zo  bo‘lgan  davlatlarning 

huquq  va  majburiyatlaridan  farq  qiladi.  Xalqaro  tashkilotlarning  ta'sis  hujjatlari  uning 

nizomlarida  belgilangan  bo‘lib,  ba'zi  moddalar  bevosita  a'zo  bo‘lgan  davlatlarga,  boshqa 

moddalari esa, xalqaro tashkilotning o‘ziga tegishlidir.  

Misol  uchun  BMT  Nizomining  19-moddasida  shunday  qayd  etilgan:  "Tashkilotga  pul 

badallarini to‘lash bo‘yicha qarzi bo‘lmagan tashkilot a'zosi, agar qarzining jami o‘tgan ikki yil 

uchun  to‘lanishi  kerak  bo‘lgan  badal  miqdoriga  teng  bo‘lsa  yoki  oshib  ketsa,  Bosh 

Assambleyada  ovoz  berish  huquqidan  mahrum  qilinadi."  BMT  Nizomining  21-moddasi  esa 

aksincha bevosita tashkilotning o‘ziga tegishli: "Bosh Assambleya o‘zining ichki qoidalari va ish 

tartibini o‘zi belgilaydi. U har bir sessiyaga raisni o‘zi saylaydi". Xalqaro tashkilotning unga a'zo 

bo‘lgan  davlatlar  huquqlari  va  majburiyatlaridan  farq  qiluvchi  mustaqil  huquq  va 

majburiyatlarga  ega  bo‘lish  imkoniyati,  birinchidan,  o‘z  huquqiga  ega  bo‘lgan  yuridik  shaxs 

sifatida  shakllanadi,  ikkinchidan,  agar  tashkilotlar  xalqaro  huquq  subyektlari  bilan  bevosita 

aloqador bo‘lsa, xalqaro huquqning subyekti bo‘lib qoladi. Ularga asosan, bitimlar tuzish huquqi, 

imtiyoz va immunitetlarga bo‘lgan huquq, vakolatlikka bo‘lgan huquq, xalqaro huquqqa binoan 

xalqaro  tashkilotning  to‘la  huquqlilik  xususiyatini  bildiradi.  Bu  tashkilotning  Nizomi  va 

faoliyatida xalqaro huquqning keng e'tirof etilgan prinsiplari  va normalariga, avvalo,  prinsipiga 

mos kelish zaruratini bildiradi. 


 

31 


Xalqaro  tashkilotlarni  turkumlash:  tashkilotlarning  huquqiy  tabiati;  tashkilot  faoliyatini 

qo‘llash;  tashkilot  faoliyatining  yo‘nalishi;  xalqaro  tashkilot  a'zolari  bo‘lgan  davlatlarning 

ijtimoiy-iqtisodiy faoliyati singari belgilari bo‘yicha o‘tkaziladi. 

Xalqaro  davlatlararo  universal  tashkilotlarning  maqsadlari  va  faoliyat  mavzulari  barcha 

davlatlar  uchun  manfaatli  bo‘ladi.  Chunonchi,  BMTning  maqsadi  va  faoliyat  yo‘nalishi 

jahondagi barcha davlatlar uchun muayyan manfaatga daxldor va shu tufayli bu tashkilot uning 

Nizomini  tan  olgan  barcha  davlatlar  uchun  ochiq  bo‘lishi  kerak.  Hozirgi  vaqtda  BMTning 

xalqaro  tashkilotlari  tushunchasi  keng  tarqalgan,  ular  qatoriga  BMT,  16  ta  ixtisoslashgan 

tashkilot, atom energiyasi bo‘yicha xalqaro agentlik (MAGATE) BMTning xalqaro tashkilotlar 

tizimiga  ega  bo‘lgan  yordamchi  tashkilotlar,  YUNKTAD,  YUNIDO,  BMT  taraqqiyot  rejasi 

PROON,  shuningdek,  BMTning  atrof-muhitni  himoya  qilish  bo‘yicha  konferensiyasi  YUNBP 

kiradi.  Xalqaro  tashkilotlar  xalqaro  tizimning  tarkibiy  qismidir.  Va,  tabiiyki,  xalqaro  tizimning 

rivojlanishi  hal  qiluvchi  ta'sir  ko‘rsatayotgan  ijtimoiy  taraqqiyot  qonunlari  umumiy  tarzda 

xalqaro tashkilotlar taraqqiyotini, ularning ijtimoiy va huquqiy tabiatini ham belgilab beradi. 

Turli  ijtimoiy  tuzumdagi  davlatlar  ishtirokidagi  tashkilotlar  jamiyat  taraqqiyotining 

umumiy  qonunlari,  shuningdek  turli  ijtimoiy  tuzumdagi  rivojlanish  qonunlarining  to‘qnashuvi 

ta'siri  ostida  ish  olib  boradi.  Bir  ijtimoiy  tuzumdagi  davlatlar  ishtirokidagi  tashkilotlar  esa, 

aksincha, shu  ijtimoiy tuzum  taraqqiyoti qonunlari ta'siri  asosida harakat  qiladi.  Hozirgi  zamon 

xalqaro  tashkilotlarning  yuridik  tabiati,  ya'ni  asosiy  yuridik  tavsifi  xalqaro  huquqni 

rivojlantirishga  hal  qiluvchi  ta'sir  ko‘rsatayotgan  o‘sha  jamiyat  taraqqiyoti  qonunlariga  ko‘ra 

belgilanadi.  Xususan,  uning  ilmiy  texnika  taraqqiyoti,  iqtisodiy  hayoti  va  boshqa  jihatlarining 

baynalmilallashuvi,  suveren  davlatlarning  mavjudligi  mustamlaka  tuzumining  yo‘q  qilinishi 

natijasida xalqaro maydonda ko‘pdan-ko‘p yangi davlatlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ldi.  

Yuqoridagilarga  asoslanib,  hozirgi  zamon  xalqaro  tashkilotlarni  davlatlararo  uyushma 

sifatida quyidagi asosiy yuridik belgilar bilan farqlash mumkin: 

1.  Ular qoida tariqasida davlatlar tomonidan xalqaro shartnoma tuzish yo‘li bilan tashkil 

etiladi va mana shu shartnomalar asosida ish olib boradi; 

2.  A'zo davlatlar o‘zlarining tashkilotdan chiqish huquqini saqlab qoladi

3.  Xalqaro  tashkilotlarning  eng  muhim  tamoyillaridan  biri  a'zo  davlatlarning  suveren 

tenglik  tamoyilidir.  Bu  tamoyil  xalqaro  tashkilotlarning  huquq  doirasi,  uning  nizomi,  ya'ni 

suveren  davlatlar  tomonidan  tuzilgan  erkin  shartnoma  bilan  belgilanadi;  tashkilotning  a'zosi 

bo‘lgan  har  bir  davlat  muhokama  qilish  uchun  takliflarni  kiritishda,  muhokamada  ishtirok 

etishda  teng  huquqqa  ega,  tashkilotning  organlariga  teng  huquq  asosida  vakil  qilinadi;  har  bir 

davlat bitta ovozga ega bo‘ladi. 



 

32 


4.  Turli  ijtimoiy  tuzumga  mansub  davlatlar  ishtirokida  tuzilgan  xalqaro  tashkilotlarda 

turli ijtimoiy tuzumdagi davlatlarning tinch-totuv yashash tamoyili hal qiluvchi rol, o‘ynaydi. Bu 

tamoyil  umumiy  xalqaro  tashkilotlarga  taalluqli  darajada  bu  tashkilotlarga  yangi  a'zolar  kabi 

qabul qilish chog‘ida tuzumning xilma-xilligi asosida kamsitishni taqiqlashni bildiradi; 

5.  Xalqaro  tashkilotlarning  qarorlari  tavsiya  xarakterida  bo‘ladi.  Faqat  shu  tashkilotlar 

faoliyatining  ichki  masalalari  bo‘yicha  qabul  qilgan  qarorlar  ularning  nizomiga  binoan 

majburiylik xarakteriga ega; 

6.  Xalqaro  tashkilotlar  ularning  nizomi  asosida  xalqaro  huquqiy  subyektlilikning 

muayyan hajmiga ega bo‘ladi. 

Xalqaro tashkilotlar odatda: oliy organ; ijarachi organ; ma'muriy organ; maxsus masalalar 

bo‘yicha  qo‘mita  va  komissiyalarni  o‘z  ichiga  oladi.  Bir  qator  tashkilotlarda  yuridik  organlar 

tuzilishi ham ko‘zda tutiladi. BMT tizimi o‘z xususiyatiga ega, u asosiy va yordamchi organlarga 

bo‘linadi. 

Oliy  (yalpi)  organlar  tarkibiga  a'zo  bo‘lgan  davlatlarning  hammasi  kiradi.  Umumiy 

xalqaro tashkilotlarda har bir davlat qoida tariqasida aholisining miqdori va iqtisodiy qudratidan 

qa'ti nazar bittadan ovozga ega bo‘ladi. 

Oliy organning huquqiy doirasiga tashkilot doirasining muhim masalarini, shu jumladan, 

ijrochi  organlarni,  bosh  kotibni  saylash.  Tashkilot  byudjetini  tasdiqlash  masalalarini  ko‘rib 

chiqish kiradi. 

Ijrochi  organ  umumiy  tashkilotlarda,  tor  tarkibdagi  organ  hisoblanadi.  Davlatlar 

favqulodda  holatlarda,  shuningdek  milliy  savdo  tashkilotlari,  misol  uchun,  INMARSAT 

kengashida  ularning  a'zolari  bo‘ladi.  Bu  organlarga  saylovlar  asosan  ikki  mezonga  binoan 

amalga oshiriladi. Bular: odil jo‘g‘rofiy taqsimot mezoni va o‘ziga xos manfaatlar mezonidir. 

Bunda  har  bir  mintaqadan  ijarachi  organga  muayyan  miqdordagi  a'zolar  saylanadi. 

A'zolarning  oz-ko‘pligi  mana  shu  mintaqaga  kiruvchi  davlatlar  miqdori  bilan  tartibga  solinadi. 

Har  bir  jo‘g‘rofiy  mintaqa  doirasida  navbatma-navbat  ijarachi  organga  saylanadigan  davlatlar 

ajratiladi.  Shunday  qilib,  oldin  yoki  keyin  tashkilot  a'zolari  bo‘lgan  hamma  davlatlar  muayyan 

jo‘g‘rofiy mintaqaga mansubligi orqali ijrochi organ tarkibiga saylanadi. 

Turli  tashkilotlarda  o‘ziga  xos  manfaatlar  mezoni  xilma-xil  belgilanadi.  Misol  uchun, 

xalqaro dengiz kengashi  tashkiloti (IMKO)da dengiz savdosida o‘z manfaatlari birinchi o‘rinda 

turadi yoki xalqaro kemachilik sohasida xizmat ko‘rsatishda katta o‘rin tutadi. 

Ma'muriy  organlar-kotibiyatdir.  Kotibiyat  bosh  kotib  (direktor)  tomonidan  boshqariladi. 

Kotibiyat  xodimlari  uch  turkumga:  oliy  ma'muriy  mansabdor  shaxslar,  mutaxassislar  sinfi, 

xizmat  ko‘rsatuvchi  xodimlarga  bo‘linadi.  Bosh  kotib  oliy  organ  tomonidan  3-6  yilga  qayta 



 

33 


saylanadi.  Kotibiyatning  boshqa  xodimlari  Bosh  kotib  tomonidan  tayinlanadi.  Ular  o‘z 

vazifalarini  tegishli  haq  hisobiga  bajaradilar.  Xodimlarni  tashlash  keng  jo‘g‘rofiy  asosda 

ularning malakasi hisobga olingan holda amalga oshiriladi. 

Maxsus  masalalar  bo‘yicha  qo‘mitalar  va  komissiyalar  borasida  to‘xtaladigan  sifatida 

muvaqqat  yoki  doimiy  qilib  tuziladi.  Ishtirokchilar  tarkibi  miqdori  jihatidan  ham  xilma-xil 

bo‘ladi. Ba'zilarning a'zolari qilib davlatlar belgilanadi. Boshqalarning a'zolari alohida shaxslar 

tariqasida  belgilanadi.  Ba'zilari-cheklangan  tarkibdagi  organlar,  boshqalarida  esa  tashkilot 

a'zolari bo‘lgan barcha davlatlar a'zo hisoblanadi. 

Xalqaro  tashkilotlar  davlatlar  tomonidan  aniq  maqsadlar  va  vazifalarni  bajarish  uchun 

tuziladi. Buning uchun muayyan huquq doirasiga ega bo‘ladi, bu huquq doiralari Nizomda qayd 

etiladi. 

Tashkilotlarning faoliyati mazkur tashkilot huquq doirasiga binoan amalga oshirilsagina, 

to‘la  huquqli  bo‘ladi.  Xalqaro  tashkilotlarning  huquq  doirasi  uning  organlari  huquq  doirasida 

namoyon bo‘ladi. Xalqaro tashkilot bilan uning organlari huquq doirasidagi ikki jihatni farqlab 

olmoq  lozim:  tashkilot  qaramog‘ida  bo‘lgan  masalalar  doirasida  belgilovchi  mavzu  bo‘yicha 

huquq  doirasi  va  tashkilotning  uning  mavzu  bo‘yicha  huquq  doirasiga  kiruvchi  masalalar 

bo‘yicha hujjatlarini belgilovchi huquq doirasidir. 

Xizmat  qiladigan  ta'sis  xalqaro  shartnoma  xalqaro  tashkilot  huquq  doirasining  asosi 

hisoblanadi. Chunki tashkilot huquq doirasidagi har qanday o‘zgarish yoki uni organlar o‘rtasida 

qayta taqsimlash ta'sis hujjatida bu masala bo‘yicha shartnoma tartibida amalga oshiriladi. 

Tashkilot  organlarining  qarorlari  odatda  o‘zining  majburiylik  kuchiga  qarab  ikkiga 

bo‘linadi. Bular: majburiy kuchga ega bo‘lgan qaror va tavsiyalardir. 

Qarorlar tashkilotning ichki hayoti bilan aloqador masalalar bo‘yicha qabul qilinadi. Bu 

masalalar  bajariladigan  ish  qoidalarini  qarab  chiqish,  byudjetni  tasdiqlash  va  a'zolar  o‘rtasida 

xarajatlarni taqsimlash, tashkilotga a'zolar qabul qilish, a'zolikdan o‘chirish, tashkilot organlariga 

saylovlar  va  boshqalardir.  Hamma  xalqaro  tashkilotlarda  tashkiliy  masalalar  bo‘yicha  a'zo 

bo‘lgan  davlatlar  uchun  majburiydir.  Tashkilot  faoliyatining  o‘zagiga  taalluqli  masalalar 

bo‘yicha qarorlarga kelganda ular qoida tariqasida tavsiyalar xarekteriga ega. Bu, albatta, Bosh 

Assambleyaning qarorlarining siyosiy va axloqiy kuchini inkor etmaydi. 

Xalqaro  tashkilotlarning  maqsad  va  vazifalari  tushunchalarini  farqlab  olish  lozim. 

Xalqaro  tashkilotlarning  maqsadlari  xilma-xildir.  BMT  xalqaro  tinchlik  va  xavfsizlikni  saqlash 

uchun  tuzilgan.  IKAO  xalqaro  aviatsiya  muammolarini  o‘rganish,  fuqaro  aviatsiyasi  uchun 

xalqaro  normalar  va  qoidalar  ishlab  chiqish  hamda  xalqaro  havo  yo‘llarida  uchishning 

xavfsizligini  ta'minlash,  jahon  intellektual  mulki  tashkiloti  (VOIS)  avtorlik  huquqini  xalqaro 



 

34 


maydonda himoya qilish maqsadlarida ta'sis etilgan va boshqalar. Maqsadlardan kelib chiquvchi 

aniq  vazifalar  xalqaro  tashkilotlar  tomonidan  muayyan  xarakatalar  orqali  amalga  oshiriladi. 

Mazkur xarakatalrning yig‘indisi xalqaro tashkilotlarning vazifasini tashkil etadi. Bular axborot, 

normativ, nazorat va amaliy vazifalardir. 

Axborot vazifasi xalqaro tashkilotlarning eng eski vazifalaridan biridir. U o‘z vazifasini 

ikki  jihatdan  amalga  oshiradi:  birinchidan,  har  bir  tashkilot  bevosita  o‘zining  tuzumi  va 

faoliyatining asosiy yo‘nalishiga taalluqli hujjatlar turkumini  e'lon qiladi, ikkinchidan, tashkilot 

maxsus  hujjatlar,  ma'ruzalar,  ma'lumotlar,  o‘zi  shug‘ullanadigan  masalalar  bo‘yicha  qisqacha 

bayonlar e'lon qiladi. 

Normativ  vazifani  ikki  ma'noda:  xalqaro  tashkilotning  xalqaro  huquq  normalarini 

yaratishda  bevosita  ishtiroki;  xalqaro  tashkilotning  davlatlarning  normativ  jarayonida  ishtiroki 

sifatida  tushuntirish  mumkin.  Hozirgi  vaqtda  xalqaro  tashkilotlarning  davlatlarning  normativ 

jarayonida ishtirok etishi  keng tarqalgan.  BMT tarkibidagi  ko‘pgina hukumatlararo tashkilotlar 

mana shunday normativlik bilan shug‘ullanmoqda. 

Nazorat vazifasi keyingi davrda ayniqsa keng rivojlandi. Ko‘pdan-ko‘p xalqaro hujjatlar, 

nizomlar  ko‘p  tomonlama  Konvensiyalar,  Faktlar  mavjud  bo‘lib,  ular  mana  shu  hujjatlarda 

ifodalangan  normalarni  bajarishni  turli  shaklda  nazorat  qilishni,  shuningdek,  nazoratni  amalga 

oshirish uchun maxsus organlar tuzishni ko‘zda tutdi. 

Amaliy  ish  vazifasi  xalqaro  tashkilotlar  vazifasi  orasida  yangidir.  U,  avvalo,  BMT  va 

uning  maxsus  muassasalariga  taalluqli.  Unga:  BMTning  amaliy  ish  bo‘yicha  vazifalari; 

BMTning  xalqaro  tinchlik  va  xavfsizlikni  saqlash  bo‘yicha  operatsiyalari;  BMT  va  uning 

ixtisoslashgan tashkilotlar tomonidan yosh rivojlanayotgan davlatlarga texnik yordam ko‘rsatish 

va boshqa ayrim masalalar kiradi. 

Xalqaro  tashkilotlarning  byudjeti  a'zo  bo‘lgan  davlatlar  badallari  hisobiga  to‘ldirib 

boriladi. Har bir tashkilot badallari byudjetga ajratish tartibini o‘zi belgilaydi. 

BMT badallari bo‘yicha qo‘mita uchta mezonni:  

1.  Aholi jon boshiga tushadigan mablag‘; 

2.  Jahon urushi tufayli mamlakat iqtisodiyotining ahvoli

3.  U  yoki  bu  mamlakat  tomonidan  chet  el  valutasini  sotib  olish  imkoniyatini  belgilab 

beradi. Ularga binoan har bir davlat tashkilot byudjetiga badalning ma'lum foizini to‘lashi kerak. 



 

35 


Hozirgi vaqtda xalqaro tashkilotlar faoliyatining xarakterli xususiyatlaridan biri ularning 

byudjeti  g‘oyat  o‘sib  borayotganligidadir.  Misol  uchun,  1946-yili  BMT  byudjeti  19  million 

dollarni tashkil etgan edi. 1988-1989-yillarda 986 million dollar miqdorida tasdiqlandi.

 5

   



Xalqaro  tashkilot-  bu  xalqaro  huquq  va  xalqaro  shartnoma  asosida,  siyosiy,  iqtisodiy, 

madaniy,  ilmiy-texnikaviy  sohalarda  hamkorlikni  amalga  oshirish  uchun  tuzilgan  davlatlar 

birlashmasi  bo‘lib,  uning  uchun  tegishli  organlar  tizimi  davlatlar  huquq  va  majburiyatlaridan 

kelib chiquvchi huquq va majburiyatlarga va hajmi hamda a'zo davlatlar tomonidan belgilangan 

avtonom xohish irodaga ega bo‘ladi. 

Har qanday xalqaro tashkilot kamida quydagi olti sifatga ega bo‘lishi kerak:  



Download 434.66 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling