Ўзбекистон республикаси адлия вазирлиги


Download 1.61 Mb.
bet1/50
Sana23.04.2022
Hajmi1.61 Mb.
#650327
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50
Bog'liq
Moliya huquqi янги
Maqsudov Otabek , 2-Педагогнинг компетентлик қобилияти асослари., 2-Педагогнинг компетентлик қобилияти асослари., 10-lecture Multimedia, 2-Педагогнинг компетентлик қобилияти асослари., 2 5436057802088909162, Экотуризм, igrovye texnologii v prepodavanii russkogo yazyka, BSrTMj6236on7OhEwDN5agbo7UZ0Zo9zGK7uIYr3, UP-Fazovye-ravnovesiya-v-silikatnyh-sistemah, Mavzu Germaniya Federativ Respublikasi geografiyasi. Quyidagi s, Reja Kirish-fayllar.org, Reja Kirish-fayllar.org, 147, daftar yuzi



O’ZBEKISTОN RESPUBLIKASI ОLIY VA O’RTA MAXSUS TA`LIM
VAZIRLIGI


O’RTA MAXSUS KASB- XUNAR MARKAZI


NAMANGAN VILОYATI O’RTA MAXSUS TA`LIMI XUDUDIY BОSHQARMASI


Namangan yuridik kоlleji


Moliya huquqi
fani bo’yicha




Namangan - 2011 yil

Мавзу: Молия ва давлатнинг молиявий фаолияти.


Режа:




  1. Молия ва Ўзбекистон Республикасининг молиявий тизими

  2. Давлатнинг молиявий фаолияти тушунчаси ва усуллари

  3. Молиявий фаолиятни амалга оширувчи органла

  4. Давлат ва маҳаллий ҳокимият органлари молиявий фаолиятининг ҳуқуқий шакллари

  5. Давлат молиявий фаолиятининг асосий тамойиллари

Давлат ва ҳуқуқ назарияси фанидан маълумки, ҳар бир ҳуқуқ соҳаси маълум бир мақсад ва вазифаларга йўналтирилган бўлади. Молия ҳуқуқининг олдига қўйилган асосий вазифа - бу жамиятда келиб чиқадиган ўзига хос муносабатларни тартибга солишдан иборатдир.


Молия ҳуқуқи ўз таъсири остига маълум бир ижтимоий муносабатлар доирасини қамраб олади. Давлат ўз олдига турган вазифаларни бажаришда «молия» деб аталувчи иқтисодий ричагни қўллайди ва шу билан боғлиқ ҳолда молиявий фаолиятни амалга оширади. Мана шу сабабли молия ҳуқуқи тўғрисида сўз юритишдан аввал «молия» ва «давлатнинг молиявий фаолияти» деган тушунчаларни билиб олиш лозим.
Ҳар бир давлат ўзининг мустақил молиясига эга бўлмоғи лозим. Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан сўнг нафақат сиёсий мустақилликка, балки шу жумладан иқтисодий мустақилликка, яъни Ўзбекистон Республикаси ўзининг молиясига ва ўзининг миллий даромадига эга бўлди. Ўзбекистон Республикасининг молияси мамлакатимиз иқтисодий тизимининг муҳим ва ажралмас қисми бўлиб, унинг таркибий элементи ҳисобланади. Иқтисодиётнинг ривожланиши - унинг молиясини юксалиш йўналишларини белгилаб беради ва мустаҳкамлаб боришига ижобий таъсир кўрсатади. Иқтисодиётимизнинг тараққиётини белгилаб берувчи асосий кўрсатгичлардан бири - бу миллий даромаддир. Миллий даромаднинг ўсишига мамлакат саноати, қишлоқ хўжалиги ва бошқа тармоқларнинг узлуксиз ривожланиши сабаб бўлади. Молияни мустаҳкамлаш мураккаб вазифалардан бири бўлиб, бу вазифани бажармасдан туриб мамлакатимизни ҳимоя қилиш, маданий ва хўжалик ривожланишини таъминлаш ва бозор иқтисодиёти шароитига қадам қўйиш мумкин эмас.
Молия – пул муносабатларининг ажралмас қисми ҳисобланади. Унинг роли ва аҳамияти пул муносабатларининг иқтисодий муносабатларда тутган ўрни билан белгиланади.
Молия лотинча сўздан олинган бўлиб, пул тўловлари деган маънони англатади. Лекин молияни пул тўловлари деб тушунтиришнинг ўзи етарли эмас. Чунки бу тўловлар бир томондан, бюджетга солиқлар, йиғимлар ва бошқа мажбурий тўловлар ўтказишни; иккинчи томондан эса, давлат бюджети ва бошқа жамғармалар ҳисобидан маблағлар беришни; банклар орқали пул тўловлари (ҳисоб-китоблар)ни амалга ошириш сингари пул ҳаракатини ифода қилади ҳамда бу ҳаракатларда ижтимоий муносабатлар акс этади.
Молия тушунчаси жуда кенг тушунча бўлиб, ўз моҳиятига кўра, иқтисодий категориялардан бири бўлиб ҳисобланади. Бундай категорияларга «пул», «фойда», «таннарх» каби бошқа иқтисодий тушунчалар ҳам киради. Буларнинг ҳар бири категориянинг моҳиятини ва жамият ривожланишидаги ролини белгиловчи ўз вазифаларини бажаради. Бозор муносабатларига ўтиш иқтисоднинг ролини, шунингдек молияни, ижтимоий ишлаб чиқаришни кучайтиришни талаб қилади.
Молия тушунчасини иқтисодий ва моддий нуқтаи назардан кўриб чиқиш мумкин. Иқтисодий маънода молия – бу турли бўғиндаги субъектларнинг марказлашган ва марказлашмаган жамғармалари пул маблағларини ташкил этиш, тақсимлаш ва фойдаланиш билан боғлиқ бўлган иқтисодий муносабатлардир. Моддий маънода эса, молия – бу давлат, маъмурий-ҳудудий тузилмалар, корхоналар, муассасалар, ташкилотларнинг пул маблағлари бўлиб, жамият ва ишлаб чиқаришни ривожлантириш эҳтиёжларини моддий таъминлаш учун фойдаланилади.
Молиянинг мавжуд бўлиши товар-пул муносабатлари билан боғлиқдир. Бу муносабатларнинг ривожланиши - меҳнатнинг тақсимланишига, турли мулк шаклларининг мавжудлиги ва улар хўжалик фаолиятининг ташкилий-ҳуқуқий шаклга асосланганлигига, ташқи иқтисодий алоқаларга боғлиқлигига асосланади. Миллий даромаднинг тақсимланиши - пул шаклида намоён бўлади. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва жорий қонунларида турли мулк шаклларининг мустаҳкамланганлиги, барча мулк шаклларининг давлат томонидан бир хилда ҳимояланиши ва бозор механизмининг ривожланиши давлатдаги товар-пул муносабатларининг чуқурлашуви ва кенгайишининг истиқболини белгилайди.
Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш лозимки, молия пул муносабатларининг ҳаммасини ҳам қамраб олмайди. Молияга фақатгина пул жамғармаларини ташкил этиш, ундан фойдаланиш ва уни тақсимлаш билан боғлиқ бўлган ижтимоий муносабатлар киради.
Миллий даромадни тақсимлаш ва қайта тақсимлаш жараёнида, молия ёрдамида, жамият ривожланишини, ишлаб чиқаришнинг кенгайишини, экологик хавфсизликни, мамлакатнинг мудофааси ва хавфсизлигини таъминловчи пул жамғармалари ташкил қилинади ва улардан фойдаланилади.
Молия - бу пул жамғармаларини ташкил этувчи ижтимоий муносабатлар бўлиб, мамлакат иқтисодини тартибга солувчи асосий ричагдир.
Молиянинг мазмунини пулнинг ёки пул маблағлари жамғармаларининг ўзи эмас, балки пул жамғармалари ва пул маблағларини ташкил этиш, тақсимлаш ва фойдаланиш жараёнида юзага келадиган иқтисодий (пул) муносабатлар ташкил этади.
Молия тизимида марказий ўринни оммавий молия (давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг молияси) эгаллайди. Давлат молияси – бу давлат олдида турган вазифа ва функцияларни бажарилишини моддий таъминлаш мақсадида пул маблағлари жамғармаларини тўплаш, тақсимлаш ва фойдаланиш бўйича бўладиган пул муносабатлари тизимидир. Маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг молияси эса бу маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг уз олдида турган вазифа ва функцияларни бажариш мақсадида марказлашган ва марказлашмаган пул маблағлари жамғармаларини ташкил этиш, тақсимлаш билан боғлиқ бўлган иқтисодий муносабатлардир.
Ўзбек давлатчилиги ривожланишининг ҳозирги шароити ишлаб чиқариш жараёнининг марказлашган ҳолда тартибга солиниши, қайта тақсимлаш муносабатларининг кенгайиши билан тавсифланади. Давлат миқёсидаги пул маблағлари нафақат бюджет тизимида, балки бюджетдан ташқари жамғармаларда, суғурта ва кредит соҳаларида ҳам тўпланади. Барча мулк шаклидаги корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг молияси маълум бир аҳамият касб этмоқда. Чунки, улар ердамида давлат пул маблағлари асосий массасининг муомиласи амалга оширилади.
Шундай қилиб, молия икки йўналиш бўйича функцияланади:
1) давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг марказлашган пул жамғармаларини тўплаш, тақсимлаш ва фойдаланиш билан боғлиқ бўлган иқтисодий пул муносабатлари;
2) корхоналар, муассасалар, ташкилотларнинг марказлашмаган пул жамғармалари муомиласига хизмат қилувчи иқтисодий муносабатлар.
Юқоридагиларга асосланиб, Ўзбекистон Республикасининг молияси - бу Ўзбекистон Республикасининг пул жамғармаларини (бюджет, бюджетдан ташқари ва бошқа жамғармаларни) ташкил қилиш, уни бўлиб чиқиш ва ундан фойдаланиш ҳамда аҳолининг ижтимоий-маданий талабини қондиришдаги, республика иқтисодиёти, ижтимоий-маданий ва маъмурий-сиёсий ривожланишни таъминловчи молиявий (иқтисодий) муносабатлар ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасида молия бир қанча бўғинлардан иборат бўлиб, ягона молия тизимини ташкил қилади.
Молия тизимига ўзаро боғлиқ бўлган бўғинлар (институтлар) киради. Бу ҳолат шу билан ифодаланадики, у ўз таъсири билан давлатнинг бутун иқтисодини қамраб олади. Молия таркибига кирувчи бўғинлар йиғиндиси ўзаро алоқадорликда - давлатнинг молиявий тизимини ташкил қилади.
Мамлакатнинг молия тизими – бу давлат, маъмурий-ҳудудий тузилмалар, корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, халқ хўжалиги соҳаларининг пул маблағлари жамғармаларини ташкил этиш, тақсимлаш ва фойдаланишнинг шакл ва усулларининг тизимидир.
Ҳозирги вақтда янги иқтисодий ва сиёсий шароитларда, давлатнинг молиявий тизимида бир қанча ижобий ўзгаришлар содир бўлди ва бу ҳолат молиявий тизимга таъсир қилиши билан бир вақтда, унга кирувчи бўғинларнинг мазмунини, ички тузилишини ва уларнинг ўзаро алоқаларини ҳам ўзгартирди. Масалан, молия тизимида янги бўғинлар (институтлар) пайдо бўлди.
Ўзбекистон Республикасининг молиявий тизимини қуйидаги бўғинлар (институтлар) ташкил қилади:

  • Ўзбекистон Республикасининг бюджет тизими.

Молия тизимида давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмалари пул жамғармаларини бевосита ташкил қилувчи - бюджет тизими марказий ўринни эгаллайди. Бундай пул жамғармалари давлат мудофааси ва хавфсизлигини таъминлашда, умумдавлат ёки ҳудудий тузилмаларнинг ижтимоий-иқтисодий режаларини амалга оширишда муҳимдир. Бир вақтнинг ўзида у субъектлар мустақиллигининг молиявий базаси бўлиб ҳам хизмат қилади, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларини ривожлантиради. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 122-моддасига биноан давлат бюджети тизимига: республика бюджети; Қорақалпоғистон Республикаси бюджети; маҳаллий (вилоят, туман, шаҳар) бюджетлари киради.
Республика бюджети ва маҳаллий бюджетлар жисмоний ва юридик шахслар томонидан тўланадиган солиқлар, йиғимлар ва бошқа мажбурий тўловлардан ташкил топади.
Ўзбекистон Республикасида давлат бюджети - бу иқтисодий муносабатлар тизими бўлиб, унинг ёрдамида марказлашган пул маблағлари жамғармалари ташкил этилади. Давлат бюджети ёрдамида ҳар йили мамлакат миллий даромадининг ярмидан кўпи тақсимланади ва қайта тақсимланади.
Бюджетлар асосан мажбурий тўловлар асосида ташкил этилади. Пул жамғармалари бюджет молиялаштириши усули ёрдамида, яъни қайтариб бермаслик шарти билан пул маблағларини ажратиш ёрдамида тақсимланади.

  • Бюджетдан ташқари ижтимоий жамғармалар.

Бюджетдан ташқари ижтимоий жамғармалар - молиявий тизимнинг янги бўғинларидан бири бўлиб ҳисобланади. Бундай жамғармалар жумласига: Республика йўл жамғармаси, Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш давлат қўмитасининг махсус ҳисобварағи; иш билан таъминлашга кўмаклашувчи давлат жамғармаси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Пенсия жамғармаси киради. Ўзбекистон Республикасининг «Бюджет тизими тўғрисида»ги қонунга биноан давлат мақсадли жамғармалари – Давлат бюджети таркибида жамлантириладиган жамғармалар бўлиб, уларнинг ҳар бири учун маблағлар манбалари, ҳар бир манбадан маблағ тушиши нормалари ва шартлари, шунингдек шу маблағлардан фойдаланилиши мумкин бўлган мақсадлар қонун ҳужжатлари билан белгиланади. Ушбу жамғармалар юридик ва жисмоний шахслардан олинадиган мажбурий тўловлар ва ажратмалардан ташкил топади. Шу билан бирга, бюджетдан ташқари жамғармалар ихтиёрий аъзолик тўловларидан ҳам ташкил топади. Бу жамғармаларни ташкил қилишдан асосий мақсад - давлат молиявий маблағларининг кенгайишини ва улардан мақсадга мувофиқ фойдаланишни таъминлашдир.
Бюджетдан ташқари жамғармалар давлатнинг марказлашган пул жамғармаси ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикасининг «Бюджет тизими тўғрисида»ги қонуннинг 20-моддасига биноан Давлат мақсадли жамғармаларини тузиш, жамғарма маблағларини шакллантириш ва улардан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади. Масалан, Ўзбекистон Республикаси бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 23 декабрдаги 498-сон қарори билан тасдиқланган «Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси маблағларини шакллантириш ва сарфлаш тартиби тўғрисида»ги Низом асосида ташкил қилинади. Низомга кўра Ўзбекистон Республикаси Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси пенсия таъминоти тизимидаги бошқарув тузилмасини такомиллаштириш, давлат ижтимоий суғуртаси бўйича мажбурий бадаллар, ажратмалар ва тўловларнинг тўлиқ йиғилишини таъминлаш, аҳолини давлат томонидан кафолатланган ижтимоий ҳимоя қилиш чора-тадбирларини ўз вақтида маблағ билан таъминлаш мақсадида ташкил этилган. Пенсия жамғармаси даромадлари жисмоний ва юридик шахсларнинг мажбурий ва ихтиёрий бадаллари асосида шаклланади. Пенсия жамғармаси маблағларидан мақсадга мувофиқ фойдаланилишини контрол қилиш Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва унинг ҳудудий органлари томонидан амалга оширилади.

  • Суғурта.

Жисмоний ва юридик шахсларнинг мажбурий ва ихтиёрий бадалларидан ташкил топган суғурта жамғармаларидан - юридик ва жисмоний шахсларга етказилган зарарларни тўлиқ ёки қисман қоплаш мақсадида фойдаланилади. Суғурта жамғармалари даромадларининг ташкил топиш манбаси бўлиб, юридик ва жисмоний шахсларнинг тўловлари, шунингдек назарда тутилган ҳолларда эса, давлат бюджетидан ажратиладиган маблағлар ҳисобланади. Суғурта жамғармаларини ташкил этишдан асосий мақсад - табиий офатлар ёки бошқа фавқулодда ҳолатлар юз берганда, етказилган зарарни қоплашдан иборатдир.
Ўзбекистон Республикасининг «Суғурта фаолияти тўғрисида»ги қонунига биноан суғурта деганда юридик ёки жисмоний шахслар тўлайдиган суғурта мукофотларидан шакллантириладиган пул фондлари ҳисобидан муайян воқеа (суғурта ҳодисаси) юз берганда ушбу шахсларга суғурта шартномасига мувофиқ суғурта товонини (суғурта пулини) тўлаш йўли билан уларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш тушунилади.
Амалдаги қонунчиликка кўра суғурта ҳаётни суғурта қилиш ва умумий суғурта соҳаларига бўлиниши мумкин.

  • Кредит.

Кредит – бу вақтинча бўш турган пул маблағларини ва бошқа маблағларни маълум бир муддатга ва ҳақ эвазига қайтариб беришлик шарти билан қарзга беришдир. Кредит муносабатлари икки субъект ўртасида: қарз берувчи ва қарз олувчи ўртасида юзага келади. Кредит: биринчидан, пулга тенглаштирилган тўлов маблағларини (масалан, вексел, чек, сертификат) юзага чиқариб, уларни хўжалик муомиласига жалб қилади; иккинчидан, у вақтинча бўш турган маблағларни ҳаракатдаги капиталга айлантиради; учинчидан, қарз бериш орқали пул маблағларини турли тармоқлар ўртасида қайта тақсимлаш билан ишлаб чиқариш ресурсларининг кўчиб туришини таъминлайди; тўртинчидан, қарз бериш, қарзни ундириш маблағлари орқали иқтисодий ўсишни рағбатлантиради. Кредит муносабатлари пул эгаси билан қарз олувчи ўртасида бевосита ёки билвосита бўлиши мумкин. Шунга қараб кредитнинг: тижорат, банк, истеъмолчи, давлат ва халқаро кредит шакллари мавжуд.

  • Корхона, муассаса ва ташкилотларнинг молияси.

Корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг (кейинги ўринларда корхоналар деб аталади) молияси - молия тизимининг бошланғич бўғинларидан бири бўлиб, унинг асосини ташкил қилади. Корхоналар молияси - моддий ишлаб чиқариш билан, ишлаб чиқарилган маҳсулотларни тарқатиш билан бевосита боғлиқ бўлиб, миллий даромадни ташкил қилади ҳамда бу молия тизими ёрдамида тақсимланади ва қайта тақсимланади.
Корхоналарда ҳосил бўлган молиявий маблағлар давлат бюджети даромадларининг асосий манбаи бўлиб ҳисобланади.
Бозор муносабатлари шаклланиши ва ривожланиши шароитида ҳориж сармоялари иштирокида ташкил этилган қўшма корхоналарнинг молияси алоҳида ўринни эгаллайди. Бундай корхоналар умумий эгаликда бўлган мол-мулкка эга бўлиб, пул жамғармаларини ташкил этишга ижобий таъсир кўрсатади.
Демак, корхоналарнинг молияси - бу иқтисодий муносабатлар тизими бўлиб, унинг жараёнида давлатнинг марказлашмаган пул маблағлари жамғармалари ташкил этилади ва фойдаланилади. Бу пул маблағлари жамғармалари корхоналарнинг кундалик бошқарувида бўлади.
Корхоналар ўзларининг харажатларини ўз даромадлари ҳисобидан қондирадилар.
Корхоналар даромадлари ва харажатлари ўртасидаги фарқнинг маълум бир қисми, мажбурий тўловлар сифатида (масалан солиқлар сифатида) бюджетга ўтказилади.
Юқорида санаб ўтилган молия тизими бўғинлари, иқтисодий категория сифатида, умумий хусусиятларга эга, лекин улар иқтисодий-ижтимоий жараёнга турлича таъсир қилади.
Молиявий тизимнинг ҳар бир бўғини жамият эҳтиёжини қондиришга қаратилган пул маблағларини ташкил этиш ва ундан фойдаланиш жараёнида юзага келувчи молиявий муносабатлар йиғиндисидан иборат.
Пул жамғармалари марказлашган ва марказлашмаган бўлиши мумкин. Марказлашган пул жамғармалари - маълум бир ҳудудда умумий эҳтиёжларни қондириш учун ишлатилади. Масалан, бюджет, бюджетдан ташқари ижтимоий жамғармалар, суғурта ва кредит жамғармалари – марказлашган пул жамғармалари ҳисобланади. Марказлашмаган пул жамғармалари - корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар пул жамғармаларидан иборат бўлиб, мазкур корхона, муассаса ва ташкилотнинг ишлаб чиқаришига ва ижтимоий эҳтиёжларига жалб қилинади.
Ҳозирги вақтда молиявий тизимнинг ривожланиши, кўп жиҳатдан, ҳориж тажрибасидан самарали фойдаланишга боғлиқдир. Чунки ҳориж давлатларида турли хил бюджетдан ташқари жамғармалар ташкил қилиниши яхши йўлга қўйилган. Кўпгина ҳориж давлатларида мулкий ва шахсий суғуртада давлат монополияси мавжуд эмас.

Давлат ўз олдида турган вазифаларни бажариш жараёнида маълум бир фаолият турини амалга оширади. Давлат фаолиятининг асосий турларидан бири - бу молиявий фаолиятдир. Молиявий фаолият деганда - марказлашган ва марказлашмаган пул жамғармаларини мақсадга мувофиқ ва режали ташкил этиш, уни тақсимлаш ва фойдаланиш фаолиятини тушунамиз.


Молия ҳуқуқи фани давлатнинг молиявий фаолияти жараёнида юзага келувчи ҳуқуқий муносабатларни тартибга солади. Мазкур муносабатларни бир неча гуруҳга бўлишимиз мумкин:

  1. давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг бюджет соҳасидаги фаолияти;

  2. давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг солиқ соҳасидаги фаолияти;

  3. давлат ва маъмурий-ҳудудий тузилмаларнинг кредит соҳасидаги фаолияти;

  4. давлат ва маҳаллий корхоналарнинг молиявий фаолияти;

  5. мажбурий суғурта соҳасидаги давлат фаолияти;

  6. давлат ва маҳаллий органларнинг бюджетдан ташқари жамғармалар соҳасидаги фаолияти.

Ўзбекистон Республикаси Давлат мустақиллигига эришгандан сўнг, ўзининг молиявий фаолиятини бозор иқтисодиёти шароитига босқичма-босқич ўтишга қаратди. Бу – бозор иқтисодиёти муносабатларини шакллантиришнинг асосий тамойилларидан бири сифатида Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг асарларида ҳам кўрсатиб ўтилгандир.

Download 1.61 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   50




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2023
ma'muriyatiga murojaat qiling