Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги тошкент молия институти


 Firmaning ishlab chiqarish imkoniyatlariga texnologiyalarning ta’siri


Download 287.26 Kb.
Pdf ko'rish
bet2/3
Sana06.04.2020
Hajmi287.26 Kb.
1   2   3

2. Firmaning ishlab chiqarish imkoniyatlariga texnologiyalarning ta’siri. 

XXI asr zamonaviy texnologiya va axborot-kommunikasiyalar asri sanaladi. 

Ayniqsa, o'n besh-yigirma yil ichida texnologiya shiddat bilan rivojlandi. 

Hayotimizdan zamonaviy axborot-kommunikasiya vositalari muqim o'rin 

egalladi. Kompyuter texnologiyalari imkoniyati bir necha bor ortdi. Uyali aloqa 

vositalari, optik toalli moslamalar, global internet texnologiyalari imkoniyatlari 

sanog'iga etish qiyin. Ahamiyatlisi, rivojlangan texnologiyalar jamiyat 

hayotining barcha jabhasini qamrab oldi. Bundan, albatta, shahar yo'lovchi 

tashish transporti tizimi ham mustasno emas. 

Bugungi kunda uzoq muddatli istiqbolga mo‘ljallangan iqtisodiy siyosatning 

bosh maqsadi mavjud xom ashyo zaxiralarini qayta ishlashning davomli 

zanjirini shakllantirishda afzalliklarga ega bo‘lgan sanoat tarmoqlarini 

rivojlantirish, qo‘shimcha qiymatli mahsulotni ko‘paytirishga xizmat qiladigan 

yuqori texnologiyali qayta ishlovchi tarmoqlarni jadal taraqqiy ettirish uchun 

tejamkor hamda innovatsion omillarni kuchaytirish hisobiga raqobatdosh, 

barqaror, tuzilmaviy jihatdan mutanosib iqtisodiyotni yaratishdan iboratdir. 

 

Ana shu yo‘nalishda keyingi yillarda mamlakatimiz sanoatida elektrotexnika 



jihozlari, polietilen, polipropilen, mashinasozlik va boshqa sohalar uchun 

ehtiyot qismlar hamda butlovchi buyumlar, maishiy elektrotexnika jihozlari – 

kir yuvish mashinalari, gaz plitalari, konditsionerlar, changyutkichlar, yana bir 

qator yuqori texnologiyali mahsulot turlarini tayyorlash o‘zlashtirildi. Natijada 

bugungi kunga kelib, mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan sanoat 

mahsulotining 60 foizdan ziyodi mustaqillik yillarida butunlay yangidan tashkil 

qilingan tarmoqlar hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. 

 


Shu bilan birga, O‘zbekistonda iqtisodiyotni yanada isloh etish, tarkibiy 

o‘zgartirishlarni chuqurlashtirish hamda diversifikatsiyalash bo‘yicha 2020 

yilgacha mo‘ljallangan kompleks strategik dastur qabul qilingan. U bir-biri 

bilan uzviy bog‘liq sakkizta kompleks dasturni birlashtirgan: xususiy mulkni 

ishonchli muhofaza etish, iqtisodiyotda uning ulushi va ahamiyatini oshirish, 

zamonaviy korporativ boshqaruv usullarini joriy qilish, ishlab chiqarishni 

modernizatsiyalash hamda diversifikatsiyalash, tayyor mahsulotlar ishlab 

chiqarishni mahalliylashtirish, muhandislik-kommunikatsiya va yo‘l-transport 

infratuzilmasini rivojlantirish, iqtisodiyot tarmoqlari hamda ijtimoiy sohada 

energiya iste'moli hajmini kamaytirish va energiya tejaydigan texnologiyalarni 

joriy etishni ta'minlash. 

 

Shubhasiz, bunday faol sanoat hamda investitsiyaviy siyosat mamlakatimizning 



investitsiyaviy jozibadorligini oshirish va ishbilarmonlik muhitini 

takomillashtirish bo‘yicha doimiy ish olib borish orqali amalga oshiriladi. 

Hozirgi kun va davlatimizning tadbirkorlar oldiga qo'yadigan talabi —fan va 

texnika yutuqlaridan foydalanish asosida kam ope- ratsiyali, kamxarajat va 

chiqitsiz texnologiya jarayonlaridan keng foydalanish, tabiiy, sun’iy 

xomashyolardan kompleks foydalanish asosida sifatli va raqobatbardosh 

mahsulotlar ishlab chiqarish, ishlab chiqariIgan mahsulotlar bozorda o‘z 

xaridorini topa bili- shidadir. Hozirgi zamon fan va texnikasi xomashyoni qayta 

ishlash uchun juda ko'p usul va vositalardan foydalanish imkonini beradi. Lekin 

vazifa mavjud imkoniyatlardan foydalanilgan holda eng unumli va samarali 

ishlab chiqarish jarayonlarini tanlay bilishdan iborat. Bu vazifani texnika va 

iqtisodiyotni bir-biri bilan bog'lab olib borilgandagina amalga oshirish mumkin. 

Texnologik jarayonlar o‘zgaruvchan bo‘lib, texnika taraqqiy etgan sari 

to‘xtovsiz ravishda ratsionallashtirilib boriladi. Texnika taraqqiyoti texnologiya, 

mehnat vositalari va qurollarining har tomonlama takomillashuvidan hamda 

ishlab chiqarishni ilg‘or tajribaga asoslangan holda zamonaviy fan va texnika 

yutuqlarini qoilash orqali tashkil etishdan iborat. Texnika taraqqiyotining asosiy 

vazifasi ijtimoiy mehnatni har tomonlama tejash va ish- lab chiqarishning 

yuqori sur’atlar bilan o‘sishini ta’minlashdan iborat. 

Yangi texnika va texnologiya o‘zining yaratilish davrida uch asosiy bosqichdan 

o‘tadi. Bular ilmiy tadqiqot, loyiha-texnika jihatdan ishlab chiqish, ishlab 

chiqarishda o‘zlashtirish. «Fan- texnika — ishlab chiqarish» bosqichlari o‘zaro 

chambarchas bog‘langan. Fan-texnika taraqqiyotini o‘zlashtirish muddati va 

tezlashtirish sur’atlari mazkur zanjir halqalarini boshqarish va 

ularning o‘zaro ta’siri qanday tashkil etilganligiga bog‘liqdir. Korxonada fan-

texnika taraqqiyoti ikki asosiy yo‘nalish bo‘yicha amalga oshiriladi. Birinchisi 

—bu mahsulotning yangi turlarini ishlab chiqarish, o'zlashtirish va ishlab 

chiqarilayotgan buyumlarning texnik-iqtisodiy xarakteristikalarini yaxshilash- 

dir. Ikkinchisi — ilg‘or texnologik jarayonlarni joriy etish, ish- lab chiqarishni 


mexanizatsiyalashtirish, intensivlashtirish, avto- matlashtirish, kimyolashtirish, 

gazlashtirish, davriy jarayonlarni 

Agar texnika va texnologiya, raqobat, muhandislik nuqtayi nazaridan 

qaraladigan bo'lsa, texnologik jarayonlarni amalga oshi- rish, mashina va 

jihozlarni yaxshilash imkoniyatlari faqat tabiiy fan far qonuniyatlariga 

asoslanadi. Lekin texnikadagi konstruktiv va texnologik o'zgarish 

imkoniyatlarini amaliy ishlab chiqarishda keng joriy etish uchun unga tegishli 

iqtisodiy asoslar tayyorlash zarur, chunki texnika va texnologiyaning uzluksiz 

takomillashishi faqat texnika talablarigagina emas, balki iqtisodiy talablarga 

ham javob berishi kerak. Har qanday texnologik muammo, har qanday texnik 

yangilik faqat yuqori darajadagi samaradorligi hisobga olingandagina va yetarli 

darajada iqtisodiy sharoitlar tayyorlangandagina to‘g‘ri tushunilishi, hal etiiishi 

va amaliy jihatdan joriy etiiishi mumkin. 

uzluksiz jarayonlar bilan almashtirish, toza va konsentrlangan mahsulot ishlab 

chiqarish va hokazo. Bu ikki yo‘nalishning uz- viy qo‘shib olib borilishi va bir-

biriga ta’sirigina korxonada ham, butun xalq xo‘jaligida ham ishlab chiqarish 

samaradorligini yuk- saltirishni ta’minlaydi. 

Korxonalarda fan-texnika taraqqiyoti sohasidagi tadbirlarni ishlab chiqishda 

«yangi ma|isulot» tushunchasini to‘g‘ri belgilab olish muhim ahamiyatga 

egadir. 


0 ‘z texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlariga ko‘ra Vatanimiz hamda chel el fani va 

texnikasidagi eng yangi yutuqlarga mos keluvchi yoki undan o‘zib ketuvchi 

buyumlar yangi mahsulotlar jumlasiga kiradi. 

Har bir yangi mahsulot pasportga —o‘zining asosiy texnik-iq- tisodiy 

ko‘rsatkichlari aks ettirilgan texnik darajasi kartasiga ega. Texnik darajasi 

kartasi mazkur mahsulotning ko‘rsatkichlarini Vatanimizda va chet ellarda 

ishlab chiqariladigan boshqa shunga o‘xshash namunalar bilan taqqoslaydi, 

shuningdek, mahsulotning patent jihatdan sof bo‘lishini tasdiqlaydi. 

Biz quyida sanoatning texnik rivojlanishiga har tomonlama faol ta’sir 

ko‘rsatadigan, o‘ziga xos va bir-biriga bog‘liq bo‘lgan yo‘nalishlar mazmuni 

bilan tanishib o‘tamiz. Ular quyidagilardir: 

1) asbob-uskunalar ishining intensivligini oshirish; 

2) davriy jarayonlarni uzluksiz jarayonlar bilan almashtirish; 

 3) qo‘l mehnati ko‘p talab etiladigan ishlarni kompleks mexanizatsiyalashtirish; 

4) jarayonlarni avtomatlashtirish va masofadan turib boshqarish; 

5) toza va konsentrlangan mahsulot ishlab chiqarish; 

6) elektrlashtirish; 

7) kimyolashtirish; 

X) ishlab chiqarish jarayonlarini jadallashtirish

9) agregatlarning yakka quvvatini oshirish. 

Asbob-uskunalar ishining intensivligini oshirish texnikani  rivojlanturishdagi 

asosiy yo‘nalishdir. Zavod, sex, apparat va mashinalarning asosiy ishini 

xarakterlaydigan narsa bu unumdorlikdir. 


Asbob-uskunalarning intensivligini oshirish sanoatni rivoj- lantirishdagi asosiy 

masalalardan biridir, chunki, intensivlik ortganda shu apparatda ishlab turgan 

ishchining mehnat unum- dorligi ortadi. 

Sanoatda intensivlik ikki yo‘l bilan amalga oshiriladi: 

a) mashina va apparatlarning ish hajmini o‘zgartirmasdan konstruksiyasini 

yaxshilash (rekonstruksiya qilish yoki qayta ji- hozlash); 

b) shu apparatda boradigan texnologik jarayonlarni takomil- lashtirish. 

Bu ikki usul bir-biri bilan bevosita bog‘langan. Apparat kon- struksiyasining 

yaxshilanishi bilan uning intensivligi ham ortadi, chunki apparatning 

intensivligi shu apparatda sodir bolayotgan 

jarayonning tezligiga to‘g‘ri proporsionaldir. Shuning uchun texnologik 

jarayonlarning kinetikasi o‘rganilib, apparatning shunday konstruksiyasi 

yaratiladiki, bu konstruksiyali apparatda ma’lum texnologik rejimda 

jarayonlarning tezligi maksimum da- rajaga yotadi. 

1. Yangi konstruksiyali mashina va apparatlar yaratilgan (eski konstruksiyasiga 

nisbatan) va asosan reaksiyaga kirishayot- gan reagentlarning aralashishi 

tezlatilganda hamda komponent- larning yuzalari bir-biri bilan to‘qnashuvi 

oshirilganda kimyoviy 

jarayonlarning intensivligi ortadi. Apparatlar konstruksiyasining yaxshilanishi, 

ko‘pincha, mexanizatsiyalashtirish va avtomat- lashtirish bilan bogMiq bo‘ladi. 

Apparatlarning intensivligini oshirishning ikkinchi yo‘li kimyo texnologiyasi 

uchun o‘ziga xos xususiyatga ega. Ayni ap- paratda jarayon vaqtida mavjud 

bo‘ladigan harorat, bosim, reak- siyaga kirishuvchi komponentlarning 

konsentratsiyasi texnologik 

jarayonlarga kiradi. Masalan, ma’lum bir texnologik jarayonda biz haroratni 

oshirsak, unda borayotgan kimyoviy jarayonlar tezlashadi va natijada shu 

apparatning intensivligi ortadi. Yoki bo'lmasa, shu jarayonda ishtirok etayotgan 

komponentlarni ara- lashtirish tezligini oshirish yoki jarayonni tezlashtiradigan 

mod- dalar —katalizatorlar qo‘shish yo‘li bilan shu apparatning inten- sivligini 

oshiramiz. 

 

3. Xo’jalik yuritishning bozor tizimini asosiy qoidalari. 

Bozor iqtisodiy tizimi ishlab chiqarish vositalariga va bozorga firmalar va 

iste'molchilar faoliyatini muvofiqlashtirish usuli sifatida xususiy mulkchilikka 

asoslangan. Firmalar ichida qat'iy tartib (reja). Mafkuraviy qobiqda tanlov 

erkinligi va raqobat g'oyalari mavjud (bozorning ko'rinmas qo'li). Adam 

Smitning so'zlariga ko'ra, "" ko'rinmas qo'li "bo'lgan odam umuman niyat 

qilmagan maqsadga erishadi ... O'zining manfaatlarini ko'zlab, u ko'pincha ongli 

ravishda buni amalga oshirishga intilgandan ko'ra ko'proq jamiyat manfaatlariga 

xizmat qiladi." 

 


Sof bozor iqtisodiyoti davlat aralashuvi va tartibga solishni istisno qiladi va 

bozor kuchlarining to'liq erkinligini anglatadi. Davlat faqat "o'yin qoidalari" ga 

rioya qilishni nazorat qiladi. 

 

Rejalashtirilgan (buyruqli) iqtisodiy tizim asosan ishlab chiqarish vositalariga 



jamoat (davlat) egalik qilishga asoslangan. Moddiy tovarlarni ishlab chiqarish, 

almashtirish va tarqatish bo'yicha barcha qarorlar markazlashtirilgan ravishda 

qabul qilinadi. Aslida iste'mol davlat tomonidan nazorat qilinadi. 

 

Mafkuraviy tanqidda uning o'ziga xos xususiyatlari ajralib turadi: ishlab 



chiqarishni monopollashtirish va natijada ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni inhibe 

qilish. Barcha iqtisodiy resurslardan to'liq foydalanish ishlab chiqarilayotgan 

mahsulotlarning tanqisligi bilan birlashadi, chunki markazlashtirilgan 

muvofiqlashtirish jamiyat a'zolarining barcha ehtiyojlarini qondirishga qodir 

emas. Aslida, yuqori darajadagi odamlar o'zlari hal qiladigan muammolarni hal 

qilish uchun cheklangan manbalardan foydalanadilar, lekin quyi sinflarning 

fikri bilan qiziqmaydi. Bu imkonsizlik emas, balki xohlamaslikdir! 

 

Ko'pgina zamonaviy rivojlangan mamlakatlarda ikki yoki har uch tizim 



elementlarini birlashtirgan aralash iqtisodiyot mavjud. 

 

Bozor iqtisodiyoti qanday ishlashini va uning asosiy xususiyatlari nimada 



ekanligini ko'rib chiqing. Amaliyot shuni ko'rsatadiki, iqtisodiy munosabatlar 

ikki xil bo'lishi mumkin: tabiiy (o'z iste'moli uchun ishlab chiqarishni o'z ichiga 

olgan) va tovar (birja munosabatlariga asoslangan, ekvivalent birja, barcha 

tovarlar va xizmatlar erkin sotilishi). Bu munosabatlarning ikkinchi turi va 

bozor orqali amalga oshiriladi. Bozorni yakka o'zi, o'zi hal qiluvchi xo'jalik 

yurituvchi sub'ektlar, xaridorlar va sotuvchilar o'rtasidagi munosabatlarning 

maxsus shakli sifatida aniqlash mumkin.  

Bozor infratuzilmasi - bu bozorga xizmat qiladigan va uning normal ishlashini 

ta'minlaydigan tovarlar va xizmatlar harakatiga vositachilik qiladigan 

muassasalar, tizimlar, xizmatlar, korxonalar to'plami. Bozor infratuzilmasi 

quyidagilarni o'z ichiga oladi: 

 

♦ birjalar (tovar, birja, valyuta); 



 

♦ kim oshdi savdolari, yarmarkalar; 

 

♦ ulgurji va chakana savdo korxonalari; 



 

♦ banklar, sug'urta kompaniyalari, fondlar; 

 

♦ mehnat birjalari; 



 

♦ axborot markazlari; 

 

♦ audit va konsalting firmalari va boshqalar. 



 

Bozor tuzilmasini bozorning ichki elementlari ichki tuzilishi, joylashuvi, tartibi 

sifatida aniqlash mumkin. 

 

Shubhasiz, yagona bozor tuzilmasi mavjud emas. Birgalikda yig'ilgan 



nomutanosib ob'ektlarni qorong'u va engil, yumshoq va qattiq, yumaloq va 

burchakli va hokazolarga bo'lish mumkin, shuning uchun bozor tuzilishini har 

xil nuqtai nazardan ko'rib chiqish mumkin. 

 

Bozor tuzilishini tasniflashda qanday mezonlar qo'llaniladi? 



 

Birinchidan, bozor munosabatlari ob'ektlari yoki mahsulotlar bo'yicha: iste'mol 

tovarlari va xizmatlar bozori, sanoat tovarlari bozori, xom ashyo bozori, 

qimmatli qog'ozlar bozori va boshqalar. 

 

Ikkinchidan, bozor sub'ektlari tomonidan: xaridor bozori va sotuvchilar bozori. 



 

Uchinchidan, bozorning geografik chegaralari mezonlardir. 

 

To'rtinchidan, bozorda raqobatni cheklash darajasi tasniflash mezoni bo'lib 



xizmat qilishi mumkin. 

 

Bozor tuzilmasini sanoat xususiyatlariga ko'ra (avtomobil yoki neft bozorlari) 



ham tasniflash mumkin; savdo xarakteriga ko'ra (ulgurji, chakana bozorlar); 

amaldagi qonunchilikka muvofiq (qonuniy va noqonuniy bozorlar, "soyali" 

bozor) va boshqalar. 

 

Tarixiy tajriba shuni ko'rsatadiki, bozor mexanizmi o'ziga xos bo'lgan bir qator 



afzalliklarga ega. 

 

1. beradi Paretoresurs cheklovlarini kamaytiradigan samarali resurslarni 



taqsimlash, 

 

2. Korxonalar juda cheklangan ma'lumotlarga ega bo'lgan holda muvaffaqiyatli 



ishlashga imkon beradi (ba'zida narxlar va xarajatlar haqida ma'lumot etarli), 

 

 



 

3. Tez o'zgaruvchan sharoitlarga moslashuvchanlikni va yuqori darajada 

moslashishni ta'minlaydi. 

 

4. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ilm-fan va texnologiyalarning yutuqlaridan 



oqilona foydalaniladi (foydani ko'paytirish maqsadida tadbirkorlar yangi 

mahsulotlarni ishlab chiqarish, eng yangi texnologiyalarni ishlab chiqarishga 

joriy etish orqali tavakkal qilishadi). 

 

5. Faqatgina bozor sizga to'g'ridan-to'g'ri majburlashsiz odamlarning faoliyatini 



tartibga solish va muvofiqlashtirishga imkon beradi. "To'g'ridan-to'g'ri 

majburlashsiz" so'zlarining ma'nosini izohlang. 

 

Biroq, bozor mexanizmi ideal emas. 



 

Nobel mukofoti laureati Vasiliy Leontyev bir marta erkin korxona tizimini "o'z 

muammolarini avtomatik ravishda hal qilishga qodir" ulkan kompyuter bilan 

taqqoslagan va qo'shimcha qilgan: "Katta kompyuterlar bilan ishlagan har kim 

ba'zan muvaffaqiyatsizlikka uchrashini va ularsiz ishlay olmasligini biladi 

nazorat ". Iqtisodchilar ushbu vaziyatlarni bozor muvaffaqiyatsizliklari deb 

atashadi. 

 

Bozor etishmovchiligi - bu bozor mexanizmi iqtisodiy resurslarning samarali 



taqsimlanishi va ishlatilishini ta'minlay olmaydigan iqtisodiy vaziyatlar. 

 

Bozor mexanizmining ishlamay qolishi, jamoat tovarlarini (ta'lim, sog'liqni 



saqlash, mudofaa va boshqalar) zarur ishlab chiqarishni ta'minlash, qaytarib 

bo'lmaydigan resurslarni saqlash, atrof-muhitni muhofaza qilishning iqtisodiy 

mexanizmini ishlab chiqish imkoniyati yo'qligida namoyon bo'ladi (qonun 

hujjatlari zarur). Bozor aholini ijtimoiy himoya bilan ta'minlamaydi, ishlash va 

daromad olish huquqini kafolatlamaydi, daromadni kam ta'minlanganlar 

foydasiga taqsimlamaydi, barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta'minlamaydi (bu 

davriy ko'tarilish va pasayish, inflyatsiya, ishsizlik bilan tavsiflanadi) va 

boshqalar. 

 

Bularning barchasi bozor mexanizmini to'ldiradigan, ammo deformatsiyaga olib 



kelmaydigan davlat aralashuvi zarurligini oldindan belgilaydi. 

 

Iqtisodiy nazariyada bozor munosabatlarining uchta asosiy sub'ekti mavjud - uy 



xo'jaliklari, firmalar va davlat. Bozor xo’jalik yurituvchi sub’ektlarining o’zaro 

munosabatlari haqidagi eng umumiy fikr shunday deb atalishi mumkin daromad 

davri modeli. 

 


Xo’jalik yurituvchi sub’ektlar faoliyatini ko’rishda iqtisodiy nazariya ular 

oqilona harakat qilishini taxmin qiladi. Ratsional xatti-harakatlar - bu cheklovlar 

(resurslar, pul mablag'lari va boshqalar) bilan maksimal natijaga (firmalar uchun 

maksimal foyda yoki uy xo'jaliklari uchun maksimal foyda va boshqalar) 

erishishga qaratilgan xatti-harakatlar. Bu taxmin ilmiy abstraktdir, chunki real 

hayotda odamlar har doim ham o'zlarini oqilona tutishmaydi. Bundan tashqari, 

ba'zi hollarda, sub'ektning ratsional harakati dunyoviy yoki axloqiy nuqtai 

nazardan to'g'ri emas. 

Bozor munosabatlarining progressiv rivojlanishi bozor iqtisodiyotining 

shakllanishiga olib keladi. "Bozor" va "bozor iqtisodiyoti" tushunchalari bir xil 

emas. Ta'kidlanganidek, bozor bu yoki boshqa shaklda tovar ishlab chiqarish 

mavjud bo'lgandan beri mavjud bo'lgan. Biroq, tovar ishlab chiqarish va bozor 

har doim ham bozor iqtisodiyotiga olib kelmaydi va shart emas, garchi 

ikkinchisi bozor rivojlanishining yuqori darajasini anglatadi. Bozor iqtisodiyoti 

- bu barcha darajadagi va ijtimoiy takror ishlab chiqarishning barcha 

bosqichlarida va davlat tuzilmalarining tartibga solish funktsiyalarida bozor 

munosabatlarining universalligiga asoslangan iqtisodiy tizim faoliyatining turi. 

Bozor iqtisodiyoti sharoitida resurslarning harakati to'lov qobiliyatiga ega talab 

holati bilan belgilanadi, pul esa xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning o'zaro ta'sirini 

ta'minlovchi asosiy vositadir. 

 

Bozor iqtisodiyotining samarali ishlashi bir qator shartlarga bog'liq. 



 

1. Tadbirkorlik subyektlarining iqtisodiy erkinligi va mustaqilligi. Har bir 

korxona faoliyat turini mustaqil ravishda tanlashga va bozor sharoitlarini 

hisobga olgan holda, qanday tovarlar va xizmatlar va qancha hajmda mahsulot 

ishlab chiqarilishini, qaerda va qanday narxlarda sotilishini tanlash huquqiga 

ega. Bu xo’jalik yurituvchi sub’ektning o’z imkoniyat va qobiliyatlarini to’liq 

amalga oshirishi uchun zamin yaratadi. 

 

2. Mulkchilik shakllarining xilma-xilligi. Ushbu shartning amalga oshirilishi 



ma'lum mulk shakllarining eng katta samaradorligini aniqlashga, shaxsning 

iqtisodiy faoliyatning muayyan shaklini tanlash huquqini amalga oshirishga 

imkon beradi. Bozor iqtisodiyotida barcha mulk shakllari teng ravishda 

"fuqarolik huquqlariga" ega bo'lishi kerak. Shu munosabat bilan G'arb 

mamlakatlarida keng tarqalgan xususiylashtirish amaliyotiga murojaat qilib, 

davlat mulkining samaradorligi pastligini isbotlashga harakat qilayotgan 

mualliflarning fikriga qo'shilish qiyin. Bu bir tomonlama bayon. Ushbu 

mamlakatlarning rivojlanish tarixi nafaqat xususiylashtirish davrlarini, balki 

davlat mulkini jadal rivojlantirish davrlarini ham biladi. 

 

3. Tovarlar ishlab chiqarish va sotishdagi monopoliyani yo'q qilish. Bu sog'lom 



raqobatni qo'llab-quvvatlashning zaruriy sharti va bozor iqtisodiyotining asosiy 

xususiyatlaridan biridir. Masalan, AQShda amaldagi qoidalarga ko'ra, eng yirik 

firmalarning birortasi ham sotuvlar umumiy hajmining 31 foizidan ko'prog'iga, 

uchta firma - 54, to'rttadan ortiq - 64 foizdan ko'proq huquqqa ega emas. Agar 

ushbu nisbat buzilgan bo'lsa, davlat firmaning bozorda ishtirokini cheklaydi 

yoki iqtisodiy sanktsiyalarni qo'llaydi. O'z navbatida, halol raqobat ishlab 

chiqarish va marketingni monopollashtirishiga yo'l qo'ymaydi. Amaliyot shuni 

ko'rsatadiki, bozor iqtisodiyotining normal ishlashi uchun har bir bozor sub'ekti 

uchun kamida 5-7 ta raqobatchilar bo'lishi kerak, aks holda monopoliyaning 

vujudga kelishi mumkin. 

 

4. Talab va taklif o'zgarishi ta'sirida shakllangan bozor narxlari. 



Monopolizatsiya qilinmasa, bozor narxi, qoida tariqasida, tannarxdan pastga 

tushmaydi va rentabellikning o'rtacha standartiga mos keladigan qiymat va 

foyda summasidan yuqori bo'lmaydi. Agar ushbu mahsulotni ishlab 

chiqarishning rentabelligi etarlicha yuqori bo'lsa, raqobatchilar uni faol ravishda 

ishlab chiqaradilar, taklif oshadi va narx shunga qarab pasayadi. Albatta, 

bunday jarayonlar faqat hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida mumkin. O'tish 

davrida chakana narxlarning ko'tarilishi muqarrar, ba'zida juda muhimdir. 

 

5. Moliya va pul tizimlarining barqarorligi. Bozor iqtisodiyoti faoliyatining 



mexanizmiga milliy pul birligini mustahkamlashning iqtisodiy usullari, davlat 

byudjeti taqchilligini bartaraf etish va kreditlar va pul massasini boshqarishni 

ta'minlaydigan moslashuvchan bank tizimini yaratish kerak. 

 

6. Iqtisodiyotning ochiqligi. Ushbu shart korxona va tashkilotlarga tashqi 



iqtisodiy aloqalar va operatsiyalarni belgilangan qoidalarga muvofiq amalga 

oshirish huquqini berish yo'li bilan amalga oshiriladi. O'z navbatida, xorijiy 

tadbirkorlar ichki milliy bozorda nafaqat ishlab chiqaruvchi va sotuvchi, balki 

mulk egasi sifatida ham qatnashish huquqiga egadirlar. 

 

7. Aholining ijtimoiy xavfsizligini ta'minlash. Rivojlangan bozor iqtisodiyotiga 



ega mamlakatlarda ijtimoiy himoya tizimlari umuman rivojlangan va o'zlarining 

yuqori samaradorligini namoyish etmoqda. Bu, birinchi navbatda, oqilona ish 

bilan ta'minlashni tashkil etish, ishsizlik nafaqalarini to'lash, odamlarning 

daromadlarini kompensatsiya qilish va indeksatsiya qilish, kam ta'minlangan 

fuqarolar, bolali oilalar va doimiy daromadlari bo'lgan fuqarolarning munosib 

turmush darajasini ta'minlash kabi tadbirlarni amalga oshirishni o'z ichiga oladi. 

 

8. Iqtisodiyotni bozor munosabatlari, tovarlar, moliya bozorlari va mehnat 



bozorining to'liq faoliyat ko'rsatishi bilan to'liq qamrab olish. Bizning 

sharoitimizga kelsak, hozirgi paytda biz ko'proq yoki kam rivojlangan 

mahsulotlar bozori haqida gapirishimiz mumkin. Mehnat bozorining 


shakllanishi, ayniqsa moliyaviy bozor iqtisodiyot ehtiyojlaridan orqada 

qolmoqda. 

 

9. Rivojlangan infratuzilma, ya'ni odamlar ishlab chiqarishi va hayoti uchun 



umumiy shart-sharoitlarni ta'minlaydigan sanoat va biznes xizmatlari majmui. 

Sanoat va ijtimoiy infratuzilmani farqlash. Birinchisi, transportning barcha 

turlari va umuman transport sektori, elektr uzatish liniyalari, energiya tizimlari, 

uzatish va axborotni qayta ishlash vositalari va boshqa tizimlar, ularsiz normal 

ishlab chiqarish ta'minlanmaydi. Ikkinchi toifaga savdo, sog'liqni saqlash kiradi; 

kommunal xizmatlar bilan shug'ullanadigan barcha yo'lovchi transporti va aloqa 

turlari; shahar aloqa vositalari, umumiy ovqatlanish va boshqa xizmatlar. 

 

Jahon boshqaruvining zamonaviy nazariyasi va amaliyoti bozor iqtisodiyotiga 



asoslangan beshta asosiy xususiyatlarni aniqlaydi. 

 

1. Ishlab chiqarish jarayoni ishtirokchilarining tashabbuskorligi va mas'uliyatini 



rivojlantirishga hissa qo'shadigan ishlab chiqarish vositalari va vositalariga, 

resurslar va mehnat natijalariga xususiy mulkchilik. 

 

2. O'zining "biznesiga" ega bo'lishni istagan har bir kishiga asosiy iqtisodiy 



erkinliklar va, avvalambor, tadbirkorlik faoliyati turini tanlash erkinligining 

davlat (tashkiliy va huquqiy) kafolatlari, ushbu davlat qonunlari bilan 

taqiqlangan yoki cheklangan tadbirkorlik faoliyati turlari bundan mustasno. 

 

3. Daromad miqdori va ishlab chiqarish xarajatlari o'rtasidagi tafovut mahsulot, 



ish yoki xizmatlarni yaratish xarajatlarini qoplashga (iqtisodiy faoliyat uchun 

iqtisodiy jihatdan maqbul variant) yoki tadbirkorlik faoliyati bilan bog'liq 

yo'qotishlarga (zararli, boshqarishning zararli varianti, bankrotlikka olib 

keladigan) ega bo'lganda, tadbirkorlik faoliyati bilan o'zini o'zi ta'minlash 

imkoniyati. ) 

 

4. Mustaqil xo'jalik yurituvchi subyektlarning xarajatlari va daromadlari, 



shuningdek ularning xarid qobiliyati oshishi tendentsiyalari iste'molning doimiy 

o'sishiga va mamlakatning milliy iqtisodiy tizimida to'planishiga yordam beradi. 

 

5. Mamlakatda takror ishlab chiqarish jarayoniga davlatning maksimal darajada 



aralashishi asosida milliy iqtisodiy tizimning normal, samarali ishlashi. 

 

Ushbu belgilarga asoslanib, bozor tipidagi milliy iqtisodiyotlar orasida jahon 



menejmenti nazariyasi va amaliyoti quyidagilarni o'z ichiga oladi: 

 

Erkin kapitalizm yoki erkin bozor iqtisodiyoti; 



 

Zamonaviy tartibga solinadigan bozor iqtisodiyoti. 

 

Garchi erkin kapitalizm tizimi XVIII asrda rivojlangan bo'lsa ham. va XIX asr 



oxiri - XX asrning birinchi o'n yilliklarida mavjud bo'lmay qoldi. (turli 

mamlakatlarda turli yo'llar bilan), uning elementlarining muhim qismi 

zamonaviy bozor tizimiga kirdi, 

 

Ushbu iqtisodiy tizimning o'ziga xos xususiyatlari iqtisodiy resurslarga xususiy 



mulkchilik edi; erkin raqobat asosida makroiqtisodiy faoliyatni tartibga 

solishning bozor mexanizmi; har bir mahsulotni mustaqil ravishda ishlaydigan 

xaridor va sotuvchilarning mavjudligi. 

 

Sof kapitalizmning asosiy shartlaridan biri bu iqtisodiy faoliyatning barcha 



ishtirokchilarining shaxsiy erkinliklari, ya'ni. nafaqat tadbirkor kapitalist, balki 

xodim ham. Iqtisodiy taraqqiyotning hal qiluvchi sharti kapitalga ega 

bo'lganlarning tadbirkorlik erkinligi va xodimning o'z mehnatini sotish erkinligi 

edi. 


 

Tadbirkorlar ko'proq daromad (foyda) olishga, tabiiy, mehnat resurslari, kapital, 

bilimlardan juda iqtisodiy foydalanishga intilishadi va tanlangan faoliyat 

sohalarida ijodiy va tashkiliy (tadbirkorlik deb ataladigan) qobiliyatlari kabi 

ushbu resursdan imkon qadar ko'proq foydalanadilar. Bu ishlab chiqarishni 

rivojlantirish va takomillashtirish uchun kuchli rag'bat bo'lib xizmat qiladi, 

xususiy mulkchilikning ijodiy imkoniyatlarini ochib beradi. 

 

Erkin kapitalizm milliy bozor iqtisodiyoti turi sifatida uning rivojlanishida ikki 



bosqichdan o'tdi: 1) erta (18-asr boshlari - XIX asr oxiri); 2) keyinchalik - 

rivojlangan (XIX asr oxiri - XX asr boshlari). 

 

Erkin bozor iqtisodiyotining har ikki bosqichida iqtisodiy faoliyatni tartibga 



soluvchi iqtisodiy mexanizm ma'lum printsiplarga asoslanib qurilgan. 

 

1. Iqtisodiy rag'bat va kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ob'ekti foyda edi. 



Erkin bozor iqtisodiyotining dastlabki boshlang'ich davrida bu foyda yakka, 

yuqori bosqichda - monopolistik edi. 

 

2. Erkin bozor iqtisodiyoti sharoitida takror ishlab chiqarish jarayonining 



dastlabki bo'g'inlari xususiy erkin individual ishlab chiqaruvchilar shaklidagi 

yakka tartibdagi monopoliyalar edi. 

 

Keyinchalik rivojlangan - allaqachon sanoat monopoliyalari. 



 

Mamlakat iqtisodiyoti yaxlit, uyg'un emas. Bu yakka tartibdagi yoki 

monopolistik ishlab chiqaruvchilarning mexanik yig'indisi shaklida paydo 

bo'ladi, garchi ushbu ishlab chiqaruvchilar tegishli mamlakat hududida faoliyat 

ko'rsatsa va joylashgan bo'lsa. Shuning uchun milliy iqtisodiyotning haqiqiy 

holati, uning eng muhim makroiqtisodiy ko'rsatkichlar (YaIM, YaMM va 

boshqalar) va nisbatlar (talab va talab, iste'mol va jamg'arish va boshqalar) 

bo'yicha mutanosibligi va muvozanati o'z-o'zidan, beqaror, garchi ma'lum 

darajada tartibga solinadi. "Ko'rinmas qo'l", A. Smitning so'zlari bilan. 

Davlatning fiskal funktsiyalari bundan mustasno, mamlakat iqtisodiyotidagi 

ishlarning holatiga davlat tomonidan samarali ta'sir ko'rsatilmaydi. Ushbu 

vaziyat ko'pincha tez-tez ro'y berayotgan inqirozlar, ishsizlik, inflyatsiya, 

bankrotlik va erkin bozor iqtisodiyotining boshqa salbiy hodisalari va illatlarini 

ochib beradi. Shu bilan birga, mamlakatning milliy iqtisodiyoti "erkin qidirish" 

sharoitida bo'lib, deyarli qat'iy nazorat qilinmaydi va yagona iqtisodiy markaz 

tomonidan davlat tomonidan boshqarilmaydi. 

 

Foyda ishlab chiqarishni yakka tartibdagi xususiy ishlab chiqaruvchilar - 



tadbirkorlar darajasida ham, sanoat monopoliyalari darajasida ham asosiy 

tartibga soluvchi vazifasini bajaradi. Biroq, butun mamlakat iqtisodiyoti 

miqyosida, agar u mamlakatning yagona iqtisodiy tizimi sifatida qaralsa, bu 

foyda hech qanday samarali tartibga soluvchi bo'lishi mumkin emas. Erkin 

bozor iqtisodiyotini tartibga soluvchi sifatida u boshqacha tarzda liberal-

kapitalistik boshqaruv modeli deb nomlanadi, printsipial jihatdan u milliy 

iqtisodiy tizimning raqobatdoshligi mezonlariga javob bermaydi. 

Raqobatbardosh milliy iqtisodiyot bo'yicha bunday milliy iqtisodiy tizimni 

tushunish odat tusiga kiradi, unda: 

 

Ishlab chiqarish tannarxini pasaytirgan holda tovarlar, ishlar va xizmatlar 



massasi ishlab chiqarish hajmining doimiy o'sishini ta'minlaydi; 

 

Ishlab chiqarish tannarxining pasayishi mahsulotlar, ishlar va xizmatlar 



sifatining muntazam o'sishi bilan birlashadi; 

 

Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar, ishlar va xizmatlar sifatining oshishi 



ularning tovarlar sonining ko'payishi bilan amalga oshiriladi. 

 

Bu holda, tovar ayirboshlashda har bir keyingi davrda jalb qilingan resurslarni 



tejashni ko'paytirish asosida mahsulot, ish va xizmatlarning kengaytirilgan 

shakllanishi milliy iqtisodiyotning raqobatdoshligini oshirishga olib keladigan 

boshqarish usuli hisoblanadi. Ya'ni, biron bir mamlakatning milliy iqtisodiy 

tizimidagi taraqqiyot uning jami (va individual emas) yakuniy iqtisodiy natijaga 

yo'naltirilganligini anglatadi, bu mamlakatdagi ko'payishning moddiy va 

moddiy ob'ekti. 



 

Shu bilan birga, mamlakatda takror ishlab chiqarishni kengaytirish manbai 

shaxsiy ishlab chiqarish tannarxini emas, balki jamoatchilikni tushirishdan 

tejashdir. 

 

Avvalgilariga qaraganda bozor tizimi eng moslashuvchan bo'lib chiqdi: u qayta 



tiklanishga, o'zgaruvchan ichki va tashqi sharoitlarga moslashishga qodir. Uzoq 

evolyutsiya davrida, asosan 20-asrda erkin raqobatning bozor iqtisodiyoti 

zamonaviy bozor iqtisodiyotiga aylandi. Uning asosiy xususiyatlari 

quyidagilardir. 

 

1) mulkchilikning xilma-xil shakllari, ular orasida xususiy mulk turli shakllarda 



(yakka tartibdagi mehnatdan tortib yirik va korporativgacha) etakchi o'rinni 

egallab turibdi; 

 

2) soxta ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmani yaratishni tezlashtirgan ilmiy 



va texnologik inqilobni amalga oshirish; 

 

3) davlatning milliy iqtisodiyot va ijtimoiy sohani rivojlantirishga faolroq ta'siri. 



 

Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy mexanizm sezilarli 

o'zgarishlarga uchraydi. Rejalashtirilgan boshqaruv usullari marketingni 

boshqarish tizimi shaklida alohida firmalar ichida yanada rivojlantiriladi. Shu 

bilan birga, makro darajada rejalashtirilgan usullarni ishlab chiqish milliy 

dasturlar va rejalarni amalga oshirishgacha iqtisodiyotni davlat tomonidan 

tartibga solish bilan bog'liq. 

 

Rejalashtirish bozor talablariga faol moslashish vositasi sifatida ishlaydi. 



Natijada, iqtisodiy rivojlanishning asosiy vazifalari yangi echimni topmoqda. 

Shunday qilib, mahsulotlar hajmi va tuzilishi masalasi firmalar doirasidagi 

marketing tadqiqotlari, shuningdek ehtiyojlarning rivojlanishi prognozi asosida 

hal qilinadi. Bozor prognozi bizga eskirgan tovarlar ishlab chiqarishni 

qisqartirishga va sifat jihatidan yangi modellar va mahsulot turlariga o'tishga 

imkon beradi. Ishlab chiqarishni boshqarishning marketing tizimi ishlab 

chiqarish boshlangunga qadar ushbu turdagi tovarlarning asosiy qismini ishlab 

chiqaruvchi kompaniyalarning individual xarajatlarini bozorda mavjud 

narxlarga moslashtirishga imkon beradi. 

 

Resurslardan foydalanish muammosi yirik kompaniyalar doirasida strategik 



rejalashtirish asosida hal qilinadi. Shu bilan birga, zamonaviy sanoat 

tarmoqlarini rivojlantirish uchun resurslarni qayta taqsimlash, asosan, 

davlatning milliy va davlatlararo dasturlari asosida ilmiy-texnikaviy 

taraqqiyotni rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlarida ilmiy-tadqiqot ishlarining 



davlat tomonidan rag'batlantirilishi asosida byudjet mablag'lari hisobiga amalga 

oshiriladi. 

 

Va nihoyat, yaratilgan yalpi ichki mahsulotni taqsimlash nafaqat an'anaviy 



shakllar asosida, balki yirik kompaniyalar ham, davlat tomonidan ham "inson 

omili" ni rivojlantirishga sarflanadigan sarmoyalar uchun har doim ko'proq 

resurslarni taqsimlash bilan to'ldiriladi: ta'lim tizimlarini moliyalashtirish, shu 

jumladan turli xil ishchilarni qayta tayyorlash. ijtimoiy ehtiyojlar uchun 

malakasini oshirish, aholiga tibbiy xizmatni takomillashtirish. 

 

Bozor menejmentining bu turi sanoat monopoliyalari yirik va yirik xususiy 



ishlab chiqaruvchilarning erkin va parchalanib chiqqan monopoliyalarini 

birlashtirish orqali tarmoqlararo birlashishi natijasida yuzaga keladi. 

 

Birlashtirish jarayoni ishlab chiqarishning texnik va texnologik jarayonlarini 



ta'minlashga yo'naltirilgan tashkiliy va iqtisodiy tadbirlar tizimi orqali amalga 

oshiriladi, bu asosan xom ashyo, materiallar, yoqilg'i, energiya qazib olish, 

qayta ishlash va etkazib berishni o'z ichiga oladi; zarur uskunalar, mashinalar, 

asboblar ishlab chiqarish, ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalash va 

avtomatlashtirish; mahsulot ishlab chiqarish, tashish, saqlash va iste'mol qilish 

va boshqalar. 

 

Milliy iqtisodiy tizim rivojlanishining ushbu bosqichida faoliyat yuritadigan 



iqtisodiy bo'linmalarning asosiy qismi transmilliy va milliy korporatsiyalar, 

barcha turdagi moliyaviy va sanoat guruhlari, shuningdek kichik va o'rta 

biznesning qattiq nazorat ostida tashkiliy va texnologik aloqador 

bo'linmalaridir. 

 

Davlat tobora muhim rol o'ynayapti, milliy iqtisodiyot tizimidagi ishlarning 



holatiga faol ta'sir ko'rsatmoqda, eng ustuvor sohalar va tarmoqlarni 

muvofiqlashtiruvchi va boshqaruvchi, ularga to'g'ridan-to'g'ri va bilvosita ta'sir 

qilish usullarining murakkab tizimi orqali mamlakatning ayrim hududlari va 

hududlarini rivojlantirish. 

 

Shuning uchun zamonaviy bozor kapitalizmining ushbu bosqichi davlat-



korporativ kapitalizm yoki tartibga solinadigan bozor kapitalizmi deb ham 

nomlanadi. Zamonaviy yuqori rivojlangan kapitalistik korporatsiya xalq 

xo'jaligining ushbu turining asosi bo'lib, qazib olish sohalarida vujudga kelgan, 

ishlab chiqarish va ishlab chiqarish tarmoqlaridan o'tib, moddiy tovarlar, ishlar 

va xizmatlarni shaxsiy va jamoat iste'moli sohasida o'z sayohatini yakunlagan 

yagona iqtisodiy texnologik zanjirdir. Shu bilan birga, ushbu korporatsiya 

tarkibiga kiradigan iqtisodiyotning alohida sektorlari bo'linmalari ham milliy 

hududda, ham undan tashqarida, ya'ni boshqa davlatlar hududlarida joylashgan 



bo'lishi mumkin. Zamonaviy yuqori darajada rivojlangan kapitalistik 

korporatsiyaning bu xususiyati yalpi ichki mahsulot va YaMM hajmini 

aniqlashda hisobga olinadi. 

 

Yagona texnologik biznes zanjirida, iqtisodiy faoliyatni tashkil etish va 



boshqarishning zamonaviy usullaridan foydalangan holda, korporativ tizim 

sizga quyidagi imkoniyatlarni beradi: 

 

1) tayyor mahsulotlar narxi va korporatsiya olgan foyda umumiy miqdoridan 



foydalanish hisobiga oraliq mahsulotlar (ishlar va xizmatlar) uchun ulgurji 

narxlar va tariflarni pasaytirish; 

 

2) hatto zarar ko'radigan (zarar ko'rmaydigan) korxonalar, muassasalar va 



tashkilotlar, masalan, korporatsiya iqtisodiyotining konchilik va xizmat 

ko'rsatish sohalarida; 

 

3) tayyor mahsulotning sifati va iste'mol xususiyatlarini oshirish maqsadida 



oraliq mahsulotlarning sifati va iste'mol xususiyatlarining o'sishini iqtisodiy 

jihatdan foydali qilish; 

 

4) oraliq mahsulotlar uchun ulgurji narxlar va tariflarni pasaytirish. 



 

Alohida zamonaviy kapitalistik korporatsiya doirasida milliy iqtisodiyotning 

raqobatbardoshligining asosiy mezonlarini yakuniy mahsulotni ishlab chiqarish 

bilan, ya'ni foyda, boshqaruvning yakuniy va moddiy natijalari bilan 

birlashtirish mumkin bo'ladi. Bunday holda, bir qator shartlar bajariladi. 

 

1. II bo'limning yakuniy mahsulotini korporatsiya foydasining asosiy qismini 



tabiiy-material tashuvchiga aylantirish. 

 

2. Korporatsiya hayotining barcha jabhalarini va eng avvalo uning iqtisodiy 



faoliyatini iqtisodiy tartibga solish tizimini mazmunan va foydalanishda sifat 

jihatidan yangi bo'lgan tartibga soluvchilarga o'tkazish. 

 

3. Funktsiyalari umuman korporatsiya va uning bo'linmalarining maqsadlariga 



erishish manfaatlariga bo'ysunadigan korporativ boshqaruv organlarini yaratish. 

 

4. Korporatsiyani boshqarish, uning hozirgi va kelajakdagi faoliyati bilan 



bog'liq vazifalar sinfining o'zgarishi. 

 

Shu munosabat bilan zamonaviy kapitalizm bosqichidagi takror ishlab chiqarish 



jarayonlarini iqtisodiy tartibga solish erkin kapitalizm bosqichida bo'lganidek, 

endi yakka yoki monopolistik foyda normasi emas, balki foyda massasi 



hisoblanadi. Ikkinchisi bozorni keng miqyosda boshqarishning haqiqiy 

natijasiga aylanadi. 

  

4. Bozorning nomukamalligi. 

 

Bozor mexanizmi - narxlarni belgilash va resurslarni taqsimlash mexanizmi, 



sotuvchilar va tovarlar va xizmatlarni sotib oluvchilarning narxlarni belgilash, 

ishlab chiqarish hajmi va tarkibi bo'yicha o'zaro munosabati. Bozor mexanizmi 

iqtisodiy qonunlar mavzusiga muvofiq ishlaydi: qiymat qonuni, talab va taklif 

qonunlari, marjinalli foyda pasayishi qonuni, daromadning pasayishi qonuni va 

boshqalar. Ushbu qonunlarning harakati bozor mexanizmining asosiy 

elementlari orqali namoyon bo'ladi, ularga quyidagilar kiradi: 

 

 

2) talab va taklif; 



 

3) raqobat; 

 

4) iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish. 



Agar mahsulotga talab taklifdan yuqori bo'lsa, ya'ni ba'zi mahsulotlar jamiyat 

ehtiyojidan kam miqdorda ishlab chiqarilsa, u uchun bozor narxi o'sadi va ishlab 

chiqaruvchilar katta daromad oladilar. Bu daromadlari kam bo'lgan boshqa 

sohalardagi ishlab chiqaruvchilarni ushbu sohaga sarmoya kiritishga undaydi. 

Mahsulotlar ishlab chiqarish kengayadi va agar talab talabdan oshadigan 

darajaga etadigan bo'lsa, narx tushadi va daromad tushadi. Keyin ushbu sohadan 

tushadigan mablag'lar boshqalarga to'lanadi. 

 

Bozorni boshqarish mexanizmi ideal emas. Aksincha. u muhim kamchiliklarga 



ega, xususan: 

 

ü mehnat va daromad olish huquqini kafolatlamaydi, ya'ni ijtimoiy tengsizlikni 



keltirib chiqaradi va ko'paytiradi (aholi daromadlarini tabaqalashtirish); 

 

ü ishsizlik, inqiroz, inflyatsiyani keltirib chiqaradi; 



 

ü uchun rag'batlantirmaydi: 

 

Fundamental fanni rivojlantirish; 



 

Tovarlar ishlab chiqarish va kommunal xizmatlar (yo'llar, jamoat transporti, 

ta'lim, sog'liqni saqlash va boshqalar); 

 

ü butun insoniyatga tegishli resurslardan foydalanishni tartibga sola olmaydi; 



 

ü infratuzilma, aloqa, yer resurslarini boshqarish, mudofaa sanoatini va boshqa 

sohalarni rivojlantirish bo'yicha umumdavlat miqyosidagi uzoq muddatli 

dasturlarga mos kelmaydi; 

 

ü atrof-muhitni muhofaza qilishga yordam beradigan iqtisodiy mexanizmlarni 



yaratmaydi; 

 

ü o'zining ichki qismida monopoliyalar shakllanadi va rivojlanadi, bu ko'p 



jihatdan rivojlanishning bozor poydevorini buzadi va o'zgartiradi. 

 

Ushbu barcha holatlarda davlat yordamga keladi. Iqtisodiyotni davlat 



tomonidan tartibga solish   - bu bozor iqtisodiyotining barqaror, barqaror va 

samarali ishlashini ta'minlash uchun davlatning biznes jarayonlariga va 

tadbirkorlik subyektlariga markazlashtirilgan maqsadli ta'siri. 

 

Davlat tomonidan tartibga solish vazifalari: 



 

ü bozorni boshqarish mexanizmining salbiy oqibatlarini minimallashtirish; 

 

ü aholining ma'lum guruhlarini, shu jumladan ishchilarni ijtimoiy himoya qilish; 



 

ü bozor iqtisodiyotining samarali rivojlanishi uchun zamin yaratadi. 

 

Davlat tomonidan tartibga solish usullar va shakllarning butun arsenalidan 



foydalangan holda amalga oshiriladi. Davlat tomonidan tartibga solishning 

asosiy usullari quyidagilardan iborat: 

 

ü to'g'ridan-to'g'ri, taxmin qilib: 



 

Iqtisodiy rivojlanish nisbatlarini davlat tomonidan aniqlash; 

 

Mahsulotlar va xizmatlarga davlat buyurtmasini shakllantirish; 



 

Davlat korxonasi - davlat korxonalari orqali iqtisodiyotda davlatning bevosita 

ishtiroki; 

 

Maqsadli rivojlanishning kompleks dasturlarini tuzish; 



 

Aholi daromadlari siyosatini ishlab chiqish; 

 


bilvosita tartibga solish moliyaviy va kredit mablag'lari, soliqlar, narxlarni 

tartibga solish va boshqalar yordamida xo'jalik yurituvchi subyektlar faoliyatiga 

ta'sirini ta'minlaydi. 

 

Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solishning asosiy shakllari: 



 

ü huquqiy; 

 

ü moliyaviy-iqtisodiy; 



 

ü ijtimoiy-iqtisodiy. 

 

Bozorni huquqiy tartibga solish bozor va uning tuzilmalari faoliyati qoidalarini 



belgilovchi qonun hujjatlari va me'yoriy hujjatlar yordamida amalga oshiriladi. 

Uning vazifalari quyidagilardan iborat: 

 

Bozor munosabatlarini tartibga solish; ularga madaniyatli shakllarni berish; 



 

§ turli xil huquqbuzarliklarning oldini olish; 

 

Iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilar manfaatlarini himoya qilish. 



 

Rossiyada bozor munosabatlarini shakllantirish jarayoni va ularning qonuniy 

dizayni faol davom etmoqda. Mingdan ortiq qonun hujjatlari qabul qilingan. 

Ammo afsuski. mamlakatimizdagi qonunchilik jarayoni hanuzgacha iqtisodiy 

amaliyotdan orqada qolmoqda. 

 

Bozorni huquqiy tartibga solishda markaziy (asosiy) o'rin monopoliyaga qarshi 



qonun hujjatlariga to'g'ri keladi. 

 

Monopoliyaga qarshi tartibga solish - bu ishlab chiqaruvchilarning bozorlarni 



monopollashtirish va iste'molchilarni o'zboshimchaliklaridan himoya qilish 

imkoniyatini cheklash maqsadida davlat tomonidan amalga oshiriladigan 

qonunchilik, ma'muriy va iqtisodiy chora-tadbirlar majmui. 

 

Ushbu sohadagi federal ijro etuvchi organ Rossiya Federatsiyasi hukumatining 



yurisdiktsiyasida bo'lgan Federal Monopoliyaga qarshi Xizmatdir. Uning asosiy 

funktsiyalari: 

 

Bozorlar tarkibini tahlil qilishda; 



 

§ monopoliya faktlarini aniqlash; 

 



Download 287.26 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling