O‘zbekiston respublikasi valyuta siyosati tahlili mundarija kirish I bob o‘zbekiston respublikasi valyuta siyosatining jihatlari


II BOB O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI VALYUTA BOZORI TAXLILI


Download 82.44 Kb.
bet9/16
Sana02.12.2023
Hajmi82.44 Kb.
#1780167
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16
Bog'liq
Xalqaro moliya munosabatlarida mamlakat valyuta siyosatining o’r-www.fayllar.org

II BOB O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI VALYUTA BOZORI TAXLILI
2.1 Milliy valyutaning chel el valyutalariga nisbatan kurslari
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Valyuta siyosatini liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi PF-5177-son Farmoni amalga tadbiq etilishi natijasida davlat makroiqtisodiyot soxasida juda ko‘plab o‘zgarishlar va yangiliklar joriiy etildi. Jumladan;
-farmon ijrosini ta’minlash maqsadida bank filiallarida valyuta ayriboshlash shaxobchalari faoliyati qayta ko‘rib chiqildi;
-bank filiallarida valyuta ayriboshlash shaxobchalari soni sezilarli darajada ko‘paytirishga erishildi;
-valyuta ayriboshlash shaxobchalarini texnik jixatdan qayta jixozlandi;
-texnologik jixatdan bank dasturlari takomillashtirildi;
-valyuta ayriboshlash shaxobchalarini bank binosidan tashqaridagi bank xizmatlari markazlarida, yirik savdo markazlarida, aeroportlar va boshqa ko‘plab joylarda shaxobchalar ochilishiga erishildi.
Bundan tashqari axoliga qulaylik yaratish baryram va dam olish kunlari valyuta ayriboshlashni tashkil etish maqsadida joylarda valyuta ayriboshlaydiga bankomatlar o‘rnatildi.
Amalga oshirilgan ishlar natijasida chet el valyutalarining bankdan tashqari aylanmasini qisqartirishga erishildi.
Valyutani barqarorlashtirish borasida qabul qilingan qarorlar va amalga oshirilgan ishlar o‘z ijobiy natijasini ko‘rsatgan bo‘lishiga qaramasdan chet mamlakatlardagi siyosiy va iqtisodiy voqea va xodisalar milliy valyutaning chet el valyutalariga nisbatan kurslarini oshib borishiga ta’sir etib kelmoqda. 1994 yil milliy valyutaning 1 AQSH dollariga nisbatan kursi 7 so‘m bo‘lgan bo‘lsa, 1996 yil boshiga 25 so‘m, 1998 yil boshiga 81 so‘m 01 tiyin, 2000 yil boshiga 140 so‘m 46 tiyin, 2002 yil boshiga 688 so‘m 90 tiyin, 2004 yil boshiga 980 so‘m 18 tiyin, 2006 yil boshiga 1186 so‘m 73 tiyin, 2008 yil boshiga 1291 so‘m 23 tiyin, 2010 yil boshiga 1516 so‘m 91 tiyin, 2012 yil boshiga 1808 so‘m 17 tiyin, 2014 yil boshiga 2203 so‘m 29 tiyin, 2016 yil boshiga 2816 so‘m 47 tiyin, 2018 yil boshiga 8136 so‘m 67 tiyin, 2020 yil boshiga 9550 so‘m 76 tiyin, 2022 yil boshiga 10840 so‘m 0 2 tiyinni tashkil qildi. (Kurs o‘zgarishi dinamikasi ilova qilindi)
2022 yil boshidan jaxondagi siyosiy vaziyatni keskinlashuvi barcha davlatlarni iqtisodiga katta ta’siri natijasida davlatlarning valyuta kurslariga keskin tebratishlar yuzaga keltirdi. Milliy valyutamizni 2022 yil yanvar oyi boshida 1 AQSH dollariga nisbatan kursi 10840 so‘m 02 tiyin bo‘lgan bo‘lsa, 2022 yil fevral oyi boshida 10825 so‘m 07 tiyin, 2022 yil mart oyi boshida 10918 so‘m 68 tiyin, 2022 yil aprel oyi boshida 11395 so‘m 02 tiyinni tashkil qilib fevral oyidan boshlab kurs ko‘tarilishi va pasayishi xolatlari ko‘plab kuzatildi, xattoki mart aprel oylarida bir kunda bir necha marotaba kursni o‘zgarganligi xolatlari kuzatildi. (Kurs o‘zgarishi dinamikasi ilova qilindi)

O‘zbekistonda chet el valyutalarining so‘mga nisbatan kursini davlat valyuta birjasida aniqlandi. Valyuta birjasi tomonidan o‘rnatilgan kurslar Respublika Markaziy banki tomonidan e’lon qilinadi. Lekin Markaziy bank tomonidan e’lon qilingan kurslarda vakolatli banklar tomonidan sotish sotib olish ishlari amalga oshirilmaydi. Vakolatli banklar tomonidan valyutalarning sotish sotib olish kurslari valyutalarini xarid qiymatlaridan kelib chiqqan xolda mustaqil belgilanadi. Shuning uchun vakolatli banklarda valyuta kurslarii bir xil bo‘lmaydi. (Tijorat banklarida 1AQSH dollarining so‘mga nisbatan 2022 yil 24 aprel kungi kursi ilova qilindi)


Mamlakatimizda faqatgina bozor mexanizmlari asosida faoliyat ko‘rsatadigan valyuta bozorini shakllantirish barcha banklarning mijozlar (yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan, yakka tartibdagi tadbirkorlar) ehtiyojlarini qondirish maqsadida chet el valyutasini sotib olish va sotish uchun valyuta birjasi savdolarida erkin ishtirok etishini, shuningdek, mijozlarning chet el valyutasini sotib olish bo‘yicha amaldagi tartib va texnik reglamentlariga rioya etgan holda o‘z valyuta mablag‘larini hech qanday cheklovsiz tasarruf etishini taqozo etadi.
Mazkur Farmon bilan yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan chet el valyutasi joriy xalqaro valyuta operatsiyalarini amalga oshirish uchun banklarda erkin sotib olinishi va sotilishi kafolatlanadi.
Xususan, yuridik shaxslar o‘z mablag‘larini banklarda joriy xalqaro valyuta operatsiyalarini, shu jumladan, tovar, ish va xizmatlar importi, foydani repatriatsiya qilish, kreditlarni qaytarish, xizmat safari xarajatlarini to‘lash va boshqa savdo xarakteriga ega bo‘lmagan operatsiyalarni amalga oshirish uchun chet el valyutasiga cheklovlarsiz erkin konvertatsiya qilishlari mumkin.
Ta’kidlash joizki, joriy xalqaro operatsiyalar bo‘yicha to‘lovlarni banklardagi hisobvaraqlar orqali amalga oshirishda xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan bozor kursida chet el valyutasini sotib olish imkoniyatining yaratilishi «yashirin» iqtisodiyotning qisqarishiga va pul mablag‘larini bank aylanmasiga jalb qilishga xizmat qiladi.
Jismoniy shaxslar ham tijorat banklarining konversion bo‘limlarida chet el valyutasini erkin sotib olishi, sotib olingan mablag‘larni xalqaro to‘lov kartalariga o‘tkazib, ulardan xorijda hech qanday cheklovlarsiz, shu jumladan, bank hisobvaraqlari orqali xorijda o‘qish, davolanish va boshqa maqsadlardagi to‘lovlar uchun foydalanishi mumkin.
Xalq iste’mol tovarlarini import qilish bilan shug‘ullanuvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar banklardagi hisobvaraqlarida savdo tushumini va boshqa daromadlarini jamg‘arib borgan holda keyinchalik uni jismoniy shaxslar uchun o‘rnatilgan tartibda, ya’ni sotib olingan valyuta mablag‘larini xalqaro to‘lov kartalariga o‘tkazish va chet elda cheklovlarsiz, shu jumladan, tovarlarni import qilish uchun ishlatishi mumkin.Aholidan naqd chet el valyutasini sotib olish tijorat banklarining barcha filial va minibanklari tomonidan cheklanmagan miqdorda va sarsongarchiliksiz amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, banklar tomonidan aholi bilan valyuta ayirboshlash operatsiyalarini sifatli amalga oshirilishini ta’minlash maqsadida:
-jismoniy shaxslar tomonidan chet el valyutasini sotib olish va sotish tartibini soddalashtirish;
-bayram va dam olish kunlarida valyuta ayirboshlash shoxobchalarining uzaytirilgan ish tartibini joriy qilish;
-tijorat banklarining filiallari va minibanklarida, ayniqsa, yirik savdo markazlari va bozorlarda qo‘shimcha valyuta ayirboshlash shoxobchalarini ochish;
-konversion bo‘limlar orqali chet el valyutasini sotishda olinadigan vositachilik haqi miqdorini imkon darajasida pasaytirish choralarini ko‘rish;
-xalqaro to‘lov kartalaridan xorijda foydalanishda mavjud barcha cheklovlarni bekor qilish nazarda tutilgan.
Shu bilan birga, mahsulot ishlab chiqaruvchi yakka tartibdagi tadbirkorlar va fermer xo‘jaliklarining eksport faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida ularga chet el valyutasidagi daromadlarini o‘z xohishiga ko‘ra erkin tasarruf etish, bunda bank hisobvaraqlaridan naqd chet el valyutasini yechib olishgacha bo‘lgan huquq beriladi.
Keyingi yillarda eksportchilarni rag‘batlantirish uchun ko‘plab ishlar amalga oshirildi, ularga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha ko‘plab imtiyozlar berildi, eksport faoliyatini tashkil etish bo‘yicha qator tartibotlar bekor qilindi. Eksport borasida mavjud imtiyozlarga qaramasdan valyuta tushumini majburiy sotish talabi eksportni yanada rag‘batlantirish yo‘lida asosiy to‘siq bo‘lib, eksportchilar o‘z valyuta tushumini to‘liq tasarruf etish imkoniyatiga ega emas edi, bu esa eksportni qo‘llab-quvvatlash borasida amalga oshirilayotgan siyosatga mos kelmaydi.

Download 82.44 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling