Üç Büyük Camide Akustik Tasarım


Download 168.83 Kb.
Pdf просмотр
Sana19.02.2017
Hajmi168.83 Kb.

 



ÜÇ BÜYÜK CAMİDE AKUSTİK TASARIM



 

 

20.04.2011 tarihinde “Üç Büyük Camide Akustik Tasarım” konulu konferans metnidir. 



 

  

Konuşmacı: 

 

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı

 

(Gazi Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Öğretim Görevlisi)

 

 

Prof.  Dr.  Mutbul  Kayılı: 

s

anat  tarihçi 



Jale 

Erzen’in  enteresan  bir  lafı  var

,  yine  bir 

kongrede  bunu  söyledi

“Sinan  bir  simgedir.  Bir  uygarlığın  simgesi



.  Sinan 

Osmanlı 


Uygarlığı’nın yapı, sanat ve teknolojisinin tepe noktasını yaratan kişidir.” 

 

 



Sinan’ın  mimarisi  ve  sanat  dalı  anlayışı  üzerine  çok

 

detaylı  araştırmalar,  yayınlar 



yapılmıştır. Bizler için ki sizler

 de buna gireceksiniz, a

rtık neredeyse her lafın başında 

Sinan’dan bahsederiz

Sinan’la yatıp kalkmaya başlarız. Ama aslında olayın bir diğer 



boyutu  var;  b

u  kadar  çok  lafı  edilir  de  nedir  yaptığı  diye  ciddi  araştırma  yoktur. 

Sadece  şey  kavgası  vardır

,  mesela 

Sinan  Süleymaniye’yi  bitirince  içinde 

nargile 


içmiş

, orada nargile t

ömbeki var mıydı yok muydu? Varsa günah. Nasıl oldu? 

 

 



N

argile  sesi  bizim  anlaşılabilme  testinde  kullandığımız  cihazın  çıkardığı  sese  çok 

benzer. E

nteresan bir şey işte

nasıl o kadarını düşünmedi. Yani bugün biz düğmeye 



basıyoruz

istediğimiz frekansları taratıp



sonuç alıp ahkâm

 

kesebiliyoruz. Ama o gün



akustik diye bir konu ortada zaten yok. 

iyi anlaşılıyor mu anlaşılmıyor mu?

 A

kustiğin 



içine  gürültünün  girmesi  II.  Dünya  Savaşı’nın  sonunda

bu  ayrı  bir  konudur



60’lara 


kadar  akustiğin  çalışma  alanında 

g

ürültü 



k

ontrolü  diye  bir  kavram  yok

Dünyada 


zaten gürültülü bir ortam yok. 

 

 



“Akustik diye bir bilim yok”

 

 

B

enim  en  çok  üzerinde  durduğum



uzmanlarının  araştırmasını  istediğim  diğer  bir 

konu  ise 

“İs Odası”

 

konusudur, çok ciddi bir konudur. Belki günümüzde birçok şeye 



ışık tutabilir. Ama bunlara giren yok

İşte hep böyle ufak tefek



sağdan soldan gel

en 

birtakım araştı



rmala

r ortaya çıkıyor. Şimdi

 

şöyle bir olay oldu



Sinan 



Ölümünün 400. 

Y

ılı”  etkinliklerinde



  camilerin  akustik  durumunu  incelememi  istediler, 

daha  doğrusu 

yapabilir  misin  yapamaz  mısın  diye 

teklif  geldi. 

Yaparım  deyince  bayağı  destek 

olundu, 


üniversitemizde  cih

az  yoktu, 

TRT’den  cihaz  bulundu.  TRT  bir  şoför

,  iki 


teknisyen, 

bir minibüs komple

  ve 

set  verdi.  Biz altı pilot  cami seçtik



.  Tabii  bunlarda 

uygulanan  akustik 

teknoloji  çok  iyi.  Yani  biraz  önce  söylediğim  gibi  bugünkü

 

koşullarda belli bilimsel çalışmaların üzerine kurulan bir şey değil



, ortada akustik diye 

bir bilim yok, 

ona rağmen akıl almaz derecede doğru uygulamalar yapılıyor. 

 

 



“Boşluklu rezonatörler diye bahsi geçen aslında basit küpler”

 

 

Kullanılanlar boşluklu rezonatörler

aslında basit küpler ve Anadolu’da bunların evler



 

de  d


âhil  kullanıldığını

özellikle  Doğu’da  çok  miktarda  kullanıldıklarını



  hepsini 

görmedim  ama  bir  kısmını  gördüm.  Boşluklu  rezonatörler  diye  burada  bahsi  geçen 

aslında  basit  küpler

.  Bu  sistem  olarak  bir  yay 

ucunda  ağırlık  var

çekiyor



sunuz 

bıraktığınız zaman o rezonans frekansı

nda 

salınım yapıyor.  Boşluklu rezonatörler de 



aynen  bu  sistemde  çalışır.  Ağızdaki  hava  kütle  görevi  yapar.  Yani  o  ağırlığın 

karşılığıdır.  İçindeki  hava  yay  görevi  yapar,  esner.  Ağızdaki  sürtünmeler  ise  sönüm 

değerini verir. Onun için

 

de ileride Vitruvius’un yazdıklarına geleceğiz. Vitruvius bronz 



küplerden bahseder. Bronz küpün bu görevi yapması mümkün değildir. 

 


 

Şimdi biz altı camiyi pilot olarak seçtik: 



 

 

1. 

Süleymaniye

 

(İstanbul)



,  

 

2.  Selimiye  (Edirne),  bir  de 

Şehz

ade.  B


unlar  artık  üç  büyük  cami  ama 

Şehzade’de restorasyon vardı. O nedenle orada ölçü yapamadık. 

 

 

3. 



Üsküdar Mihrimah Sultan (İstanbul). Edirnekapı’dakiyle karıştırmayın. Üsküdar 

Mihrimah Sultan Camisi bir 

“Şale Köşkü”

 

ve “Orman Köşkü”



 gibidir, 

uzun saçaklı

çok 


zarif, 

küçük bir camidir

.  

 

4. 



Rüstem Paşa (İstanbul). 

Tahta Kale

’deki Rüstem Paşa tamamen çini kaplıdır, 

kasnağa  kadar

hatta  rahmetli  Dalokay’ın  çok  enteresan  şeyleri  vardır  bu  cami 



üzerinde

vakit kalırsa onlar



a da girelim.  

 

5. 

Sokullu Mehmet Paşa 

(Kad


ırga, İstanbul)

Ç



ok sade bir camidir.  

 

6. 

Cenabî  Ahmet  Paşa

  (Ankara). 

Ankara  Ulucanlar’dan  bir  cami  seçtik

.  Ancak 

uzmanlarının fikri

Sinan’ın bunu görmediği ama isminin  “Baş Mimar”



 

olduğu için bu 

camide de geçtiği konusunda fikirleri var. 

 

 



“Gürültü diye bir sorun hiç yok”

 

 

S

öylediğim  gibi  gürültü  diye  bir  sorun  hiç  yok.  Zaten  ilk  literatürdeki  gürültü 



niteliğindeki  kayıt  1600’lerdedir

.  O 


da  savaştaki  gürültünün  verdiği  rahatsızlık  ve 

problem  şeklindedir.  Sadece 

hacim  a

kustiğiyle  ilgilenir.  Akustik  zaten  sa

nal 

akustiğinden çıkar, Antik Yunan’a kadar gidiyor. Fakat Antik Yunan’la ilgili de bir kanıt 



yok.  Belki  Yunanistan

’la  bir  ilişkiye  geçip  sormak  lazım  ama  sorarsak  ne  cevap 

verirler o 

da ayrı bir konu. 

 

 

Hacim Akustiği



 

konuyu ilk iki etapta ele alır:

 

 

1. 



Öncelikle hacimde homojen ses dağılımı sağlanamaz. Şimdi anlatacağım

, bun


ların 

hepsini 


Selimiye’de

 

görüyoruz



 

2.

Optimum  çınlama  zamanının  gerçekleşmesi.  Kaynak  sustuktan 

sonra  ses 

enerjisinin  60  dB  düşmesi  için  geçen  süreye  m

imari  akustikte 

“Çınlama  Zamanı”

 

yahut y



apı 

a

kustiğinde “Çınlama Zamanı”



 

diyoruz. Bu değer anlaşılabilmeyi etkileyen 

temel değer

.  U


zadığı zaman sesler birbirini maskelemeye başlar, kısa olduğu zaman 

ise kulak tatmin olmaz yine anlama zorluğu çeker. 

 

  

Şimdi  buna  karşılık 



Sinan  yahut  Os

manlı  mimarisinde  Sinan’dan  önce

  de 

gördüğümüz  bu  karnaslar  var.  Köşeler



dikdörtgenler  prizması  hacimlerde  temel 

yahut  başlıca  rezonansların  oluştuğu  noktalardır.  Yine  bunları  söylerken  de 

formülüne koyuyoruz. En faz

la rezonans frekans diyagor

enlerde çıkar ve köşeler çok 

önemlidir. Bunun için köşeler yumuşatılmıştır. 

 


 

 



 

Selimiye’deki  bu  karnasları  görüyoruz. 

Bu  Selimiye  Camisi

nde 



ok  işaretiyle 

gösterilen”

 

kısımda  daha  önceden 



birçok  camide  bugün  hala  mevcut

pandantif  dediğimiz



düzdür  buralar

i

çbükey



  birer  pandantif,  yine  onlar  da 

sesi  yönlendirir.  Hâlbuki

  bu  orta  ve 

yüksek  frekanslarda  sesi  dağıtarak 

yansıtır

.    B


u  sesin  dağılması  için  bir 

avantaj.  

 

 

 



 

 

 



Aynı  şekilde  Kadırga’daki  Sokullu  Mehmet 

Paşa  Camisi’

nde  de, 

yalnız  iki  cami 

arasındaki  renklendirme  faktörünü  dikkatle 

incelerseniz 

Süleymaniye’deki 

zarafet 


birden

bire  ön  plana  çıkar. 

Bir  daha 

bakmakta bence yarar var. B

ir defa iç açıcı 

huzur verici renkler, tabii bu restorasyondan 

sonraki 

hali. 


Kadırga’ya  döndüğümüz 

zaman daha gri bir renk.  

 

 

 



 

 

 



Şimdi aslında mimari akustik veyahut 

yapı  akustiğinde  her  işlev  için 

“Çınlama  Zamanı  Eğrisi”

 

vardır



.  O 

zaten 


literatürde 

çok 


rahat 

rastladığımız  bir  şey.  Bu  yatayda 

hacim  büyüklükleri  vardır,  düşeyde 

ise  süre  vardır.  Yani  60  dB  ses 

enerjisinin  düşmesi  için  geçen  süreyi 

belirtir 

ve  üzerinde  de  isimler  vardır. 

Bunlardan  cami  için  ol

an  benim 

koyduğum bir değerdir. 

 

 

 



 

 

 



 

 


 



“Süleymaniye ve Selimiye’de alçak frekans vardır”



 

 

Yaptığımız  ölçü  sonuçlarında 



Süleymaniye

  ve 


Selimiye’nin 

grafiği


bu  iki  camide  alçak 

frekans 

vardır.


 

Kalın  seslere 

frekansın rakamsal değeri 

daha 


aşağıda

düşük  olduğu  için 



a

lçak 


frekans  diyoruz. 

İnce 


seslere  ise, 

frekans  değeri 

rakamsal  olarak  daha  yuka

rıda 


olduğu  için  yüksek 

frekans 


diyoruz.  

 

Bu 



küplerin 

sıvanmasının 

getirdiği  bir  rahatsızlıktır.  Ama 

diğer 


dört 

küçük 


camide 

inanılmaz bir düzgünlük var. 

 

 

Ben  olsam  Aya  İrini  yerine  Rüstem  Paşa’da  konser  veririm.  Rüstem  Paşa  kasnağa 



kadar  çini  kaplıdır.  Orada

  m


utlaka  bir  teknoloji  var.  Yani  çini  dediğim  zaman 

hepimizin  aklına  gelen  herhalde

 

hamam  gibi  sesi  yansıtmasıdır  a



ma  bu  olmuyor, 

inanılmaz değer

. D

iğer küçük camilerde de bu 



var.  B

ir defa küplerle alçak frekansları

 

özellikle  kontrol  ediyorlar  ve  herhalde  caminin  hacmi  de  fazla  büyük  değil.  Ama 



Süleymaniye  ve  Selimiye  hakikaten  inanılmaz  büyüklükte

,  80  bin

100  bin  m



civarında  olan  çok  büyük  hacimler.  Aslında  yine  elimizdeki  literatürlerden 

400



500 



kişilik  literatürde  “M

eskor


 

olarak  geçen  korolar



;  ancak  50  bin  m

3

‘e  kadar  yeterli 



olabiliyor, ondan sonra yetişmesi mümkün değil, seslendirm

e gerekiyor.  

 

B

u  şeyden  sonra  dört  küçük  camiye



ben  kullanıcı  faktörünü

yani  insanlar  girdiği 



takdirde  ilave  bir  ses  yükümlüsü  olacak

onu  eklediğim  zaman  çınlama  zamanı  bu 



oktav bant h

esaptır. Ölçü ise üçte bir oktav bant ölçüdür. 

B

u eğriler



 

ç

ok daha d



üzgün 

bir  hale  geldi.  Bunlar  l

iteratürde  çok  önemli  değerler.  Şimdi  bunu  aradığımız 

ve 


incelediğimiz  zaman  ilk  karşımıza  boşluklu  rezonatörler  çıkıyor.  Kafamızı  kaldırıp 

kubbeye baktığımız zaman boşluklu rezonatörleri görürüz. 

 

 

 



 

 

 

“Ok  işaretiyle  gösterilen  yere”

 

bakın  ben  deliği  görüyorum



.  Bu 

Kadırga’daki  Sokullu  Mehmet 

Paşa  Camisi’nden  çekilen  bir 

fotoğraf


.  

 

 



 

 

 



 

Aynı  şekilde  Süleymaniye’de 



“ok 

işaretiyle 

gösterilen

 

yerlerin”  ben  rezeptör  ağzı 



olduğunu düşünüyorum. 

 

Restorasyondan  sonra  gidip 



kontro

etmek 



lazım, 

restorasyon 

tutanaklarına 

bakmak lazım. 

B

urası için onu 



göreceğiz

I.  Süleymaniye 



inşaat 

defterlerinin 

birinci 

cildinde kayıt var

.  

 

Biz 



Süleymaniye’de 

ölçü 


yaparken 

TRT’nin 


teknisyenleri  Sultan  Ahmet’e 

namaz  kılmaya 

gittiler  ve 

heyecanla 

geldiler. 

Sultan 


Ahmet’te 

i

skele 



varmış, 

“Kubbeye  çıkacağız”

  dediler. 

Kalktık, kubbeye çıktık. Çok cici bir şantiye şefi vardı. Rica ettik kendisinden ve  “N

istiyorsanız  yapalım”



 

dedi.  İç  içe  üç  daire  üzerine  toplam  75  adet  ana  kubbede 

bulund

u,  bütün  camide



 

mutlaka  rezonatör  olması  lazım.  En  içte  bulunan  dairede  7 

adet rezonatör var, ikinci sırada 28 adet rezonatör var, en dışta yine bir daire üzerine 

40 adet rezonatör bulunmaktadır. 

 

 

Ancak  bunlar  temiz  küpler  değil



açtığımız zaman kazığıyla beraber 

buld

uğumuz


görüyorsunuz

. Daha 

sonra  kazık  çakılmış  rezonatör 



ağzı  bu.  Maalesef  daha  önce 

söylediğim  gibi  Osmanlı  bunları 

onaramamıştır.

 

1800’lerde



,  19. 

yüzyılda İtalyan 

Fosaki ailesi gelip 

bunları  onarmışlar.  Bu  kazıkları 

k

imin  yaptığını  bilmiyoruz  ama 



bunlar var.  

 

Küplerin 



derinliğini 

ve 


ağız 

çaplarını  ölçtüm

.  D

erinliği  50  cm



 

çıktı.  Fakat  bu  karın  genişliğini 

ölçemedik,  çok  basit  bir  sistemle  ölçebilirdik

;  fakat 

çok  acele  bir  çalışmamız  vardı. 

Ağız yarıçapları ise bir kısmında 1.5

 cm, 

bir kısmı



 

da 3 cm’di

.  Y

ani çapı 6 cm ve 1.



ve  3  cm, 

iki  tip  kullanılmıştır.  Benim  tahminim

ana  durumda  bu  işle  uğraşanların 



literatür  kaydı  olmadığı  için

bildikleri  birtakım  temel  kurallarla  seçiminin  yapıldığını 



düşünüyorum

Tabii arşivler ortaya çıktıktan sonra bunların kayıtları da bulunacaktır



çünkü her şey çok detaylı kayıt edilmiş durumda

. Bende iki defter var, 

Süleymaniye 

iki  cildi  ama  ilk  500’ü  herhalde  Bulgaristan’

da. 


Osmanlı’da  birtakım  arşiv

ler  ve 


bazı 

evraklar 

Bulgaristan’a  kâğıt

 

olarak satıldı. İki tren gitti



üçüncüsü geri getirildi. Ömer 

Lütfi  Barkan’ın  Türkçesini  çevirdiği  birinci  cildin  72.  sayfasında  aynen  bu  terim  var. 

Cami  içinde  sadânın  aksini  kuvvetlendirmek  için  kubbenin  içine  ve  köşelere  ağzı  iç 

tarafı  açık  olarak  gömülerek  örülmüş  olan  küçük  kavanozlardan  (sebûlardan)  255 


 

adedini  satın  almak  için  (tanesi  2’şer  akçeden)  ödenmiş  olan  510  akçenin  88’inci 



defterde bulunduğu tespit edilmiştir. Bu defter

 

de şu an mevcut olduğu için ilk akustik 



tasarım  kaydıdır.  Bu  kayıt  var

.  B


unların  Antik  Yunan’da  da  kullanıldığını  biliyoruz. 

Aynı şey İtalya’da da var

ancak bir kayıt bulunmadı



. Bulunabilir de bulunmayabilir de 

ilk  kullanılan  belge  bu.  Biraz  önce

 

söylediğim  üzere  83’te  tamamlanan  Selimiye 



Camisi  res

torasyonunda  bu  vakıfların  baş 

m

imarının  gene  bir  kongrede  söylediği



vakıfların  dergisinde 

de 

yayınlandı



.  B

ildirilerin  arkasından  yapılan  tartışmalar

  da 

yayınlanıyor. 



B

unları  da  size  gösterebilirim.  İşte  “Biz  çok  sayıda  bulduk

ağzı 


sıvanmış”

 falan deniyordu.  

 

Yine Sultan Ahmet’te dönelim. Sultan Ahmet’in de rest



orasyonunu 

daha önce 

kimin 

yaptığı soruldu



.  Ben 

“H

erhalde Fosakiler



 dedim. 


Semavi Eyice “Hayır, ben kubbeye 

kadar  çıktım

.  Bir  Ermeni  u

stanın  adı

imzası  vardı”  dedi.  Bu



,  evlerde 

kullanılıyor 

dedim. Kayseri’de Talas’ta Palamut Konağı’nda böyle bir rezonatör ağzı var. Özellikle 

Haki’den  rica  ettim

Urfa’da  görebilecek  mi



hemen  fotoğrafını  çek  kaydını  al,  içine 

metre  sokabilirsen  derinliğini  ölç,  belki  o  göbek  çatıyı  çapraz  bir  şeyle  ölçme

mümkün olabilir ve bir şey kayda geçirebiliriz. 



 

 

Enteresan  bir  şey



  de, 

Kayseri  1205  yılında  yapılan  Gev

her  Nesibe  Sultan 

Darüşşifası

. B

urada da hastalar müzi



kle tedavi ediliyor. B

enim dolaştığımda 

kanallar 

vardı


kanallar  açıkça  görülüyordu.  Sonra  restore  edildi

fakat  nasıl  bir  restorasyon 



oldu bilmiyorum, 

kanallar kayboluyor. Yine Anadolu’da bunun çok kullanıldığını

, sade 

Osmanlı’da değil, Anadolu’ya 



da 

yaygın bir genel kültür olduğu için 

Hermos 

değil de 



Anadolu rezonatörü diyorum. 

Fiziki olarak  Hermos

’un tabii çok büyük saygısı

,  bilgisi 

var. İtiraf edeyim

 

akustiğin dışında neyle uğraştığını bilmiyorum



.  

 

Anadolu’da  çok  yaygın



nedenle 



“yandaki 

fotoğrafı”

 

Sayın 



Oluşar’ın 

arşivinden 

aldım



Menteşoğlu  Beyliği’



nden 

kalma 


Peçin’de 

üzerinde 

çalıştığı  bir  cami



Yelli  Cami

.”

 



Y

ine  köşede  bir  rezonatör  ağzı. 

Şi

mdi  t


abii  Vitruvius  çok  uzun 

yazıyor. 

Kitabının 

üçüncü 


bölümde 

tiyatro  arazilerinden, 

temelleri 

ve 


akustiğinden

 

bahsediyor, 



dördüncü  bölümde 

armonisi


,  beşinci

 

bölümde  ses 



katları  diye  veriyor

tiyatro 



planını vs

., devam ediyor.  

 

Enteresan  bir  şey



,  ben 

günümüze  örnek  olarak  bunu  yaparım.  Yine  bölüm  beşte

madde sekizde aynen bu cümleyi Türkçeye tercümesinden aldım



çünkü akustikteki 

bazı  terimlerin  Türkçesi 

yerine  tam  oturmuyor:   

“…Elimizde  ayrıca,  Korint’teki 

tiyatroyu  tahrip  ettikten  sonra  tunç  kapları  Roma’ya  getirerek  bunların  satışından 

kazandığı para ile Luna Tapınağına

 adak sunan 

Lucius Mummius’un kanıtı var.” diye

 

yazıyor. 



 

 


 

 



Bu  önemli  bir  belge

çok 



meşhur 

Aysanur 


diye 

bir 


akustikçi  var

.    B


üyük  bir  kitabı 

var.  Orada  bu  Vitruvius’tan 

bahseder  ve  onu

n  tarif  ettiği 

tunç  kapların  bir  çizimi  vardır. 

Bu tunç kaplar böyle  bir görev 

yapmaz.  B

en  bunların  efe

kt 

olarak, 


yani  oyun  anında  belli 

sesleri 


çıkartmak 

için 


kullanıldığını tahmin ediyorum. 

 

Ama 



Vitruvius 

rezonatör 

olmayacağını 

net 


olarak 

söylüyor. 

 

 

 



 

“Anadolu’da Sinan ne yaptı?”

 

 

Anadolu’da Sinan ne yaptı? Üç 



b

üyük 


c

amisini ele aldığımız zaman olay biraz farklı. 

Sanıyorum  ilk  dünyadaki  büyük  cami  Şehzade  Camisi

onu  soruşturuyorum.  Daha 



başka yerde daha büyüğünün yapıldığı ve daha önce yapıldığı hakkınd

a bir belgeye 

rastlamadım

.  Y


aklaşık  hacmi  50 000

  m


3

,  yani  bir 

koronun  limiti  yaklaşık  alanı  1

440 


m

2

. Daha 



önce

 

de söylediğim gibi büyük koronun sesinin yetebileceği sınır. 



 

 

 



 

Planına baktığımız zaman

, mihrap 

burada, 


yalnız  üç  taraftan  giriş 

var,  müezzin  mahfilide  kuzeybatı 

fil  ayağının  hemen  yanında. 

K

üçük 



camilerdeki 

müezzin 


mahfillerinden 

biraz 


büyükçe

;  


ancak  Sokullu  Mehmet  Paşa’

ya 


baktığınız  zaman  farklı  mahfiller

 

de var.  



 

 

 



 

 

 



“Ses kaynağı gücü yetersiz”

 

 

Şehzade Camisi’nde ses kaynağı

 ise, 

müezzin


 mahfilde dua okuyan 

belli sayıda din 

adamıdır.

 

Böyle  büyük  bir  hacme  seslerin  yettiğini  düşünmüyorum  ve  Sinan’ın  da 



bunu fark ettiğini tahmin ediyorum. Ses kaynağı gücü yetersiz. 

 

Sinan Süleymaniye’yi 



yaparken birden bire rakamlar çok büyüyor

.   


Yaklaşık a

lan 1600 m

2, 

yaklaşık hacim 



80  bin  m

3

.  Dolayısıyla insan sesiyle  beslenmesi mümkün değil



.  B

ugünün bilgileriyle 



 

elektronik  seslendirme  olmaksızın  insan  kaynaklı  ses  gücünün  yeterli  ses  gücünü 



elde etmek olanaksız. 

 

 



Planına  baktığımız  zaman  yine 

ana  giriş

imiz 

“ok  ile  gösterilen” 

taraftan.  M

üezzin  mahfilini hemen 

mihrabın 

batı 

tarafındaki 



fil 

ayağına  koyuyor  ve  Şehzade 

Camisi



nden 



daha  büyük.  Ancak 

arka fil ayaklarına küçük balkonlar 

koyuyor  ve  bu  arada  da  tekrarcı 

müezzinler  geliyor.  Tabii  bugün 

bunu  rahat 

konuşabiliyoruz. 

Bir 

y

ansımalar  olayı  bozuyor.  İki,



 

k

aynaklar  arasında  fas  farkı  var



D

olayısıyla  bir  kargaşa  neden 



olacak. 

S

onuç 



olarak 

ses 


kargaşası

gürültü



anlaşılma 

yetersizliği geliyor. 

 

 



 

“Selimiye’nin tasarımı farklı”

 

 

Selimiye’de  bunu  ortadan  kaldırdığını  görüyoruz

çünkü  Selimiye’nin  tasarımı  farklı. 



Birden

bire bu mimari tasarım değişiyor. Yaklaşık alanı 1600 m

, yaklaşık hacim 60 



bin m

3

. Selimiye’



de total bir mek

ân vardır ve çok ferah bir mekândır. Rahmetli Haluk 

Karamağaralı Gazi’de bölüm başkanıydı

hep onu sorardı. Müezzin mahfili bu kadar 



güzel  total  bir  mekân  ortaya  çıkardıktan  sonra

müezzin  mahfilini  niye  tam  ortaya 



koydu? Total mek

ânı parçalıyor. 

 

 

Fakat burada müezzinlerin hemen üstünde kubbenin içinde rezonatörler var, toplamı 



255  rez

onatör.  Kubbe  sesi  olumsuz  derecede  içinde  dolaştırıp  sonra  çıkmasına 

müsaade  eden  bir formdur.  Hâlbuki

 

rezonatöre  çarpan  ses  rezonatörün  titreşimiyle



rezonatör  kaynakmış  gibi  küresel  olarak  sesi  yayar.  Dolayısıyla  düz  duvardan 

yansıdığı  zaman  birim

,  alandaki  enerji  ancak  duvara  enerji  hemen  hemen 

aynı 

miktarda yansır ve dolayısıyla ekolar rezonanslar ortaya çıkabilir. Hâlbuki



 

aynı enerji 

küresel yansıdığı zaman

küre büyüdükçe



kaynaktan uzaklaştıkça çok büyük yüzeye 

dağılacağı  için  birim  alana  düşen  enerji  miktarı  düşüktür.  Dolayısıyla  bu  problem 

ortadan  kalkar.  Bu 

da  mimari  tasarım  ve  akustik  tasarımı  birleştirip  başarıya 

ulaşmasının göstergesidir. 

 

 

“Rezonatörler genellikle alçak frekansta rezonans yapar”



 

 

Tabii sonuç olarak bilimin zaferi, teknolojik gelişme, kubbenin olumsuz verileri kalıyor

K

ubbe  kaynak  gibi  çalışıyor  ve  gelen  enerjiyi  tüm  hacme  yayıyor,  alçak  frekans 



ağırlığı  artıyor,  ses  ilahi  nitelik  kazanıyor

böyle  bir  etkisi  de  var.  Rezonatörler 



genellikle  alçak  frekansta  rezonans  yapar.  Dolayısıyla  kalın  sesler  güçlendirilmiş 

oluyor. Yani işte müezzinin sesi ince dahi olsa daha ilahi tanrının sesi ortaya çıkıyor

B

iraz daha kalınlaşıyor sesi



 


 

S



onuçta elde ettiğimiz bu şey bir harika

fakat bunları söyledikten sonra unutmamız 



gereken  bir  faktör

  var: 


İnsan  faktörü

gereken  önemi  vermediği  takdirde  bütün  bu 



teknolojik gelişme yok oluyor. Bana maalesef çoğunlukla İnka’ları anlatıyor. O müthiş 

tapınakların içinde yarı çıplak birtakım adamlar etrafınızda dolaşıyor, bizdeki olayda 

bana bunu anlatıyor.

  

 



 

Prof. Dr. Ali Günyaktı

 

(Atılım Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği 

Bölüm Başkanı)

Süleymaniye 1600 m

2

 

büyüklüğünde 80 



bin m

3

 hacminde ve bunun 



insan  sesine  yeterli  olmadığını  söylediniz.  Peki  Mimar  Sinan  bunu  yaparken  bugün 

gerekli 


olan teknolojik gelişmeleri düşünerek mi yaptı

yoksa o zaman bu iletişim nasıl 



sağlandı? Müezzinlerle mi?

 

 



Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Süleymaniye’de ikinci müezzinlerle bunu gidermeye çalıştı. 

Tabii  bizim  bilgimizle  değil

.    Bence  o  da 

ciddi  bir  düşünce

,  yan

i  ileri  bir  düşünce



çünkü o seviyede işte şu kadar m

3

 yeterli gibi bir bilgi yok ortada, 



buna rağmen bunu 

görüp kendi bilgisiyle önlem almaya çalışıyor ama başarısız

çünkü ses kargaşasına 



neden oluyor. Yani yetmiyor

işte fas farkı özellikle problem çıkartıyor.

 

 

Prof. Dr. Ali 



Günyaktı:

 

Selimiye’de bu telafi ediliyor mu?

 

 

Prof.  Dr.  Mutbul  Kayılı:  Selimiye’de  telafi  ediyor



çünkü  hemen  kubbenin  altında 

müezzinler  birinci  elden  veya  en  kısa  yoldan  tüm  enerjiyi  alıyor  ve  rezonatörler 

küresel yaydığı için zaten köşelerde de bol miktarda rezonatör var

. T

abii aslında bu 



kayıtları çıkartıp hepsini tek tek bulmak lazım

, yani bil

inçli olmak lazım. Süleymaniye 

i

nşaat 



d

efterinde  de  rezonatörler 

nerde 

olduğu  iki  cildinde  de  yok



fakat  rezonatör 

koyduğunun kaydı var, o çok önemli

Bir yerden mutlaka çıkacak ve belki de kubbe 



planını  da  bulacağız.  Çünkü  rahmetli  Şevket  Sunar  gene  bir  makalesinde  bu 

defterleri  karıştırıp  parşömen  kâğıdı

,  mum, 

çini  mürekkebi  gibi  kalemleri  tespit  edip 

şunlar şunlar var diye bir bildiri vermişti

onu hatırlıyorum. 



 

 

Prof. Dr. Ali Günyaktı: Yani bu konuda yeterince araştırma yapılmıyor.

 

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Hayır,



 

mümkün değil

. Z

aten araştırma yok



.  Yani ilk benim 

yaptığım  ölçüleri  devam  ettirmek  lazım

,  kaynak  koymak  gerekiyor,  ciddi  bir  sorun. 

Daha  önce

 

de  söylediğim  gibi  Batı’



da  ne  var?  Bir  defa  Hermos 

uğraştığına  göre 

Batı’da da bir şeyler var. 2000 yılında Almanya’da kongre

ye girerken bizim ana cihaz 

imal eden firmadır. Birel’in oğlu o

 da elektronik doktoru, 

“İtalya’da biz bulduk bunları”

 

diye fırladı.  O çok güzel bir tartışma oldu



.  Hermos 

bulduklarını

küplere  bağırdıkları 



zaman sesin geri geldiği gibi birtakım şeyler söyledi. Ama dediğim gibi en azından bir 

küçük mikrofonlar elde edip belki içine mikrofon sokup rezonanslarını tespit e

tmemiz 

lazım


.  Y

ayılan  enerji  miktarını  hesaplamak  lazım  ki  ne  olduklarını  çok  iyi  bilmemiz 

gerekiyor.  

 

Soru:  M

ahfili  ortaya  almasının  yanı  sıra  Süleymaniye  dört  ayak  üzerine  kurulmuş, 

Selimiye sekiz ayak yani buradaki mimari tasarım formun

un da etkisi olabilir mi?  

 

Prof.  Dr.  Mutbul  Kayılı:  Zaten  form  onun  için,

 

yani  dikkat  edin.  Süleymaniye’ye 



dönelim

. P


arçalanıyor önce. Birçok yerlerde kolonların

yani fil ayaklarının gölgesinde 



kalıyorlar. 

Y

ani  sadece  küp  koymakla  olmuyor.  Mimarisini  de  ona  göre  yapıyor



Planlamayla, 

yani  mimari  akustik  tasarım  bu  işin  o

radan  geliyor.  Rahmetli  Ali 



 

10 


Karama

ğalı iyi bir 

sanat  t

arihçiydi. Mesela o buna takmıştı

,  n

iye güzel ve içi de çok 



ferahtır?

  Restorasyondan  sonra 

daha  hırpalanmadan  biz  gitmiştik.  Bu  müezzin 

mahfilinin  alt

ında  bir  çeşmesi  vardır

Süleymaniye’nin  esprileri  vardır.  Yalnız 



enteresan  bir  şey  oldu,  Beyazıt  Camisi’

nin 


İstanbul’da 

restorasyonunu  yaparken 

yanlışım 

yoksa 


ağızdan aldım bunu yani görmedim. Birdenbire bir boru patlatıyorlar 

ve  beyaz  bir  şey  akmaya  başlıyor.  Telaşlanıyor  adam  bir  fabrikanın  yoğurt 

deposunun borusunu kırmışlar

  



Soru:  T

abii biz bunu şu

 

anda Mimar Sinan’ın camilerinde gördük. Eğer Anadolu’ya 



bakarsak çoğu kubbede bu boşluklu rezonatör olarak kast ettiğimiz

 

şeyler 



var. Hem 

Mimar  Sinan hem 

de Anadolu’da gerçekten var olan

 

bir kültür



. B

unu nereden almış 

olabilirler 

ya da burada mı ölçülmeye başladı? 

 

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Antik Yunan’da olduğunu biliyoruz. 



Benim kafamdaki soruda 

“Acaba  Yunan  ailelerinden  mi  Anadolu’ya  yayıldı?”

 

Şule  Hanım’la.  Efes’e  gidelim 



falan  diye  konuştuk

.  O


radaki  restorasyonlarda  ne  çıktı

,  Antik  Yunan  kentlerindeki 

konutlarda bu tip şeyler var mı? Hatta kulübü kuralım, grup olarak bir gezi yapalım, 

bol bol fotoğraf çekelim. 

K

alıntılarda ölçüm 



bulabiliriz de, 

o gözle aramamız lazım

.  

 

Soru: 

Ayasofya’da var mı? 

 

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Ayasofya’da olduğuna dair hiçbir kayıt görmedim. Ayasofya 



Batı  tarafından  çok  incelendi.  Olsaydı  mutlaka  çıkardı.  Hatta  televizyonda  falan

  da 


yapılışları  yayınlandı

en  ufak  bir  kayıt  görmedim.  Ama  Antik  Tiyatroları  daha  eski



yani o gözle tekrar bakmakta yarar var. 

 

 

Soru: 



Yunan’dan, Bizans’tan gelen aktarılan bir bilgi mi? Eğer öyle aktarılan bir bilgi 

ise Ayasofya’da benzer şeylerin bulunması beklenir. Tabii Ayasofya’nın kubbesi falan

 

o resimlerin etkisi varmış, kapanmış olması da…



 

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Kapattı mı acaba?

 

 

Soru: 



Ama  Ayasofya  bu  ay  ki  Ayasofya  değil

yıkılan  bir  Ayasofya  var.  Yanlış



 

bilmiyorsam 600’lerin Ayasofya’sı 

var, 

1200’lerin ortalarında başka bir Ayasofya var



.  

 

Prof. Dr. Mutbul Kayılı: Tabii 500 küsü

rleri

n bir Ayasofya’sı



.  

 

Soru: 

Yani o zaten birbirini devam eden bir süreç değil

.  


 

Soru: 

İbadet  şekli

  de  eski.  S

onuçta  bir  yerde  belki  sade  bir  müezzinle  yapılırken 

mimari  şekli  belki  koroyla  yapıldığı  için  çok  gereksinim  olmadı

sesi  daha  güçlü 



kaynaktan çıktı. Belki onun için böyle yaptılar.

 

 



Prof. Dr. Mutbul Kayılı: 

Koro 


da olsa ses dağılımının ve sesi

n, 


enerjinin düşüşünü

kontrol edilmesi lazım. Ama hiç böyle bir kaynak 



yok, olsa 

yaygara kopardı. 

 

 

Soru:  Hoca



m yalnız şöyle bir şey var

Eski Yunan şeylerine baktığımız zaman açık 



alan.  B

iliyoruz ki sesin açık havadaki davranışı havanın sıcaklık ve soğukluk 

etkisiyle 

biraz  daha  farklı

Dolayısıyla  baktığımız  zaman  burada  bir  kapalı  alan  var.  Aslında 



Mimar Sinan 

kapalı alanda kullanan bir kişi gibi görünüyor

.  


 

11 


Prof.  Dr.  Mutbul  Kayılı:  Hayır,  onu  şey  yapmayayım.  Edirne’de  Siddişah

Fatih’in 



kızı  için  yapılan  bir  cami  var

çok  harap



,  k

ubbesi  yıkık

küp  duvarı  da  gördüm, 



duruyordu. Daha önceden var. Onun fotoğrafını çektik mi onu hatırlamıyorum

Türkler 



Anadolu’ya geldiğinde Rumlar var ama daha önce

 

de Yunanlılara ne oldu



bunların 

hepsi  katledilmedi  herhalde.  Onların  konutlarından  halka  mı  geçti

halka  geçmesi 



devlete  geçmesinden  bence  daha  kolay.  O  şekilde  halk  kültürü  haline  geldiğinde 

oradan mı camilere gitti. 

 

 

         



 

 

 



   

  

 



 



Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling