1 ma’ruza kirish. Fizikaviy kimyo fanining vazifasi, maqsadi va tekshirish obyektlarini


Download 0.57 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/2
Sana29.10.2020
Hajmi0.57 Mb.
  1   2

1 - ma’ruza 

 

 

KIRISH. FIZIKAVIY KIMYO 

FANINING VAZIFASI, MAQSADI VA 

TEKSHIRISH OBYEKTLARINI 

О‘RGANISH USULLARI 

 

 

 

 

 

 

REJA: 

 

1.  Fizikaviy kimyo fanining vazifasi, maqsadi va tekshirish obyektlari, 

rivojlanish tarixi.  

2. 

Asosiy bо‘limlar haqida qisqacha tushunchalar.  

3.  O‘rta Osiyoda fizik va kolloid kimyo sohasidagi eng muhim 

izlanishlar va yaratilgan qonuniyatlar 

4.  Kimyoviy termodinamika va uning asosiy tushunchalari. 

 

Kalit tushunchalar (a) 

Fizikaviy kimyo

  –  kimyoviy jarayonlar va 

muammolarini  о‘rganishda  fizikaning  nazariyalari  va  tajriba  usullaridan 

foydalanadigan fandir. 

(b) 

Texnologiyadagi ahamiyati

  Fizikaviy kimyo fani kimyoviy 

jarayonlarni har taraflama atroflicha 

(komplеks  ravishda)  o‘rganish, kimyoviy 

jarayonlarni ongli ravishda idora qilish, ya'ni jarayonlarni olib borishda optimal 

sharoitni bеlgilashga imkoniyatlar yaratadi. 

Fizikaviy  kimyo  fanining  bеrgan  ma'lumotlari,  qonun  va  qonuniyatlari 



kimyo, nеft-gaz, qurilish matеriallari, oziq-ovqat va shu kabi turdosh sanoat 

texnologiyalarini

 yanada rivojlantirishda muhim amaliy ahamiyatga egadir

1



 



Ayrim kerakli fizik kimyoviy kattaliklar 

 

Modda

  –  bu materianing maxsus shakli bo‘lib, molekukla yoki atomlar 

to‘plamidan iboratdir. 

Modda miqdori

  (n)  –  (mol soni ham deyiladi) namunada mollarda 

ifodalanadi: 

1 mol – modda miqdori bo‘lib, unda 12g uglerod-12 izotopida nechta atom 

bo‘lsa, shuncha molekula atom yoki ion tutganligini ko‘rsatadi. Tajribada 

                                                           

1

 

Atkins. Physical Chemistry, 2010, W.H.Freeman and Company, New York, 12-44 p. 



 

aniqlanganda bu son 6,02∙10

23

ga teng. Agar namunada zarrachalar soni N bo‘lsa, 



undagi modda miqdori n=N/N

A

 ga teng bo‘ladi. N



A

=6,02∙10


23

 mol soni yoziladi. 



Ekstensiv kattalik

  –  moddaning miqdoriga bog‘liq bo‘lgan kattaliklardir. 

Massa va xajm. 

Intensiv kattalik

  –  modda miqdoriga bog‘liq bo‘lmagan  kattaliklar. 

Temperatura, zichlik va bosim. 

Mol kattalik

 – X



m

 namunaning ekstensiv kattaligini X namunadagi  

modda miqdoriga bo‘lgan nisbatga aytiladi: Xm=X/n. Mol kattalik intensiv 

kattalikdir. 



Formula birligi

  –  birikmani kimyoviy formulasiga mos keluvchi  ionlar 

guruhidir; NaCl ni formula birligi bitta Na

+

 ioni va bitta Cl



-

 ionidan iborat. 



Molyar konsentrasiya (molyarlik)

 – modda miqdorini (n) eritmaning 

hajmiga bo‘lgan nisbatidir. Molyar konsentrasiya bir litr eritmada erigan modda 

miqdorini ifodalaydi. Mol/l (mol l

-1

 yoki mol dm



-3

; 1 l = 1dm

3

). 


 

 

 

 

298

,15 К 

RT 

2,4790 kDj∙mol

-1 

RT/F 

25,693 мV 

RT ln 10/F 

59,160 mV 

kT/hc 

207,23 sm

-1 

kT/e 

25,693 meV 

 

Energiya 

1 Dj = 1 

kg∙m


2

∙s

-2



 

= 1 А∙В∙s 



Kuch 

1 N = 1 


kg∙m∙s

-2 


Бosim 

1 Pа = 1 N∙m

-2 

= 1 kg∙m


-

1

∙s



-2

 = 


Dj∙m


-3 

Zаryad 

1 Kl = 1 А ∙s 



Potensiаllаr 

fаrqi 

1 В = 1 Dj ∙Kl

-1

 =  


1 kg∙m

2

∙s



-3

∙А

-1 



 

 

О‘tish koeffitsiyentlаri 

1 eВ 

1,602 18 ∙ 10

-19

 Dj 


96,485 kDj ∙ mol

-1 


8065,5 sm

-1 


1 kаl 

4,184 Dj 



1 аtm 

101,325 kPа 

760 Torr 

1 sm

-1 

1,9864 ∙ 10

-23

 Dj 


1 D 

3, 335 64 ∙ 10

-30

 

Kl∙m 



1 Å

 

10

-10



 m 

1 l ∙ аtm  

101,325 Dj 

ᶿ/

0

С=T/K – 273, 15 



 

 

Fizikaviy kimyo fanining vazifasi, maqsadi va 

tekshirish obyektlari 

 

Kimyoviy jarayonlar favqulodda juda xilma-xil kechadi. Lekin ularning 



hammasi ma’lum bir umumiy qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Bu qonuniyatlarni 

fizikaviy kimyo fani o‘rganadi. 

Kimyoviy hodisalar fizikaviy jarayonlar bilan birga kuzatiladi. 

Masalan

issiqlik ajralib chiqishi yoki yutilishi bilan boradigan kimyoviy reaksiyalar, 



ionlarning harakatlanishi tufayli elektr tokining hosil bo‘lishi va boshqalar. 

Boshqa tarafdan qaralsa, fizikaviy jarayonlar kimyoviy hodisalarga sabab 

bo‘ladi. 

Masalan:

 

haroratning oshirilishi kimyoviy reaksiyalarning tez ketishiga; 



eritmadan elektr tokining o‘tishi elektrolizga, ya’ni oksidlanish-qaytarilish 

reaksiyalarining sodir bo‘lishiga olib keladi. Ko‘pgina reaksiyalar ultratovush yoki 

nur ta’siridagina sodir bo‘ladi



Fizikaviy kimyo kimyoviy jarayonlar va fizikaviy hodisalar orasidagi 



bog‘lanishni  o‘rganadi, moddalarning kimyoviy tarkibi va tuzilishi bilan 

ularning xossalari o‘rtasidagi qonuniyatlarni o‘rnatadi.

 

Kimyoviy 



reaksiyalarning tezligi, mexanizmi, ketish-ketmasligi, muvozanat sodir bo‘lish 

shartlarini hamda issiqlik effektlarini o‘rganadi, natijalarni, ko‘pincha matematik 

usulda ifodalaydi. 

Ma’lumki, moddiy olamning harakat qonunlarini, jumladan, kimyoviy 

jarayonlarni,  asosan, ikki usul bilan: 

kuzatish-tajriba

  va 


fikrlash yo‘li

  bilan 


o‘rganish mumkin. Kuzatish-tajriba usuli asosiy usul bo‘lsa ham, uning vositasida 

turli kimyoviy jarayonlarni, ulardagi umumiylik, farqni va umumlashgan 

qonuniyatlarni bilib bo‘lmaydi. 

XIX asrning o‘rtalarida buyuk rus olimi M.V. Lomonosov  tabiat sirlarini, 

shu jumladan, kimyoviy jarayonlarni o‘rganishda 

kuzatish-tajriba usuli

 bilan bir 

qatorda, 

fikrlash usulini

  ham qo‘llashni tavsiya etdi va yuqorida bayon etilgan 

vazifalarni hal etuvchi «Nazariy kimyo»  fanining yaratilishi kerakligini, ya’ni 


kimyoviy jarayonlarni o‘rganishda fizika qonunlari va usullariga asoslanish 

lozimligini maslahat berdi va bu yangi fanni 



«Fizikaviy kimyo»

 nomi bilan atadi. 

1752 yilda M.V. Lomonosov  Peterburg fanlar Akademiyasi talabalariga 

fizik kimyodan kurs o‘qidi.  Kurslarda tajribalar ko‘rsatish, amaliy laboratoriya 



ishlarini olib borishni yo‘lga qo‘ydi. 

1752-53 yilda birinchi darslik yozdi. Uni «Chin fizikaviy kimyoga kirish» 

deb atadi. Bu darslikda fizika va matematikani kimyogar uchun, kimyoni tibbiyot 

uchun ahamiyatini tushuntirdi. U kimyoni tibbiyotga bog‘liqligini  «Kimyoni 



bilolmagan tibbiyotchi, u to‘liq tibbiyotchi bo‘lolmaydi»,  deb ta’riflasa, kimyoni 

fizikaga bog‘liqligini «Fizikani bilmagan kimyogar, har narsani timirskilab 



topuvchi odamga o‘xshaydi va bu fanlar shunday yaratilganki, ular bir-birisiz 

hech qachon mukammal bo‘la olmaydi» – deydi. 

Bu davrda kimyoviy hodisalarni tushuntirishda oddiy fizikaviy usullar 

qo‘llana boshlandi. Massaning saqlanish qonuni, karrali nisbatlar qonunlari 

(Lomonosov, Lavuaze, Dalton) ta’riflari, gazlar adsorbsiyasi (Sheyele), eritmada 

erigan modda adsorbsiyasi (Lovits),  elektrokimyo sohasidagi birinchi izlanishlari 

(Volta, Faradey) olib borildi. 

XIX asr o‘rtalariga kelib, fizik kimyoning bir qancha yo‘nalishlariga asos 

solindi. 1836 yil G.I. Gess  issiqlikning doimiyligi to‘g‘risidagi qonunini yaratdi. 



Termodinamika qonunlari  ta’riflandi (Karno, Tomson  va boshqalar), Gibbs 

tomonidan kimyoviy va fazalararo muvozanat qonuniyatlari o‘rganildi. 



Vant-Goff, Arreniuslarning eritmalar to‘g‘risidagi nazariyalari yaratildi. Shu 

bilan bir qatorda kimyoviy kinetikaning  klassik nazariyasiga asos solindi. 



Kolraush, Nernstlarning ishlari elektro–kimyoning yadrosini tashkil qildi. 

Fizikaviy kimyo alohida fan bo‘lib ajralib chiqish davri qarayib 100 yil 

davom etdi. 

–  1864 yilda Xarkov universitetida N.N. Beketov  fizikaviy kimyo bo‘limini 

tashkil etdi, 1865 yildan boshlab esa «Fizikaviy kimyo»  kursidan ma’ruzalar 

o‘qidi. 


–  Birinchi haqiqiy darslik 1876 yilda Rossiyada N.N. Lyubavin  tomonidan 

yozildi. 

–  1887 yildan boshlab, Leypsig Universitetida V.Osvald  fizik kimyo 

kafedrasini tashkil etdi va birinchi ilmiy “Fizik kimyo” jurnalini chiqara boshladi. 

Bu vaqt fizik kimyoning haqiqiy fan sifatida vujudga kelish davri bo‘ldi. 

Shu tariqa rivojlanib borib, hozirgi kunda fizik kimyo yer yuzining barcha o‘quv 

maskanlarida fan sifatida alohida o‘qitilib kelinmoqda. 

Demak, kimyoviy reaksiyalarning borishida fizik va kimyoviy jarayonlar 

chambarchas bog‘langan bo‘lib, bu esa ularni o‘rganishda yangi fanni– fizik kimyo 

fanining yuzaga kelishini taqazo etgan. 

M.V. Lomonosov  ta’rifi bo‘yicha “

fizikaviy kimyo –  murakkab 

moddalarda boruvchi kimyoviy jarayonlarni fizikaning tushuncha, tajriba va 

qonunlari asosida o‘rganuvchi (tushuntiruvchi) fandir”. 

Fizikaviy kimyo fanida kimyoviy jarayonlarni borish qonuniyatlariga, 

kimyoviy muvozanat holatlariga, moddalar tuzilishi va xossalariga katta e’tibor 

qilinadi. Bular esa fizik kimyoning asosiy masalasini kimyoviy jarayonlarni borish 



yo‘llari va oxirgi natijalarini oldindan aytib berish va pirovardida kimyoviy 

jarayonni boshqarishga imkon yaratish masalasini yechishga yordam beradi. 

Shu shart-sharoitlarda ma’lum jarayon boradimi-yo‘qmi? Bu jarayon bir 

tomonlamami, yoki ikki tomonga (qaytar) boradimi? Qaytar bo‘lsa, unumi qanday? 

Unumi kam bo‘lsa, uni qanday oshirish mumkin? Mazkur fan shu savollarga javob 

beradi. Bu fanning yana bir yutug‘i – shu savollarga tajriba o‘tkazmasdan nazariy 

javob topish mumkin. 

Bundan tashqari, jarayonlar mobaynida moddalar agregat holatini 

o‘zgartiradi. Bunga misol qilib 

cho‘kma tushishi, qavatlanish xodisasi yoki 

moddalarni  yuzalarga yutilishi

  va boshqa shunga o‘xshash xodisalarni keltirish 

mumkin. Fizikaviy kimyo fani moddalarni fazalar (sohalar) bo‘yicha 

taqsimlanishini xam o‘rganadi. 

Har qanday kimyoviy reaksiya ma’lum vaqt mobaynida boradi. Fizik kimyo 

fani bilimlaridan foydalanib kerakli reaksiya tezligini oshirish, va aksincha, 

nozarur reaksiya tezligini sekinlatish yo‘llarini aniqlash mumkin. 

Fizikaviy kimyo fani kimyoviy reaksiyalar mexanizmini (borish yo‘llarini) 

aniqlashga imkon beradi, chunki ko‘p reaksiyalar bir necha bosqichda borib, 

pirovardida mahsulotlar xosil bo‘ladi. Bu fan yordamida shu bosqichlarni aniqlash 

mumkin bo‘ladi.   

Agar kimyoviy texnologiya sohasiga nazar soladigan bo‘lsak, ammiak 

sintezi va uni oksidlash, sulfat kislotani kontakt usulida olish, tabiiy gazdan etanol 

olish, neft krekkingi, domna pechlarida cho‘yan olish, alyuminiy ishlab chiqarish 

va yana ko‘pchilik eng muhim ishlab chiqarish jarayonlari shu jarayonlar asosida 

yotuvchi reaksiyalarni fizik kimyoviy tadqiqoti samaralari asosida vujudga 

keltirilgan.  

Umuman olganda, fizikaviy kimyo o‘z xarakteri bilan nazariy fan  bo‘lib, 

kimyoviy jarayonlarning umumlashgan qonunlarini, ular orasida ichki 

bog‘lanishlar, ularning mohiyatini ochib beradi. Agar noorganik kimyo qonunlari- 

noorganik moddalarga, organik kimyo qonunlari organik moddalarga tegishli 

bo‘lsa, fizik kimyo qonunlari hammasi uchun birdek tegishlidir. 

Hozirgi kunda fizikaviy kimyo fani fizika fanining ko‘pgina usullaridan 

foydalansa ham o‘zining tajriba tadqiqot usullariga ega bo‘lgan va ko‘pgina amaliy 



kimyo-texnologiya fanlarining nazariy asosi bo‘lib xizmat qiluvchi fandir. 

Misol tariqasida kimyo yoki oziq-ovqat texnologiyasi sohalarida, aynan shu 

yerda boruvchi (noorganik moddalar, chinni, plastik, sut mahsulotlari olinishi va 

x.k.)  jarayonlarni fizik kimyoviy o‘rganish bularni amaliy texnologiyasining 

nazariy asosini tashkil etishini ko‘rsatish mumkin. 



 

Fizikaviy kimyo fani bu vazifalarni yechishda, asosan uch usuldan:  

• termodinamika, 

• molekulyar-kinetik nazariya va  

• kvant mexanika usullaridan foydalanadi. 



Termodinamika usuli  -  termodinamikaning uch qonuniga asoslangan 

bo‘lib, unda uzoq vaqt davomida to‘plangan tajriba va kuzatish natijalari 

umumlashtirilgandir. Bu usulda termodinamika qonunlaridan foydalanib, aniq 

natijalar olinadi.  Termodinamika usulida sistemadagi modda molekulalarining 



tuzilishini bilish shart emas, ya’ni bu usul vositasida jarayonning mohiyati 

oydinlashmaydi  (termodinamika usulining kamchiligi). Bu usulning yana bir 

xususiyagi shundaki, unda sistemaning umumiy xossalari (masalan, 



harorat, hajm, 

bosim va hokazolar)

 bilan ish ko‘riladi. 



Molekulyar-kinetik  -  yoki statistik usulda sistemani tashkil etuvchilarning 

(atomlar va molekulalar harakati) xossalari tekshirilib, jamlanadi. Bu usuldan 



foydalanish uchun, asosan sistemaning tuzilishini bilish kerak.  Biroq, bu usulda 

ko‘pincha taxmin qilishga va soddalashtirishga yo‘l qo‘yiladi, bu esa natijalarning 

bir oz noaniq chiqishiga sabab bo‘ladi. Bu usulda jarayonning mohiyati 

oydinlashadi. Termodinamika va molekulyar-kinetik usullar bir-birini to‘ldiruvchi 

usullardir. 

Kvant mexanika usuli, asosan, moddalarning tuzilishini o‘rganishda 

qo‘llaniladi. 

Fizikaviy kimyo «sof» nazariy fan bo‘lib, unda faqat yuqorida qayd etilgan 

«sof» nazariy usullardan foydalaniladi, deyish noto‘g‘ridir. Chunki, fizik kimyo 

fani kimyo fanining boshqa bo‘limlari kabi tajribaga tayanadi. 

Fizikaviy kimyo aniq fan bo‘lib, nazariy qarashlarning eksperimental 

usullari, fizikaning mantiq va matematik qonun va qonuniyatlaridan keng 

foydalanadi. Bu esa jarayonlarning qanday borishini va sodir bo‘ladigan 

o‘zgarishlarni oldindan aytib berish imkoniyatini beradi. 

XX asrda fizikaviy kimyo fani juda katta sur’at bilan rivojlandi. Bunga 

sabab, uning kimyo fani va kimyo sanoatining asosiy talablariga to‘la javob 

beradigan yo‘nalishidir. 

 

Fizikaviy kimyo fanining asosiy bo‘limlari 

Fizikviy kimyo fanini quyidagi bo‘limlarga bo‘lib o‘rganiladi: 



1. 

Modda tuzulishi 

2. 

Kimyoviy termodinamika 

3. 

Kimyoviy muvozanat 

4. 

Fazoviy muvozanat 

5. 

Eritmalar 

6. 

Elektrokimyo 

7. 

Kinetika va kataliz 

 

1)  Modda tuzilishi.  Bu bo‘limda modda (molekula) tuzilishi kvant-

mexanika nazariyasi asosida tushuntiriladi. Molekulalarning hosil bo‘lishidagi 

bog‘lar, ularning mohiyati, bir-biridan farqlari haqida so‘z yuritiladi. Molekulalarni 

tadqiq qilish usullari yoritiladi. 

(o‘quv dasturi bo‘yicha bu bo‘lim kursda ko‘rilmaydi.) 

2) Kimyoviy termodinamika.  Yuqorida aytilgandek, bu bo‘limda umumiy 

termodinamikaning 3 qonuni (0 postulati)ni kimyoviy jaryonlarga tadbiqi 

o‘rganiladi. Bu yerda kimyoviy jarayonlarda yutiladigan yoki chiqadigan issiqlik 

miqdorini, uni haroratga qarab o‘zgarishini aniqlash; jarayonlarni borish-

bormasligini, yo‘nalishini va muvozanat shartlarini aniqlash kabi masalalar 

ko‘riladi. 



3)  Kimyoviy muvozanat.  Bu bo‘limda kimyoviy reaksiyalarning 

muvozanat holatlari, ularga ta’sir qiluvchi omillar ko‘rib o‘tiladi.  



4)  Fazoviy muvozanat.  Bu bo‘limda ko‘p fazali sistemalardagi 

muvozanatga ta’sir qiluvchi omillar va bunday sistemalarni o‘rganishdagi fizikaviy 

kimyo usullari yoritiladi. 

5)  Eritmalar  (noelektrolit eritmalar) bo‘limida suyuq eritmalar xossalari, 

eruvchanlik muammolari haqida so‘z yuritiladi. 



6)  Elektrokimyo.  Bu bo‘limni  o‘zi 2 qismdan iborat. Birinchi qismda 

elektrolit eritmalar, ularning xossalari, ionlararo muvozanat va bu eritmalarning 

elektr o‘tkazuvchanligi va unga ta’sir qiluvchi omillar o‘rgaNilsa, ikkinchi qismda 

elektrokimyoviy jarayonlar - elektrod potensiallari, potensiallar farqining vujudga 

kelishi, elektrod turlari, galvanik elementlar, ularning turlari haqida fikr yuritiladi. 

Elektroliz va uning borish qonunlari ham shu bo‘limda ko‘riladi.  



7) Kimyoviy kinetika va kataliz  bo‘limida turli kimyoviy reaksiyalar 

tezliklari, ularga tasir qiluvchi omillar, kimyoviy reaksiya borish mexanizmlari 

haqida; katalitik jarayonlar, ularning  turlariga ta’sir qiluvchi omillar haqida so‘z 

yuritiladi. 

Yuqorida aytilganlardan yakun qilib shuni aytish mumkinki, hozirgi kunda 

fizikaviy kimyo fani o‘zining keng eksperimental va nazariy usulariga ega bo‘lgan 

hamda kimyo fani va amaliyoti oldida turgan ko‘pgina muammolarni hal qilishda 

asosiy rol o‘ynaydigan fandir.  

Fizikaviy kimyo fanining oxirgi 30 yil ichidagi yutuqlarini quyidagi Nobel 

mukofoti lauriatlari ro‘yxatidan ham ko‘rish mumkin: 

•  qisqa impulsli energiya yordamida muvozanatni siljitish orqali o‘ta tezkor 

kimyoviy reaksiyalarni tadqiq qilish (M.Eygen va R.Norrin 1967); 

•  qaytmas jarayonlar tadqiqotlari (L. Onsager 1968 yil); 

•  mikromolekulalar fizik kimyosi sohasida eksperimental va nazariy 

izlanishlar (P.Florn 1970 y); 

•  borovodorolar strukturalarini o‘rganish (U.Lipiskob 1976 y); 

•   qaytmas jarayonlar termodinamikasiga qo‘shgan xissasi uchun 

(I.Prikojin1977); 

•  biologik energiya ko‘chishining molekulyar asoslarini tadqiqoti uchun 

(P.Mitchell 1978 y); 

•  kimyoviy reaksiyalar mexanizmlari nazariyalarini rivojlantirgani uchun 

(K.Fukin, Ryu Xofmon 1981 y),; 

•   elektron tashish bilan boradigan reaksiyalar mexanizmlari haqidagi ishlari 

uchun (G.Taube 1983) mukofotlanganligi fizikaviy kimyoning ahamiyatini 

yanada oshiradi va namoyon qiladi. 

Kimyo va oziq-ovqat sanoati korxonalarida ishlaydigan texnika fanlari 

bakalavrlari ham kimyo fanlari ichida alohida va umumlashtiruvchi o‘rin egalagan 

fizikaviy kimyo fanini mukammal o‘zlashtirishlari va bu bilimlarini ishlab 

chiqarishda qo‘llay olishlari zarur.  

 

 


 

 

O‘rta Osiyoda fizik va kolloid kimyo sohasidagi eng muhim izlanishlar va 



yaratilgan qonuniyatlar 

 

O‘zbekistonda fizikaviy kimyo Beruniy, Ibn-Sino, Amir Temur, Ulug‘bek 



davrlarida taraqqiy etgan deyish mumkin. 

Xorazmlik  Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy  (973-

1048yy) 

«Qimmatbaho toshlarni bilib olish bo‘yicha ma’lumotlar» 

(«Mineralogiya»)

  kitobida  yoqut, la’l, olmos, zumrad, aqiq, marvarid, lojuvard, 



billur, feruza, marjon, zabarjad kabi minerallar hamda oltin, kumush, simob, temir, 

mis, qalay, qo‘rg‘oshin  kabi metallar to‘g‘risida ma’lumotlar berdi. U dunyoda 

birinchi bo‘lib toshlarning solishtirma og‘irliklarini  o‘lchadi (aniqladi); 

minerallarni, metallarni qanday vujudga kelishini, ranglari, xossalari, xususiyatlari, 

metallarni rudadan ajratish yo‘llarini (texnologiyasini) ilmiy asoslab berdi. 

Minerallarni turlarga ajratdi, toshlarning qattiqligi, tiniqligi, og‘irlik va magnitga 

tortilish xususiyatlari haqida fikr yuritdi. 



Buxorolik Abu Ali ibn Sino (980 – 1037yy) birinchi bo‘lib distillangan suv 

oldi; siydik (peshob)ni rangi, hidi, tiniqligi bo‘yicha tahlil qildi; 1200ta mineral 

dorilar ustida ishladi.  

U tabiatda mutloqlik yo‘q, har qanday jism harakatda bo‘ladi  degan fikrni 

olg‘a surdi. «Ma’dan va oliy jinslar»  nomli risolasida minerallarni –  toshlar, 

oltingugurtli ma’danlar, yonar toshlar va tuzlar guruhiga bo‘ldi. 



(1956 yilda uning sharafiga yangi topilgan mineralga 

«Avitsenit»

  deb nom 

qo‘yildi). 

Suvni zararsizlantirish uchun filtrlash, haydash, qaynatish kabi  fizik-



Download 0.57 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling