1-tema Kirisiw. Fizika pa`ninin` teoriyalıq ha`m eksperimental metodları


Download 223.36 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/3
Sana01.01.2018
Hajmi223.36 Kb.
  1   2   3

1-tema   Kirisiw. Fizika pa`ninin`  teoriyalıq ha`m eksperimental  metodları  

 

Fizika pani. Fizikalıq izertlew usılları, gipoteza, teoriya, a`meliyat.  

     Fizika so`zi grekshe «fyuzis» so`zinen kelip shıqqan bolıp, ol ta`biyat degen ma`nisti 

an`latadı. Bul so`zdi pa`n`e birinshi ma`rtebe qa`dimgi yunon oyshılı Aristotel` kiritken. 

Ta`biyat  haqqıdag`ı  pa`nlar  arasında  fizika  belgili  da`rejede  ayrıqsha  orındı  iyeleydi, 

sebebi ol materiya qozg`alısının` barlıq tiykarg`ı ha`m en` ulıwma nızamlardı 6yrenedi. 

Ayırım  waqıtları  fizikalıq  qubılıslardı  baqlaw  ushın  insannın`  ta`biyg`ıy  seziw  organları 

jeterli bolmaydı. Onda insan o`zi qabıllag`an o`lshew a`sbapları, yag`nıy t6rli ju`da` anıq 

a`sbaplar ja`rdeminde baqlaw alıp baradı. Baqlaw na`tiyjeleri – faktlardı sistemalastırıw, 

arnawlı  ta`jiriybe  (eksperiment)  islew  jolı  menen  materianın`  ol  yamasa  bul  qa`siyeti 

tekseriledi ha`m t6rli qubılısları arasında payda bolg`an ulıwmalıq ha`m o`z-ara baylanıs 

anıqlanadı. 

Fizikalıq  shamalar  ha`m  olardın`  o`lshew  birlikleri.  Fizika  nızamları  ol  yamasa  bul 

qubılıs  (ob`ekt)  lardın`  mug`darlıq  xarakteristikaları  arasındag`ı  baylanıslar  ta`rizinde 

an`latıladı.  Bul  xarakteristikalar  fizikalıq  shamalar  dep  ataladı.  Barlıq  fizikalıq 

shamalardı  eki  toparg`a  bo`liw  m6mkin`  o`lshew  m6mkin  bolg`an  fizikalıq  shamalar 

(uzınlıq,  massa...)  ha`m  formulalar  tiykarında  esaplaw  m6mkin  bolg`an  shamalar 

(ko`lem, tıg`ızlıq ...). 

Fizikalıq  shamalardı  o`lshew  ushın  birlikler  tan`lap  alınadı.  %lshew  m6mkin  bolg`an 

fizikalıq shamalardın` birlikleri etalonlarg`a iye. Fizikalıq shamanın` ma`nisi degende sol 

shama  etalonnan  neshe  ese  o`zgesheligin  ko`rsetetug`ın  san  t6siniledi.  Fizikalıq 

shamalardın`  birlikleri  ma`mleket  standartında  qollanılıwı  na`zerde  tutılg`an.  Standart 

fizikalıq  shamalar  birliklerinin`  xalıq-aralıq  sisteması  (SI)  den  paydalanıwdı  ja`riyaladı. 

SI  da  jeti  birlik  tiykarg`ı  birlik  retinde  ha`m  eki  birlik  qosımsha  birlik  retinde  qabıl 

qılındı. 

Fizika paninin` basqa panlar menen baylanıssi. Fizika va texnika.  

 

Fizika  biznin`  eramizdan  ilgariroq  vujudga  kelgan  pan,  wsha  uakıtda  unin` 



sostavıga  hozir  ximiya,  astronomiya,  biologiya,  geologiya  dep  nom  olgan  bir  qator 

tabigıy  panlar  ham  kirgan.  Keyinchalik,  ular  mustaqil  panlar  darajasida  shakillan`an. 

Umuman,  fizika  va  basqa  tabigıy  panlar  arasıda  keskin  chegara  mavjud  emas.  Bu 

swzlarnin` dalili sifatida ximiyaviy fizika, geofizika, biofizika kabi birlashgan panlarnin` 

vujudga  keliuini  kwrsatish  mumkin.  Basqacha  qilib  aytganda,  fizikani  barlık  tabigıy 

panlarnin` poydevori dep hisoblash mumkin. Shunin` ushın ham Abu Rayhon Beruniy va 

Abu Ali ibn Sino kabi buyuk mutafakkir olimlarimiznin` ilmiy meroslarida ham fizikaga 

oid talaygina original fikrlar topilyapti. 

 

Fizikanin`  va  texnikanin`  rivojlanishi  o`z-ara  chambars-chars  bo`liq.  Ajoyib  fizik 



kashfyotlar  ertami-kechmi  texnikada  katta  wzgarishlar  yasaydi.  Maselen,  elektromagnit 

twlqinlarni  tarqatish  va  qayd  qilish,  yaoni  radiobaylanısnin`  ixtiro  qilinishi 

radiotexnikaga  hayot  ba`ishladi.  Ekinchi  mısal,  neytronlar  va  ular  tasirida  o`ir  yadrolar 

bwlinishinin` kashf qilinishi yadrolık energetikaga asos soldi. 

 

Fizika  pani  erishayotgan  yutuqlar  falsafiy  dunyoqarashlarni  rivojlantiradi. 



Maselen,  XIX  asr  oxiri  va  XX  asr  boshidagi  fizik  kashfiyotlar  (radioaktivlik,  elektron 

massasinin` tezlikka bo`liq ravishda wzgarishi, energiya va massanin` o`z-ara bo`liqligi, 

elektron-pozitron  juftinin`  annigilyatsiyasi,  salıstırmalik  teoriyasi  va  shun`a  wxshash) 

kwpgina fizik tasavvur va tusiniklardan voz kechishni talab qildi. Bu esa bir qator olimlar 

tomonidan dunyoni idealistik talqin qilish jolidagi bahonalardan biri bwldi.  


Fizikaviy  kattaliklar  va  ularnin`  wlchov  birligi.  Fizikaviy  birliklarnin`  xalıqaro 

sistemasi. 

 

 

1960 yil oktyabrda fizik kattaliklarnin` Xalıqaro sistemasi qabul qilindi. 1961 



yilnin` 24 avgustida oldin`i ittifoqda «Sistema internatsional`naya» swzlarinin` bosh 

xarflari boyınsha SI («Es – I» dep wqiladi) tarzida belgilan`an birliklar sistemasi 

tasdiqlandi. SI da ettita tiykargı birlik va eki qwshimcha birlik qabul qilin`an. 

Uzunlik, metr (m). Massa, kilogramm (kg). Uakıt, sekund (s). Elektr tokinin` kushi, amper 

(A).Termodinamik temperatura, Kelvin (K). Modda miqdori, Mol` (Mol`). Yoru`lik kushi, 

kandela (kd). Yassi burchak, radian (rad).Fazoviy burchak, steradian (sr).  

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

2-tema Qozg`alıs ha`m onın`  a`hmiyeti. Sanaq sistema 

 

Materiallık  tochkanın`  qozgalısi.  Mexanik  qozgalıs  degende  denenin`  uakıt  wtishi 

menen  basqa  denelerge  nisbatan  vaziyatinin`  wzgarishini  tusinamiz.  Maselen,  zarb 

menen  tepilgan  twpnin`  qozgalısi,  avtomashinanin`  jol  bwylab  qozgalısi,  bir  necha 

vagondan tashkil topgan eshalonnin` qozgalısi, Ernin` Quesh atrofidagi va hokazo. 

Denenin`  ixtieriy  eki  tochkasini  birlashtiruvchi  tuwrı  sızık  wz-wziga  paralelligicha 

qqaladıgan  qozgalıs  ilgarilanma  qozgalıs  deyiladi.  Ilgarilanma  qozgalıs  qilaetgan 

denenin`  turli  onlardagi  vaziyatlarini  aniqlash  ushın  unin`  ixtieriy  tanlab  olin`an 

tochkasinin`  vaziyatini  aniqlash  etarli.  Er  Quesh  atrofida  aylanaetganda  Ernin`  Queshga 

karagan  erug`  sirti  va  un`a  qarama-qarshi  sirtinin`  Queshdan  uzoqliklari  12740  km  ga 

ayırmashılıklanadi. Lekin bu masofa Erdan Queshgeshe bwlgan masofadan deyarli 12000 

marta kichik ekan. Shunin` ushın mazkur mısalda Erni Quesh atrofida qozgalıslanaetgan 

tochka dep qabul qilish mumkin. 

Tuwrı  sızıqlı  tekis  qozgalıs.  Tuwrı  sızıqlı  traektoriya  b7yicha  ilgarilanma  qozgalıs 

qilaetgan materiallık tochka ixtieriy, lekin ten` uakıt oraliqlarida bir xil masofaga kwchsa, 

tuwrı  sızıqlı  tekis  qozgalıs  sodir  bwladi.  Tuwrı  sızıqlı  qozgalısda  materiallık  tochkanin` 

bosib wtgin joli va kushishi ustma-ust tushadi. Shunin` ushın materiallık tochkanin` tuwrı 

sızıqlı qozgalısda bosib wtgan jol uzunligi va kwchishi aynan ten` bwladi. 

     


                A          S        V     

                   

  0             X

o

                   X               X 



 

1-rasm. 


Tuwrı  sızıqlı  tekis  qozgalıs  qilaetgan 

materiallık  tochkanin`  kwchishi  uakıt  utishi 

menen ortib boradi. Mazkur uzgarishni ifodalash 

ushın  materiallık  tochka  qozgalısnin`  tezligi 

tusiniksidan foydalaniladi. 

Agar  materiallık  tochka  tuwrı  sızıqlı  tekis  qozgalıs  qilib  t  uakıt  davomida  s  masofaga 

kwchgan bwlsa, unin` tezligi kuyidagi nisbat menen aniqlanadi. 

v = s/ t                                                      (1-1) 

Tuwrı  sızıqlı  tekis  tezleniushi  qozgalıs.  Materiallık  tochkanin`  ten`  uakıt  oraliqlaridagi 

kwchishlari  ten`  bwlmagan  qozgalısini  notekis  qozgalıs  deyiladi.  Basqacha  aytganda, 

uakıt  utishi  menen  tezligi  uzgaradigan  haraat  wzgaruvchan  qozgalıs  dep  ataladi. 

*arakatlanaetgan  materiallık  tochkanin`  tezligi  uakıt  utishi  menen  ortib  borgan  holda 

tezleniushi qozgalıs kamayib borgan holda esa sekinlanuvchan xarakat amalga oshaetgan 

bwladi. 


Denenin`  aylana  boyınsha  tekis  xarakati.  Materiallık  tochkanin`  traektoriyasi  egri 

chiziqdan  iborat  bulsa,  egri  sızıkli  xarakat  sodir  buladi.  Egri  sızıqlı  qozgalısda  kushish 

vektori  traektoriya  menen  ustma-ust  tushmaydi.  Aylana  buylab  tekis  qozgalıslanaetgan 

materiallık  tochkanin`  istalgan  vaziyatdagi  sızıqlı  tezliginin`  qiymati  wzgarmaydi, 

ywnalishi esa aylananin` tochkasiga wtkazilgan urinma menen ustma-ust tushadi. 

Aylana buylab tekis qozgalıslanaetgan dene sızıqlı tezliginin` qiymati wzgarmaydi, lekin 

sızıqlı  tezligi  vektorinin`  ywnalishi,  traektoriyanin`  qozgalıslanaetgan  bir  tochkasida 

aylanaga utkazilgan urinma buylab ywnaladi.  

 

 

 



 

3-tema Sistema halının` o`zgerisi, qozgalıs ten`lemeleri. (N`yuton nızamı) 

 

N`yutonnin`  birinshi  nızami.  Bu  nızam,  dastavval,  Galiley  tomonidan  aniqlan`an. 

Keyinchalik I.N`yuton  «Natural filosofiyanin`  matematika asoslari» dep atalgan  kitobda 

qozgalıslarni  uyreniude  oid  barlık  ma`lumotlarni  umumlashtirib,  dinamikanin`  uchta 

tiykargı  nızamini  baen  etdi.  Shu  sababli  mazkur  nızamlar  N`yuton  nızamlari  dep  nom 

olgan. 

N`yutonnin` birinshi nızami kuyidagicha tariplanadi, har qanday dene tınısh holatini eki 



tuwrı sızıqlı tekis qozgalısini bu denega basqa denelar ta`sir qilmaguncha saqlaydi. 

N`yutonnin` birinshi nızami denega basqa denelar ta`sir etmagan holda bajariladi.  

N`yutonnin`  ekinchi  nızami.  N`yutonnin`  birinshi  nızamiga  tiykarınan,  inertsial  sanaq 

sistemasida  i8tieriy  denenin`  tezligini  wzgartirish  ushın  un`a  basqa  dene  eki  denelar 

sistemasi ta`sir qilishi lazım.  

1.  Biror  ixtieriy  denega  F



1

,  F

2

,  F

3

  ...  kushler  navbatma-navbat  ta`sir  etganda  dene 

erishadigan  tezlanishnin`  qiymatlari  ham  turlicha  bwladi.  Lekin  ta`sir  etuvchi  kushnin` 

dene erishgan tezlanishga nisbati barlık hollarda wzgarmas kattalik bwladi, yahni 

F

1

/a

1

 =  F

2

,/a

2

 = F

3

 /a

3

 = . . . = sonst. 

bu  nisbatni,  yahni  dene  «inertlik»  xususiyatinin`  xarakteristikasini  massa  dep  ataladi  va 

m harfi menen belgilanadi. 

2. Kattaligi bir xil bwlgin kushler ta`sirida turli massali denelar erishgan tezlanishlarnin` 

qiymatlari  denelarnin`  massalariga  teskari  proportsional  bwladi.  Massasi  kattaroq 

denenin`  wz  tezligini  sa3lash  xususiyati  erkinrok  namoen  bwladi.  Mazkur  xususiyat, 

yuqorida  qayd  qilganimizdek,  denenin`  inertligidir.  Demak,  massasi  kattaroq  denenin` 

inertligi ham kattaroqdur. 

Yuqorida baen etilgan  tajribalarnin` natiyjelarini umumlashtirib kuyidagi xulosaga keliu 

mumkin


:

  har  qanday  denenin`  inertsial  sanaq  sistemalarida  erishadigan  tezlanishi  ta`sir 

etuvchi  kushga  tuwrı  proportsional  bwlib,  denenin`  massasiga  esa  teskari  proportsional 

bwladi


:

 

a = F/m 

Mazkur  formula  dinamikanin`  tiykargı  nızami  –  N`yutonin`  ekinchi  nızaminin` 

matematik  ifodasini  aks  ettiradi  va  undagi  tezlanish  hamda  kush  vektorlari  bir  xil 

y7nalgan.  Bu  formuladan  dene  massasi  va  tezlanishi  mahlum  bwlgan  holda  un`a  ta`sir 

etuvchi kush miqdorini aniqlash mumkin

:

 

F =  m a                                          (2-1) 



N`yutonnin` uchinchi nızami. Eki dene o`z-ara ta`sirlashishnin` mo8iyati shundaki, agar 

birinshi dene ekinchi denega biror bir kush menen ta`sir etsa, wz navbatida ekinchi dene 

ham  birinshi  denega  albatta  qandaydir  kush  menen  ta`sir  etadi.  Tajribalarda  k7yidagilar 

aniqlan`an

:

 

q)  eki  dene  ta`sirlashganda  doim  eki  kush  vujudga  keladiki,  bu  kushler  shu  denelarnin` 



har biriga 3uyilgan bwladi. 

 

 



   F

12

                        1                  2               

F

21

   

 

2-rasm. 



w)  mazkur  kushler  bir  tuwrı  chiziq  b7ylab 

qarama-qarshi tomonlariga y7nalgan. 

e) bu kushlernin` absolyut qiymatlari ten`. 

N`yuton  kushleridan  birini  ta`sir  dep,  ekinchisini 



aks ta`sir dep atadi. 

Tajribalarnin`  natiyjelari  umumlashtirilgan  holda  N`yutonnin`  uchinchi  nızamida  aks 

ettirilgan

:

  denelar  bir-biriga  ayni  bir  tuwrı  chiziq  b7ylab  y7nalgan,  absolyut  qiymati 



jixatidan ten` va ywnalishi jixatidan qarama-qarshi kushler menen ta`sir qiladi, yahni

:

 



F

12

 = - F

21

                                           (2-2) 

bunda  F


12 

birinshi  denega  ekinchi  dene  tomonidan  ta`sir  etuvchi  kush,  F

21 

esa  ekinchi 



denega birinshi dene tomonidan ta`sir etuvchi kush. 

Putkil  dun`ya  tartısıu  nızami.  Barlık  denelar  Erga  tortiladi.  Umuman,  tabiatdagi  barlık 

denelar  arasıda  o`z-ara  tartısıu  kushleri  mavjudki,  bu  kushlerni  N`yuton  putkil  dun`ya 

tartısıu  kushleri  dep  atadi.  Bu  kush  gravitatsion  kush  dep  ham  ataladi.  Massalari  m

q

  va 


m

w

, xususiy olshemlari ular arasıdagi masofadan ancha kichik bwlgan eki dene arasıdagi 



putkil dun`ya tartısıu kushinin` qiymati` 

                             R 

 

        M



1

                                  m

2

 

 



                       F

12

   F



21

             

 

3-rasm 


|F| = |F

12

| = |F

21

| = G m

1

m

2

/R

2

     (2-3) 

munosabat  menen  aniqlanadi.  Bu  formula  N`yuton 

kashf  etgan  putkil  dun`ya  tartısıu  nızaminin` 

ifodasidir. 

Bu nızam kuyidagicha

:

 tariplanadi hamma denelar 



bir-birini massalari kupaytmasiga tuwrı proportsional 

va 

ular 

massalarinin` 

markazlari 

arasıdagi 

masopanin`  kvadratiga  teskari  proportsional  bwlgan 

kush 

G  –tartısıu  doimiysi  eki  gravitatsion  doimiy  dep  ataluvchi  wzgarmas  kattalik      G  = 

6,67



10



-11

 N m


2

/kg


2



Jumıs  ha`m  Kuuatlılıq.  «Ish»  tusiniksimin`  ma`nosi  kundayik  turmushda 

qwllaniladigan  tusinik  mahnosidan  farhlanadi.  Xususan,  odam  og`ir  toshni  siljitish 

maqsadida itaradi. U toshni qwzata olmagan bwlsa-da, chiranishi tufayli charchaydi. 

Shunin` ushın mexanik ishga quyidagicha ta`rif bersa bwladi

:

 denega ta`sir etuvchi kush 



va  bu  kush  ta`sirida  sodir  bwlgan  kushish  ve:torlarinin`  skalyar  kwpaytmasi  menen 

aniklanuvchi kattalik mexanik ish dep ataladi.N = A / t                                                       

Agar kuuatlılık formulasidagi A wrniga unin` (w-y) ifoda menen aniqlanadigan qiymatini 

3uysak va s/t = v ekanini 8isobga olsak` 



N = F r cos 

α

  / t = F v cos 

α

 = F v                             (2-8) 

minosabatni hosil qilamiz. 

SI  da  ishnin`  wlchov  birligi  sifatida  q  N  kushnin`  deneni  shu  kush  ywnalishida  q  m  ga 

kwchirishda bajaradigan ishi qabul qilin`an. Bu birlik joul` (J) dep atalgan q J = q N

q m. 


Quwatlılıqtın` birligi tarzida vatt (Vt) qabul qilin`an. 1 Vt = 1 J/1 s. 

Mashinanin`  tejamkorligini,  yahni  u  bajargan  twliq  ishnin`  qancha  qismi  foydali  ishga 

aylanishini  xarakterlaydigan  kattalikka  mashinanin`  foydali  ish  koeffitsienti  (PJK) 

deyiladi va grekcha 

η

 (eta) harfi menen belgilanadi` 



η

 = A

f

/A

t

                                               (2-9) 

 

 



4-tema Ken`islik ha`m waqıt 

 

Inertsial sanaq sistemasi va salıstırmalik printsipi 

 

Denenin`  tınısh  holati  yaki  tw`ri  sızıqlı  tekis 



qozgalısi salıstırma bwlib, u sanaq sistemasiga bo`liq. 

Maselen,  bir  -  biriga  nisbatan  biror  tezlanish  menen 

qozgalıslanayotgan  eki  sanaq  sistemasi  mavjud 

bwlsin.  Bu  sistemalarnin`  birida  tınısh  holatini 

saqlayotgan  dene  ekinchi  sanaq  sistemasida  tezlanish 

menen  xarakatlanadi.  Demak,  N`yutonnin`  birinshi 

 

Y

’ 



Z

’ 

0



’ 



V

0



K



V

0



X

’ 



9.1-расм. 

 


nızami  barlık  sanaq  sistemalarida  bajarilavermaydi.  Lekin  shunday  sanaq  sistemalar 

mavjudki, ularda erkin yaki kvazi erkin dene wzinin` tınısh holatini yaki tw`ri sızıqlı tekis 

qozgalısini saqlaydi. Bunday sanaq sistemalarini inertsial sanaq sistemalari dep ataladi. 

N`yutonnin`  birinshi  nızami  bajariladigan  sanaq  sistemalarini  inertsial  sanaq  sistemalari 

dep, aks holda esa noinertsial sanaq sistemalari dep atay dun`yaiz. 

 

Bir    sanaq  sistemasidan  (K)  dan  ekinchi  sanaq  sistemasi  (K



1

)  ga  wtganda 

koordinatalar  wzgaradi,  yaoni  koordinatalar  salıstırma  kattaliklardir.  Uakıt  wtishi  esa 

sanaq  sistemalarinin`  salıstırma  qozgalıslanishiga  bo`liq  emas,  yaoni  uakıt  absolyut 

kattalikdir. 

Galiley almasıuları. Almastırıulardın` invariantligi 

Endi biror sterjen uzunligini ikkala sistemada aniqlaylik  

 Sterjen uchlari  (A va V tochkalar) nin` K sistemadagi koordinatalarini mos ravshda X

1



U

1

, Z



1

 va X


2

, U


2

, Z


2  

dep belgilasak, unin` uzunligi   

(

) (


) (

)

2



1

2

2



1

2

2



1

2

z



z

y

y

x

x

l

+



+



=

   


 

 

bwladi.  K



1

  sanaq  sistemasi  esa  K  ga  nisbatan  OX 

 

ywnalishida  V



0

  tezlik  menen 

qozgalıslanyapdi. Shunin` ushın K

1

da sterjen uchlarinin` koordinatalari mos ravishda  



x

x

V t



1

1

1



0

=



 

 

x



x

V

t



2

1

2



0

=



 

 

 



 

 

   



 

 

y



y

2

1



2

=

 



 

 

 



 

z

z



1

1

1



=

 

 



 

z

z



2

1

2



=

 

 



 

 

   



bwladi.  

 

Natiyjeda sterjennin`  K



sanaq sistemasidagi uzunligi ushın 

(

) (


) (

)

2



1

2

2



1

2

2



1

2

2



1

1

1



2

2

1



1

1

2



2

1

1



1

2

Z



Z

Y

Y

X

X

Z

Z

Y

Y

Х

Х

+



+



=





+







+







=

l



 

 

Ifodani hosil qilamiz (9.2) va (9.3) larni waro taqqoslab   



l = l 

   



 

 

 



 

  

degan  xulosaga  kelamiz.  Umuman,  bir  sanaq  sistemasidan  ekinchi  sanaq  sistemasiga 



wtganda  biror  kattaliknin`  qiymati  wzgarmasa,  bu  kattalik  mazkur  almashtirishga 

nisbatan      i  n  v  a  r  i  a  n  t    deyiladi.  U  holda  (9.4)  ifodaga  tiykarınan,  quyidagini  ayta 

dun`yaiz: uzunlik Galiley almasıularıga nisbatan invariyantdir. 

 

Qozgalıslanayotgan  materiallık  tochkanin`  K  va  K



  sanaq  sistemalaridagi 

tezliklarinin` proektsiyalari arasıdagi bo`lanishni topish ushın ifodalardan uakıt boyınsha 

hosila dun`yaiz: 

 

Lorents almasıuları 

Maksvell  tomonidan  elektrodinamika  tiykargı  nızamlarini  umumlashtiruvchi 

ten`lamalar  yaratildi.  Maksvell  ten`lamalari  nihoyat  kwp  tajriba  dalillari  menen 

isbotlanadi.  Lekin  Maksvell  ten`lamalari  Galiley  almasıularıga  nisbatan  invariant 

emasligi aniqlandi. 

 

Asrimiz  boshida  fizik  olimlarni  hayratga  solgan  mazkur  muammoni  hal  qilish 



ushın  Puankare  va  undan  mustaqil  ravishda  Eynshteyn  quyidagi  xulosaga  keldilar: 

Galiley almasıularıdan ayırmashılıklanadigan taza almashtirishlardan foydalanish zarurki, 

bu  almashtirishlarga  nisbatan  Maksvell  ten`lamalarinin`  ifodalari  wz  kwrinishlarini 

wzgartirmasliklari lazım. Bunday wzgarishlarni Eynshteyn  quyidagi eki printsip asosida 

keltirib chiqardi: 

Salıstırmalik  printsipi,  fizik  nızamlar  (mexanik,  elektromagnitizm,  optika.... 



nızamlari)  barlık  inertsial  sanaq  sistemalarida  wrinlidir.  Basqacha  aytganda  ayni  bir 

fizik  kubılısni  inertsial  sanaq  sistemalarinin`  birida  kuzatish  tufayli  olin`an  natiyjelar   



basqa  inertsial  sanaq  sistemalarida  olin`an  natiyjelardan  ayırmashılıklanmaydi. 

Galileynin`  salıstırmalik  printsipi  ham  xuddi  shuni  taokidlar  edi,  lekin  unda  faqat 

mexanik kubılıslar (barlık fizik kubılıslar emas) haqqında mulohaza yuritilgan edi. 

 

 



 

 


15

4

2



=

c



g

S

h

π



α



Download 223.36 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling