Hujayrani o ‘rganish metodlari


Download 318.86 Kb.
Sana29.11.2020
Hajmi318.86 Kb.

Tibbiy biologiya

1)Hujayra qanday metodlar yordamida o`rganiladi


Hujayrani o ‘rganish metodlari. 

Hujayra o ‘rganishning optik mikroskopiya,  elektron  mikroskopiya,  giotokimyo  va  sitokimyo,sentrifugatsiyalash,  mikrurgiya,  hujayralar  kulturasi,  avtoradiografiya va boshqa metodlari mavjud.



Optik mikroskopiya metodi yordamida fiksasiya qilingan va tirik hujayralar o‘rganiladi. Tirik hujayralami o‘rganishda fazokontrast, polyarizasiyalanuvchi va lyuminessentlanuvchi  mikroskoplardan foydalaniladi.  Zamonaviy optik mikroskoplar ob’ektni  3000  martagacha  kattalashtirih  imkonini beradi. Obyektni  100000,  hatto  million  marta  kattalashtirib  beradigan  elektron mikroskoplarning  paydo  b o iis h i  hujayraning  tuzilishi  to ‘g ‘risidagi tushunchalami yanada kengaytiradi.  Elektron mikroskoplarda yorug‘lik nuri o ‘rniga  elektrom agnit  m aydonidan  o ‘tadigan  elektronlar  oqim idan foydalaniladi.  Ribosomalar, endoplazmatik to ‘r,  mikrovorsinkalaming kashf etilishi,  plazmolemma  tuzilishining  aniqlanishi  elektron  mikroskopning paydo  boiishi  bilan  bogliq.

Gistokimyo  va  sitokimyo  metodlari yordamida  hujayraning  kimyoviy tarkibi  va  unda  sodir  boladigan  biokimyoviy jarayonlar  o ‘rganiladi.  Bu metodda muayyan kimyoviy moddalar fiksasiya qilinganda (hujayraga ta’sir qilinganda)  hujayradagi  kimyoviy  moddalar  bilan  reaksiyaga  kirishib, cho'kma hosil qiladi.  Masalan, yod eritmasini tomizib, hujayrada kraxmalni aniqlash  mumkin.  Bu  m etodlar  orqali  oqsillar,  ferm entlar,  yog‘lar, korbonsuvlar,  vitaminlar,  nuklein  kislotalar,  metall  tuzlarining  miqdori va ularning hujayradagi olrni aniqlanadi.


Sentrifugalab  differensiyalash orqali  yadro,  sitoplazma,  mitoxondriyalar va hujayraning boshqa organoidlari ajratib olinadi.  Bu jarayonda juda katta tezlikda aylanadigan ultramikroskopdan foydalaniladi.

Mikrurgiya  metodimikropriborlar  bilan  jihozlangan  m ikroskop yordamida hujayra yadrosi ni chiqarib olib, boshqa hujayraga o‘tkazish, hujayraichidagi biotoklar va haroratni olchashdan iborat.

Hujayralar kulturasi metodi tirik organizmdagi sharoitga yaqin sharoitda hujayrani  maxsus  oziq  muhitida  o ‘stirib,  uning  tuzilishi  va  funksiyasini o‘rganishga imkon beradi.  Maxsus mikroskop yordamida hujayraning o‘sishi, rivojlanishi,  harakatlanishi  va bolinishini  kuzatish  mumkin.

Avtoradiografiya metodi hujayrada kechadigan biokimyoviy jarayonlami o ‘rganishda  qoilaniladi.  Bu  metodda  hujayraga  radioaktiv  izotoplar, nishonlangan atomlar kiritiladi.  Izotoplar hujayra birikmalaritarkibiga kiradi. 0‘rganiladigan  buyumga  fotoemulsiya  surib,  izotoplar  kirgan  hujayra komponentlari aniqlanadi.

2) Nima uchun hujayra asosiy strukturaviy va funksional birlik deb ataladi


Hujayra tiriklikning strukturaviy va funksional birligi hisoblanadi . Chunki hujayra darajasidan boshlab tiriklik boshlanadi. Hujayra butun bir to`qimani , to`qima esa organni , organ organizmni hosil qiladi. Barcha tirik organizmlar hujayradan boshlanadi. Shu sababli, hujayra tirik organizmlarning tuzilish, ko‘payish va funksional birligi sanaladi. Tirik organizmlarga xos bo‘lgan hayotiy jarayonlar aynan hujayralarda sodir bo‘ladi. Hujayra va uning organoidlarida boradigan hayotiy jarayonlar uning tarkibiga kiradigan organik birikmalarga bog‘liq bo‘ladi. Mazkur organik birikmalarning molekula darajasida o‘rganilishi hujayra, to‘qima, organ, organlar sistemasi va organizmda sodir bo‘la- digan jarayonlarda ularning biologik ahamiyatini tushunish imkonini be­radi

3)Hujayra nazariyasi asosiy qoidalarini biologiya va tibbiyotdagi ahamiyatini aytib bering
Hujayra nazariyasi - barcha organizmlarning tuzilishi, rivojlanishi va kelib chiqishidagi umumiylikni koʻrsatuvchi yirik biologik nazariyalardan biri boʻlib, unga binoan hujayra bakteriyalar, zamburugʻlar, oʻsimliklar va hayvonlarning eng kichik tuzilish birligi. Hujayra nazatiyasiga tiriklik olamining birligi va uning tarixiy rivojlanishi haqidagi evolyutsion tasavvurni tasdiqlaydi. Hujayra nazariyasi Ch.Darvinning evolyutsion taʼlimoti va energiyaning oʻzgarishi qonuni bilan bir qatorda 19-asrda tabiatshunoslik sohasida qilingan 3 buyuk kashfiyotdan biridir. Shu qatorda hujayra nazriyasi tibbiyotda ham o`z ahamiyatiga ega. Biologiya tibbiyot bilan o`zaro chambarchas . Ularsiz bir birini tasavvur qilib bo`lmaydi.


  1. Hujayra nazariyasi qanday fanlarning rivojiga asos soldi


Hujayra nazariyasi yaratilgandan so`ng birinchi navbatda biologiya fani shiddatli rivojlandi. Buning natijasida Biologiya kompleks fan bo`lganligi uchun hamma sohalarni birdan rivojlanish boshlandi , Hujayra nazariyasining yaratilishi biologiya fanini emas balki, butun fanlarni rivojlanishiga turtki bo`ldi. Biologiya, Tibbiyot, Farmokologiya , Oziq ovqat sanoatida kabilarini misol qilsa boladi.


  1. Prokariot va Euokariot hujayralarning asosiy farqlarini tushuntiring.


Euokariotlar haqiqiy yadroga va membranaga ega orgonellardan iborat. Prokariotlarda esa buning aksi.Bu Eoukariotlar bilan prokariotlar o`rtasidagi asosiy farqi hisoblanadi . Yana bir asosiy farq Euokariot bilan Prokariot bitta va ko`p hujayraligi bilan farqlanadi. Bundan tashqari Euokariotda irsiy axborot yadroda , prokariotda esa sitoplazmada joylashgan bo`ladi. Euokariotda bir nechta chiziqli xromosoma , Prokariotda esa bitta yumaloq xromosoma mavjud. Euokariot hujayralar murakkab jarayonlar , prokariotda esa nisbatan oddiy jarayonlar kuzatiladi. Bularning ko`payishida ham ozaro farq mavjud. Euokariotlar Mitoz Meyoz jarayonlari sodir bo`lsa, Prokariotda esa Amitoz kuzatiladi.


  1. Organoidlarning klassifikatsiyasini va ahamiyatini tushuntiring.


Organoidlarning o`zi klassifikatsiyalanadi . Bularga :Umumiy , hususiy , membranali , membranasiz va sitoskelat hosil qiluvchi turlarga bo`linadi. Umumiy:Ribosoma , Endoplazmatik to`r , Golji apparati , Lizosoma , Mitoxondriya ,Mikronaycha , Miofibrillar, Hujayra markazi Hususiy :Xivchinlar, Kiprikchalar ,Neyrofibrilla va Miofibrillar Membranali : Mitoxondriya , Lizosoma , Plastida , Endoplazmatik to`r va Golji apparati . Membranasiz : Hujayra markazi , Ribosoma , Miofibbrilla va Mikronaycha Sitoskelet hosil qiluvchi : Miofibrilla va Mikronaycha


  1. Qanday organoidlar yo`rug`lik mikroskopida ko`rinadi


Siz yorug`lik mikroskopida asosan uncha kichkina bo`lmagan organoidlarni ko`rsak bo`ladi.Ushbu mikroskopda :vakuola , yadro , mitoxondriya , plastidalarni korishingiz mumkin. Yorug'lik mikroskopida ko'p miqdordagi bitta membranali organoidlar va ribosomalar ko'rinmaydi

  1. Umumiy va xususiy ahamiyatga ega bo`lgan organoidlar


Umumiy yoki Universal organoidlar deyarli barcha hujayralarda mavjud bo`lib , ularga : Endoplazmatik to`r , Golji majmuasi , mitoxondriya , ribosoma va polisomalar , lizosoma , peroksisomalar, mikrofibrillar, va mikronaychalar kiradi . Shuningdek hayvon hujayralarida bor , o`simlik hujayralarida yo`q sertromeralar uchraydi.

Xususiy organoidlar ayrim , maxsuslashgan hujayralar uchungina xos. Ularga : fibrillar, tonofibrillar , neyrofibrillar , kiprikchalar , xivchinlar hamda hoshiya hosil qiluvchi mikrovorsinkalar kiradi. Bu organoidlar murakkab bo`lib , ularning asosida universal organidlar yotadi. Masalan , kiprikchalar va xivchinlarning asosiy kompenenti mikronaychalar va sentriolalar hisoblanadi , tonofibrillar va miofibrillar asosida esa mikrofibrillar yotadi.


  1. Qanday organizmlar prokariotlarga mansub , tibbiy ahamiyati qanday


PROKARIOTLAR (lot. pro — oldingi, ilgarigi va karion — yadro) — hujayra-sida membrana bilan chegaralangan yadrosi boʻlmagan organizmlar. Prokariotlarga bakteriyalar, sianobakteriyalar, arxebakteriyalar ki-radi. DNK, oqsil va RNK dan iborat yadro apparati sitoplazmada ochiq joylashgan. Genetik sistemasi (genofor) hujayra membranasiga yopishgan boʻlib, primitiv xromosomaga moye keladi. Koʻpayishda genoforning har qaysisi hujayra membranasi bilan birga yangi hujayralarga oʻtadi. Mitoz boʻlmaydi, xloroplastlar, endoplazmatik toʻr, mi-toxondriyalar, Golji apparati, sent-riollar uchramaydi. Hujayra devori asosi glikopeptid murendan iborat. Ribosomalari ancha kichik, eukariotlarxromosomalaridan oqsil soni va sedimentatsiyakoeffitsiyenti bilan farq qiladi. Prokariotlar bir qator oʻziga xos spetsifik fiziologik jarayonlar, mas, havodan molekulyar azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Ayrim karashlarga binoan, Prokariotlar eukariot ajdodlari bilan birga eng qad. hayvonlarga kiritiladi.
Хужайра органоидлар бўйича тузилган ушбу жадвални тўлдиринг.


Хужайра органоидлари

Тузилиши ва қайси

хужайраларда учрайди

Функцияси

Структуравий тасвири

Хужайра мембранаси

Universal organoid. Murakkab tuzilishga ega. Ichki membrana tizimiga ega.

Hujayradan atrof muhitni ajratib turadi va o`zida suvni , kerakli moddalarni o`tkazadi



Хужайра девори

Unievrsal organoid. U asosan oqsil va lipiddan iborat. Yarim otkaziuvchan membrana.

Hujayradan atrof muhitni ajratib turadi va o`zida suvni , kerakli moddalarni o`tkazadi



Гликокаликс

Glikokaliks mavjudligi hayvon hujayralariga xosdir, u bakteriyalarda ham uchraydi.

. Glikokaliks retseptorlari va marker funktsiyalarini bajaradi, shuningdek moddalar tashish va parietal (membrana) hazm qilishning selektivligini ta'minlashda ishtirok etadi



Ядро

Yadro asosan hujayraning markazida joylashgan. Euokariotlar uchun hos Yadroning ichida xromatin va yadrocha joylashgan. .

Irsiyatni saqlaydi. Moddalar almashinuvini boshqaradi.



Силлиқ эндоплазматик тўр

membranalarida yog‘ va uglevodlar almashinuvida ishtirok etuvchi fermentlar bo‘ladi.Silliq tuzilgan

asosiy vazifasi lipidlar va uglevodlarni sintez qilishdir. Silliq endoplazmatik to‘r ayniqsa, yog‘ bezlari (yog‘ sintezi)da, jigar hujayralari (glikogen sintezi)da zaxira moddalar to‘planadigan hujayra (o‘simlik urug‘)larida ko‘p bo‘ladi. Muskul hujayralarida silliq endoplazmatik to‘r muskul tolalarining qisqarishida ishtirok etadi.



Донадор эндоплазматик тўр

Donador tuzilgan. Faqar eukariotlarda uchraydi

muhim vazifasi oqsil sintezi va uni tashish bo‘lib, bu jarayonlarni ribosomalar bilan hamkorlikda amalga oshirad



Гольджи мажмуаси

Hayvonlarning ko‘p hujayralarida yadro atrofida joylashgan murakkab to‘r shaklida bo‘ladi. O‘simliklar va sodda hayvonlar hujayralarida o‘roqsimon yoki tayoqchasimon ayrim tanachalardan iborat.

Endoplazmatik to`rdan kelgan moddalrni o`zgarishga uchratadi . Tayyor shira sifatida o`raydi.



Рибосома

erkin yoki endoplazmatik to‘rning tashqi yuzasiga birikkan holda joylashishi mumkin.teng miqdorda oqsil va nuklein kislotalar mavjud.

Oqsil sintezlash



Митохондрия

Qo`sh membranali . Faqat euokariotlarda uchraydi

ATF sintezi



Лизосома

uncha katta bo‘lmagan yassi tanachalardirbir qavat membrana bilan o‘ralgan.Golji majmuasidan yoki to‘g‘ridan to‘g‘ri endoplazmatik to‘rdan hosil bo‘lishi mumkin

hujayraning hayot faoliyati natijasida nobud bo‘lgan hujayra qismlarini yo‘qotishda ishtirok etadi.



Хужайра маркази

Faqat hayvonlarda uchraydi. O`simliklarda hujayra vazifasini bajaradigan oqsillar mavjud

Mitoz Meyoz jarayonlarida muhim vazifalarni bajaradi.





Ҳужайраларнинг кимиѐвий таркиби




Тузилиши

Вазифаси

Ҳужайрадаги ўрни

Сув

Suv asosan vodorod va kislorod molekullaridan iborat. Suvda vodorod,kovalent boglanish mavjud

Hujayradagi turgorlik jarayonini , moddalar almashinuvini , otkazuvchanlikni ta`minlaydi

Asosan vakuolada , sitoplazmada , yadroda , deyarli hamma joyda uchraydi


Оксил

Aminokislotalardan iborat. Ular asosan peptid bog`lar bilan bog`lanib oqsillarni hosil qiladi.

Juda ko`p funksiyalarni bajaradi :Qurilish, katalizatorlik , ferment, signal , harakat, transoport, himoya , energiya, gormon kabi funksiyalarni bajaradi

Deyarli hujayraning hamma yerida uchraydi


Нуклеин кислоталар

Ikki zanjirli yoki bir zanjirli .

Irsiy axborotni saqlash va o`tkazish

Dnk da yoki Rnkda uchraydi . Yadro , mitoxondriya , plastida larda uchraydi

Ёғлар

Suvda erimaydi , ammo qutbsiz erituvchilarda eriydi.Tuzilishi yog` kislotalaridan iborat,

Energiya , teri va uning hosilalarini qoblab , yumshatadi

Asosan energiya vazifasini bajarganligi uchun , energiya kam vaqtda yoglar parchalanadi


Углеводлар

Uglevodlar asosan monosaxaridlardan iborat. Ular glikozid bog`lar bilan bog`lanadi

Asosan Energiya zaxira oziq modda sifatida uchraydi.

Asosan uglerod atomi tuzilishiga ko`ra trioza, tetroza , pentoza va geksozalarga bo`linadi .Bundan tashqari kraxmall , selluloza kabi polisaxaridlar ko`rinisha uchraydi

Download 318.86 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling