Tayyorladi: Kamoliddin To’xtaev


Download 2.15 Mb.
Pdf ko'rish
Sana18.11.2023
Hajmi2.15 Mb.
#1785133
Bog'liq
Elektriklar uchun qo\'llanma



Elektriklar uchun 
qo’llanma 
Tayyorladi: Kamoliddin To’xtaev. 
Ba’zi ma’lumoTlar @elcom_group telegram kanalidan olindi. 
EleKTriKlar uchun foydali va KeraKli Bo’lgan 
ma’lumoTlar jamlashga haraKaT qilindi. 
2023-yil 



1-savol: odamni nima o’ldiradi. 
Odamni tok ham kuchlanish ham o’ldiradi. Insonni 
tanasi ham katta bir qarshilik. Om qonuniga ko’ra 
I=U/R formuladan ko’rinyaptiki tok kuchlanishga 
to’g’ri proporsional. Demak kuchlanish ham tok ham 
inson hayoti uchun havfli ekan. Tok 50 mA dan 
yuqori bo’lsa havfli, 100 mA tok insonni o’ldiradi.
Yuqori kuchlanish bor joylarda siz teginmasamgiz 
ham yaqin borishingiz bilan elektr tokidan 
jarohatlanasiz yana bu vaqtga ham bog’liq. Qancha 
uzoq tursangiz past tok ham jarohatlaydi, aksincha bir 
necha milli sekund bo’lsa katta tokda ham omon 
qolish mumkin.
Elektroshokerda huddi shunday ichida kondensator 
razryadlanish hisobiga bir necha milli sekundda 
razryadlanib ketganligi uchun kuchlanish jarohatlab 
ulgurmaydi yana tokni ta’siriga tana qismini qaeri 
tegishiga ham bog’liq. 
2-savol: kabelga mos avtomat tanlash 
Tarmog’imizda iste’mol quvvati oshib ketib, 
kabelimiz qizishi natijasida qisqa tutashuv sodir 
bo’lsa, tokni kattaligi avtomat vklyuchatelni tashlab 
yuborishi, yani o’chirib qo’yishi uchun yetarli 
bo’lmaydi. Insonni tok urishida himoya qilush uchun 
10-30 mA UZO qo’yiladi. O’tkazgichlarimizni 
yong’indan himoya qilish uchun 100-300 mA UZO 
tanlanadi. 
3-savol: payalnikni uchi alohida sotiladimi? 
Ha uchi jalasi alohida sotiladi. Agar qalay ushlamay 
qolgan bo’lsa payalnik quvvati balandlik qilib qizdirib 
yuboryapti sizda. Payalnik uchidag shrupni otvertka 
yordamida bo’shatib, mis jalani ozroq tashqariga 
chiqaring, qizib ketishi ozayadi.
Undan so’ng jala uchuni egov bilan tozalab bo’lib 
payalnikni yoqing, qizishiga yaqin yani qalay 
eritadigan bo’lishi bilan kanifolga botirib keyin 
qalayga ishqab yuboring! Shunda jalaga qalay 
yopishadi. 
4-savol: transformatorni teskari ulasa nima 
bo’ladi? 
Transformator passiv element hisoblanadi. 
Transformator ishlash printsipiga ko’ra qaysi 
tarafidan ulashingizni farqi yo’q, transformatsiya 
vazifasini bajaraveradi. Faqat necha voltga 
hisoblangan bo’lsa, o’shandan oshirib yubormasangiz 
bo’ldi. Teskari ulasa bo’ladi. 
5-savol: kuchlanish amplitudaviy qiymati nima? 
O'zgarmas tokda, doimo bir xil kuchlanish bo'ladi. 
O'zgaruvchan tok tarmog'ida esa, nomidan ham 
tushunsak bo'ladi, kuchlanish doimiy emas. U doimo 
o'zgarib turadi. Vaqtning qandaydir bir momentida 
tarmoqda kuchlanish yo'q, kuchlanish nolga teng 
bo'ladi.
Keyin bir oniy vaqtda kuchlanish paydo bo'ladi va 
ortib borib, o'zining maksimal qiymatga yetadi, keyin 
pasayadi, nolga tushadi, yana paydo bo'ladi, lekin 
endi, qarama-qarshi (manfiy) ishora bilan yana 
maksimal darajaga yetadi va hokazo. Buni sinusoidal 
tok deb ataladi. 
Sinusoida grafigiga qarasak, tarmoq kuchlanishi har 
doim qiymatini o'zgartirayotganligini ko'rish mumkin. 
Amplituda - sinusoidaning noldan yuqori yoki pastki 
eng yuqori qiymatga erishgan balandligi. Bir fazalik 
tarmoqda bu 311 volt bo'ladi. 
Buni quyidagicha tushuntirsak, tushunarliroq bo'ladi. 
Bir fazali tokda, kuchlanish amplitudasi, ta'sir etuvchi 
kuchlanishdan √2 ya'ni 1,414 baravar ko'proq. Agar 
ta'sir etuvchi kuchlanish = 220 volt bo'lsa, u holda 
amplituda bir oz ko'proq, 311 volt bo'ladi. 
Kuchlanish amplitudasini 311 voltni hammasi ham 
samarali emas, unda 220 volt kuchlanish ta'sir etuvchi 
kuchlanish hisoblanadi ya'ni, o'zgaruvchan tokni, ta'sir 
etuvchi 220 volt kuchlanishi, tokni ma'lum bir vaqtiga 
teng davrida, o'zgarmas tok bilan bir ish bajaradi.
220 V - bu o'zgaruvchan kuchlanishning ta'sir etuvchi 
qiymati. O'zgarmas 220 V DC bilan bir xil isitish 
(issiqlik) effektini beradi. Ta'minlash manbalarini 
loyihalashda buni hisobga olish kerak bo'ladi - 
tekislovchi filtrlardagi kondensatorni kuchlanishi 
amplituda qiymatidan katta olinadi.
Shu sabab bir fazalik tarmoqda har doim 400 voltdan 
yuqori kondensator tanlanadi. Amplituda qiymatini 
faqat ossilografda ko'rish mumkin, multimetrda esa 
ta'sir etuvchi qiymati o'lchanadi. 
6-savol: svetodiod uchun qarshilik tanlash? 
Qarshilikni svetodiodga ketma ket ulaymiz. 
Qarshilikni vazifasi svetodiod kuyib qolmasligi uchun 
tokni chegaralab turadi.
Aytaylik sizda 12 voltlik taminlash manbasi bor. 
Svetodiodimiz 1.5 volt 10 mA. Svetodiod normal 
yonishi uchun qarshilik tanlaymiz. 


Qarshilikda kuchlanishimiz 12-1,5=10,5 voltga 
paslaydi. Svetodiod qarshilikka ketma ket ulanganligi 
uchun tok 10 mA. Om qonuniga ko’ra R=U/I = 
10,5/0,010 = 1050 om, 1,1 om qarshilik tanlaymiz.
Qarshilikni quvvati qanday bo’lishi kerak? 
Agar R = 1100 om, tok 0.01 A bo’lsa, Joul Lens 
qonuniga ko’ra 0.11 vt ekvivalentda ussiqlik tarqaydi. 
Demak qarshilik 0.125 vt eng kichkinasi ham 
bo’laveradi.
7-savol: kondensatorlarni ishlash muddati 
qancha? 
Kondensatorlar o’rtacha 5000-10000 soat ishlaydi. 
Ishlash muddati, uni siz qanday sharoitda 
ishlatishingizga bog’liq. Bu 10000 soat normal 
sharitda ko’rsatilgani. Agar hona harorati baland 
bo’lsa yoki elektron plata qizib ishlasa, kondensator 
qurib qoladi.
Agar honada namlik ortib ketsa katta kondensatorlar 
yorilib qoladi. Ayrim eski platalarda ko’ramiz 15 yil 
ham ishlaydi. Hozirgi platalarda 5 yilda almashtirasiz. 
Uzoq ishlashiga yana ishlab chiqarga firmaga ham 
bog’liq bo’ladi. 
8-savol: avtomat va UZO tanlash? 
UZO ni shunday tanlash kerakki, UZOni nominal 
kattaligi, u bilan ketma ket ulanayotgan avtomatni 
nominal kattaligidan bir pog’ona kattasini tanlanadi.
Masalan avtomat 63 A bo’lsa, UZO 80 A bo’lishi 
kerak.
Avtomatni asosiy vazifasi, iste’mol toki ortib ketishi 
va qisqa tutashuvdan saqlaydi. Agar iste’mol toki 
ortib ketsa, o’tkazgichlarimiz qiziydi, agar bu uzoq 
muddat bo’lsa, o’tkazgichlarimiz yonadi. 
Avtomat ham saqlagich hisoblanadi, u iste’molchi 
oladigan tok yoki quvvatiga qarab, quvvatni hisoblash 
P=U/I formulasiga qarab aniqlanadi 
Avtomatni to’g’ri tanlash uchun, iste’mol qilinadigan 
maksimal tokni aniqlash kerak, buning uchun barcha 
iste’molchilarni tokini yig’indisini hisoblanadi. 
Bitta gruppani avtomatini hisoblashni ko’rsataman. 
Bitta gruppada yonma yon rozetkada. Elektro choynak 
va mikroto’lqinli pech bir vaqtda ishlaydi.
Ularni iste’mol quvvatlarini olamiz (elekktro choynak 
1000 vt, mikroto’lqinli pech 1000 vt) demak iste’mol 
qilinadigan maksimal quvvat 2000 vt.
Tok kuchini aniqlash uchun, maksimal quvvatni 
kuchlanishga bo’lish kerak (P=U*I formuladan)
2000 vt / 220 v = 9,09 A 
Shunga yaqin 10 A avtomat olamiz. 
Elektr issiq polni afzallik va kamchiliklari. 
Elektr issiq polni afzalliklari: 
- Nafaqat uy sharoitida balki ofislarda ham 
foydalanish mumkin. 
- Har qanday pol qoplamasida foydalanish masalan 
kafel, linoleum, laminat va h.k. 
- Isitish tizimini barcha elementlari berkitilgan, 
ko’zga ko’rinib turmaydi. Hona inter’erini buzib 
turmaydi. 
- Termoregulyatori yordamida hona haroratini 0.1 
gradus aniqlikda ushlab turish. 
- Hohishga qarab asosiy yoki yordamchi isitish 
tizimida foydalanish. 
- Montaj qilib o’rnatish uchun u qadar tajribasiz 
inson ham o’rnata olishi. 
- Ishlash muddati uzoqligi (bir necha yillar) 
- Pol yuza qismi hamna yeri bir hilda isishi. 
-Ishlashi uchun qo’shimcha qurilmalar shart emas. 
- Nazoratsiz qoldirsangiz ham bir necha kun mustaqil 
ishlashi. 
- Qizish temperaturasi u qadar baland emas, bu 
havfsizlik nuqtai nazaridan yaxshi. 
Elektr issiq polni kamchiliklari: 
- Foydalanishdagi elektr energiyasiga to’lanadigan 
haq, juda yuqoriligi ( 3 kvadrat metr joyga 1 kvt )
-Istallgan elektr isitgichlarda elektr tokidan 
jarohatlanish havfi yuqoriligi ayniqsa nam sharoitda, 
o’rnatishda buni ham hisobga olish. 
-Elektr tokidan jarohatlanishni oldini olish uchun, 
qo’shimcha UZO va yerlashtirgiz o’rnatish. 
-Issiq polni qizdirruvchi kabeli elektromagnit 
maydon hosil qiladi, bu esa inson organizmiga 
nojo’ya ta’sir ko’rsatadi. Ayniqsa bu yoshi katta 
insonlarda sezilarli bilintiradi. 
- Polimiz tahta bo’sa, kabel qizishi natijasida qurib 
ketadi va deformatsiyalanadi. 
- Issiq pol qoplanayotganda uy shifti balandlugi 10 sm 
qisqaradi. 
-Agar asosiy isitish tizimi sifatida bo’lsa, har oylik 
shlektr energiyasi to’lovi juda katta bo’lib ketadi. 
Suvli issiq polni afzallik va kamchiliklari
Suvli issiq polni afzalliklari: 
- Eng tejamkor isitish usuli bo’lib, hatto suvni ozgina( 
50 gradus isitsangiz ), uy shifti baland bo’lsa ham 
isitishga ketgan harajat ikki barbarga qisqaradi. 
- Hona bo’ylab issiqlik teng tarqaydi. Isitish poldan 
bo’lganligi uchun, oyogingiz 23-25 gradus, bosh 20-
22 gradus bo’ladi. 


-Ishlatish xavfsiz, barcha isitish jihoz va elementlari 
pol ostida yashirin holda bo’ladi. Honada bemolol 
yosh bolalarni ham qoldirsa bo’laveradi. 
- Estetika. Ko’rinib turuvchi isitish elementlari 
yo’qligi, zamonaviy hona inter’eri masalan radiator va 
plastik trubalarni berkitishga hojat qolmaydi. 
-Foydalik. Issiq polda o’zingizni juda qulay his qilasiz 
va sizda shamollashga imkon qolmaydi. 
-Suvli issiq pol hona havosini qurutib yubormaydi. 
- Inson salomatligi uchun havfsiz, zararli 
elektromagnit maydoni bo’lmaydi. 
Suvli issiq polni kamchiliklari: 
- Eng katta kamchiliklaridan biri, faqat professional 
usta montaj qilishi kerak, shuningdek gaz qozoni bilan 
bilan birga montaj qilib bo’lmaydi, nimaga desangiz 
pol harorati juda isib ketadi, polga ziyon yetadi. 
- Suv trubkalari montaji noto’g’ri bo’lsa suv sizib 
chiqishi mumkin, bartaraf qilish qiyin, chunki suv 
trubkalari ustidan beton qorishma quyib qo’yilgan 
bo’ladi. Tuzatish uchun beton qatlamini buzishga 
to’g’ri keladi. 
- Mutahasislar suvli issiq polni honadondagi yagona 
isitish tizimi sifatida tavsiya qilmaydi. Yaxshi varianti 
yana bir boshqa qo’shimcha isitish tizimi bilan 
dublikat qilish kerak. 
-Issiq polni ustiga og’ir mebellarni qo’yib bo’lmaydi. 
-Dastlabki montaj va o’rnatish harajatlari, elektr issiq 
pol va odatiy radiatorli isitish tizimiga qaraganda, bir 
necha barobar yuqori, qimmat turadi. Biroq 
tejamkorligi bilan tezda o’zini oqlaydi. 
-Koridor va zinapoyalarga montaj qilib bo’lmaydi, 
qo’shimcha radiator qo’yish kerak. 
9-savol: UZO bilan difavtomatni qanday farqlash 
mumkin? 
1. UZO yoki difavtomatni Xarakteristikasiga 
qaraymiz. Texnik xarakteristikasida nominal toklari 
ko’rsatilganda, harf va son ko’rinishida markirovka 
qilingan bo’ladi.
Agar siz sondan keyin A harfini ko’rsangiz masalan 
16A yoki 25 A demak bu UZO.
Agar harfdan keyin son ko’rinishida bo’lsa masalan 
C16 yoki C25 bu difavtomat bo’ladi. 
2. UZO yoki difavtomatni old qismida kichkina 
sxemasi ham berilgan bo’ladi. Shu sxemaga qarab 
ham bemalol farqlasa bo’ladi.
Difavtomatni sxemasida qo’shimcha elektromagnit 
ajratgich va issiqlik uzgich belgilar ham qoshimcha 
ravishda ko’rsatilgan bo’ladi. 
10-savol: Uy ichi montajlariga mis yaxshimi yoki 
alyumin? 
Alyumin kabel afzalliklari: 
1. Massasi yengilligi, asosan bu elektr uzatish 
liniyalar montajida muhim. 
2. Narhi arzonligi. Ko’pchilik montaj vaqtida umumiy 
summa necha pulga tushishi bilan qiziqadi. 
3. Barqarorligi. Ochiq havoda ham oksidlanib 
qolmaydi. 
4. Himoya qatlami. Foydalanish jarayonida alyumin 
o’tkazgich tashqi sirtini, oksidlanmaydigan yupqa 
qatlam qoplab oladi. 
Alyumin kabel kamchiliklari: 
1. Solishtirma qarshiligi yuqoriligi sababli tez qiziydi. 
2. Ulangan kontaktlaridan katta tok oqib o’tganidan
qizib sovugandan keyin bo’shab qoladi. 
3. Ochiq havoda alyuminni qoplab olgan yupqa 
qatlam, tok oqib o’tishini qiyinladhtiradi, bu 
qo’shimcha muammo keltiradi. 
4. Mo’rtligi. Alyumin o’tkazgich oson uziladi, 
ayniqsa qiziganda. Shuning uchun ishlash muddati 30 
yil qilib olingan, undan keyin almashtirish kerak. 
Mis kabel afzalliklari: 
1. Yaxshi o’tkazuvchanligi. Deyarli oksidlanib 
qolganda ham bemalol tokni o’tkazib turaveradi. 
2. Ishlash muddati 50 yilgacha boradi. 
3. Yuqori mexanik mustaxkamligi. Mus tola vemalol 
10-15 buralib egilushni ushlay oladi. 
4. Montaj qulayligi. Sanoatda ko’plab turdagi mayda, 
ko’p tolali va bir tokali har hil mis o’tkazgichlar 
chiqariladi. Mis kabelni kamchiligi narxi qimmatligi. 
11-savol: batareyani qanchaga yetishini aniqlash? 
Batareya yoki akkumlyator parametrlari:
1) Nominal kuchlanishi ( v ) 
2) Sig’imi ( a/s amper soat ) 
Biz o’zimizga kerakli kuchlanish yoki sig’imdagi 
batareyani olishimiz uchun batareyalarni parallel qilib 
ulaymiz. Parallel ulashda, batareya kuchlanishi 
o’zgarmasdan qoladi. Sig’imi esa, barcha 
batareyalarni sig’imini umumiy yig’indisiga teng.
U=1,5v I=50mA C=6000mA/s 
T=C/I=6000/50=120 demak batareya 120 soatga 
yetadi ekan. 
12-savol: multimetr olgan yaxshimi yoki klesh 
olgan yaxshimi? 
Aytib o’tamiz oddiy multimetrda ham o’zgaruvchan, 
o’zgarmas tok va kuchlanishlarni o’lchaydi, 
shuningdek boshqa ko’plab, qarshilik, diod va boshqa
funktsiyalari bor. Lekin multimetrda 10 ampergacha 
tokni o’lchash imkoni bor holos. 


Yuqorida aytib o’tgan parametrlarni klesh bilan 
o’lchab bo’lmaydi. Kleshni afzalligi zanjirni 
ajratmasdan turib tokni o’lchasa bo’ladi. Ayrim 
joylarda zanjirni uzmasdan tokni o’lchash kerak 
bo’ladi shunday holatlarda kleshdan foydalanamiz. 
Ko’pgina kleshlarimiz kuchlanish va qarshiliklarni 
ham o’lchash funktsiyalari bor biroq diapazoni oz 
bo’ladi. Baribir har doim multimetr kerak bo’ladi. 
Tanlash sizni o’zingizga bo’g’liq. 
13-savol: om qonuni bo’yicha ma’lumot 
Om qonuni bu elektr zanjiridagi kuchlanish, tok va 
qarshiliklarni o’zaro nisbatlarini hisoblash uchun 
foydalaniladi.
I=U/R I - tok, U - kuchlanish, R - qarshilik 
Agar bizga bu kattaliklardan istalgan ikkitasi malum 
bo’lsa, uchinchi kattalikni Om qonuniga ko’ra 
aniqlaymiz. 
Misol 1: Zanjirdagi tokni topamiz 
U = 12v R = 6 Om I = ? 
I = U/R I = 12v/6 Om = 2A
Misol 2: Zanjirdagi qarshilikni topamiz 
U = 24v I = 6 A R = ? 
R = U/I R= 24v/6A = 4 Om 
Misol 3: Zangirdagi kuchlanishni topamiz.
I = 5A R = 8 Om U = ? 
U= I*R U= 5A*8Om = 40 v 
14-savol: kichkina batareyalarni payvandlash 
mumkinmi 
Batareyalarni payka qilishqa extiyot bo’lish kerak, 
yo’qsa, kimyoviy tarkibi o’zgarib Xarakteristikasi 
yomonlashishi mumkin. Temperatura ta’sirida Litiy 
ionli batareyalar, deformatsiya havfi ostida bo’ladi. 
Past haroratda eriydigan qalay yordamida, 3 
sekunddan ortiq vaqt payalnikni ushlab turmaslik 
kerak. Payalnik quvvatiga ham etibor berish kerak 60 
vt dan kam bo’lmasligi lozim. Chunki tezlik bilan 
kavsharlab olish kerak. 
15-savol: C25 nimani belgisi? 
C tok Xarakteristika vaqtini anglatadi. Iste’molchi 
olayotgan tok har doim ham bir hil bo’lavermaydi. 
Yoqish pusk vaqtida tok o’ynashi sezilarli bo’lishi 
mumkin. Bu esa avtomat nominal tokidan oshib ketsa, 
o’chirib qo’yishi mumkin. Huddi shunday o’chirib 
qo’yishni oldini olish uchun, avtomatlarni 3 sinfga 
bo’lgan. 
B. 5-20 sekund, nominal toki 3-5 barobar. 
C. 1-10 sekund, toki 5-10 barobar 
D. 1-10 sekund, 10-14 barobar 
16-savol: kabelni ko’ndalang kesimini tanlash? 
Elektropriborlar uchun kabellarni ko’ndalang kesimi 
yuzini to’g’ri tanlash muhim hisoblanadi. Agar 
kabellar ko’ndalang kesimi past tanlab qo’ysak, 
qiziydi natijada izolyatsiyasi erib yong’inga olib 
keladi. 
E’tibor qaratish kerakki kabellarimizni montaj qilish 
usuliga qarab (ochiq yoki yopiq "shtukaturka" ostida) 
bir xil ko’ndalang kesimilik kabel har hil tok 
o’tkazadi. Ochiq usulda montaj qilsa kabel kamroq
qiziydi va tez soviydi. 
Elektromontaj uchun kabellar ko’ndalang 
kesimisini quyidagicha standartda olsangiz 
bo’ladi: 
1. Xonadonlar uchun rozetkalarga mis kabel 
ko’ndalang kesimisi 2.5 mm²; 
2. Yoritish chiroqlari gruppasi uchun 1.5 mm² lik 
mis kabel; 
3. Bir fazalik quvvati baland elektroplita uchun 3x6 
mm². 
Yopiq usulda montaj uchun kabel ko’ndalang 
kesim yuzasini tanlash jadvali. 
Ochiq usulda montaj uchun kabel ko’ndalang 
kesim yuzasini tanlash jadvali. 


17-savol: kondensator o’rniga boshqa kondensator 
tanlash? 
Kondensatorlarimizni almashtirayotganimizda asosan 
ikkita parametriga e’tibor berishimiz kerak. 
1) Nominal kuchlanishi, 2) Sig’imi. 
Elektrolit kondensatorlarimizda haqiqiy sig’imi, 
ko’pincha ko’rsatilganidan 20-30% kam bo’ladi yoki 
kondensator vaqt o’tishi bilan nominal sig’imi ham 
ozayadi, ko’p ishlashi natijasida qurib qoladi. 
Ko’pg’ina qurilmalarda kondensatorlarni nominal 
sig’imini o’zgartirib almashtirish mumkin emas.
Aytaylik kondensator nominal sig’imi 220 mkf bo’lsa, 
o’rniga yana 220 mkf o’rnatishga harakat qilish kerak. 
Yana bir narsa kondensator bor uzel sxemada nima 
ish bajarishiga ham bog’liq.
Agar kondensatorni nominal sig’imi kattasini 
qo’ysangiz, sxema bajaradigan jarayon sekinlab 
ketadi, kichkina bo’lsa jarayon tezlashib ketadi. 
Agar siz o’zingizga kerakli sig’imni topa olmasangiz, 
kondensatorlarni parallel yoki ketma ket ulab ham 
kerakli sig’imni yig’ib olsa bo’ladi (bunda 
kuchlanishlar o’zgarmaydi, bitta kondensatorniki 
olinadi.) 
Kondensator kuchlanishi kichkinasiga almashtirib 
mumkin emas, chunki qizib otib yuborishi mumkin. 
Sxemada 16 v bo’lsa, 25 v qo’ysa bo’ladi, lekin10 v
kondensator mumkin emas. 
18-savol: noma’lum transformatorni aniqlash. 
Bizda yozuvlari o’chib ketgan transformator bo’lsa, 
uni chiqishlarini aniqlash oson, buning uchun bizga 
multimetr kerak bo’ladi. Multimetr yordamimida 
chulg’amlarini prozvonka qilib chiqish kerak.
Sxemada chulg’amni chiqishlarini nomerlab olish 
kerak. Sxemaga, nomerlangan chulg’amlarni 
qarshiliklarini ham yozib chiqamiz 
Bundan maqsad 220v tarmog’mizga ulanadigan 
birlamchi chulg’amini aniqlab olish. Birlamchi 
chulg’amni qarshiligi boshqa chulg’amlar 
qarshiligidan bir necha o’n barobar katta bo’ladi. 
Agar chulg’amlar ko’rinib turgan bo’lsa mayda 
simdan ko’p o’ralgani birlamchi chulg’am, diametri 
yo’g’on simdan oz o’ralgan chulg’am ikkilamchi 
chulg’am bo’ladi. 
Transformatorni chiqishlarini aniqlab olgandan keyin, 
220 v tarmoqqa birdaniga ulash yaramaydi, chunki 
birlamchi chulg’amni necha voltga mo’lgallaganligini 
bilmaymiz. Chulg’amga ketma ket qilib cho’g’lama 
lampa ulashimuz kerak. Lampa quvvat taxminan, 
transformator bilan bir hil olamuz.
Masalan 60-100 vt. Agar cho’lg’am 220 v bo’lsa, 
lampa yonmaydi, yoki bilinar bilinmas qizaradi. Agar 
chulg’am 110-127 v bo’lsa lampa yetarlicha yorqin 
yonadi. Birlamchi chulg’amni tarmoqqa ulab, 
ikkilamchi chulg’amlarni chiqishlaridagi kuchlanishni 
be’malol aniqlab olsak bo’ladi. 
19-savol: KIP avtomatikani ishiga nimalar kiradi? 
Elektriklardan farqli o’laroq KIPchilar multimetr va 
otvyorka, payalnikdan tashqari gaechniy klyuch, egov 
bilan ham ishlaydi. Har hil turdagi apparat va 
priborlarni ta’mirlashda eng kichkina mikroskopik 
klyuchdan tortib to katta klyuchlargacha ishlatishadi. 
Ilgari KIP avtomatika faqat o’lchov priborlari bilan 
ishlagan bo’lsa, so’ngi yillarda kengayib ketyabdi: IT,
HVAC konditsionerlar ta’mirlash, KIP bo’yicha 
yaxshi mutaxasis bo’lishi uchun elektrotexnika 
bo’yicha boshlangich ma’lumotga, elektr havfsizligi 
bo’yicha III guruxga ega bo’lishi kerak.
Elektronikani bilishi, tranzistor mikrosxema 
shuningdek mikrokontrollerlarni dasturlarini bilish 
karak. Har hil turdagi priborlar,qurilmalarni ta’mirlash 
uchun elektrotexnika va elektronika sxemalarni 
qo’llamasdan iloj yo’q.
Priborlarni nuqsonini aniqlash uchun tok, kuchlanish, 
multimetr yordamida o’lchashlar, elektr zanjirlarni 
prozvonka qilish, signallar bilan ishlaydi. Istalgan KIP 
honasiga kirsangiz, alohida maxsus kompyuteri bor.
Kompyuterda priborlarni dasturlari, har hil elektron 
sxemalar KIPchilar asosan o’lchov priborlari, 
temperatura, bosim, sarf, satxlarni o’lchovchi 
datchiklar, signalizatsiya, gazanalizatorlar, kompyuter 
dasturlari, har hil boshqaruv panellarini bilan ishlaydi 
hamda ta’mirlaydi.
So’nggi paytlarda zamonaviy texnikalar ta’mirlashdan 
ko’ra, sozlash va dasturlar bilan ishlashga o’tib 
ketyapti bu bilan KIP ni ASUTP degan guruhi 
shug’ullanadi.
Ilgari avtomatikada relelar bilan blokiirovka qilingan 
bo’lsa bu soha bilan hozirda zamonaviy yo’nalish 
PLC kontrollerlar bilan ishlashadi. 


20-savol: qaysi ta’minlash manbai yaxshi? 
Hozirda deyarli barcha qurilma, televizor, video 
apparatura, kompyuter va maishiy texnikada impulsli 
ta’minlash manbalari qo’llaniladi. Kamdan kam 
hollarda eski klassik tipdagi transfotmatoli ta’minlash 
manbalari qo’llaniladi. 
Transformatorli ta’minlash manbaini asosiy afzalligi, 
tarmog’dan galvanik uzilganligi, yani havfsiz. 
Impulsli blok pitaniylar turli hil bo’ladi bir biriga 
o’xshsmaydi. Sxemasini ham o’rganib chiqish vaqt 
oladi. Ishlab chiqaruvchi firma sifatli detallar 
ishlatmagan bo’lsa tez kuyadi. 
Impulsli ta’minlash manbaini afzalliklari: 
1) Foydali ish koeffitsienti juda yuqori 98%. 
Transformatorli ta’minlash manbaida FIK 50% sizni 
energiyangizni, pulingizni yarmi, havoni qizdirishga 
ketadi. 
2) Impulsli og’irligi juda yengil, transformatorli 
ta’minlash manbai ancha og’ir bo’ladi.
3) Qiymati arzon chunki, transformatorli ta’minlash 
manbai singari mis ko’p ishlatilmaydi. 
4) Ishonchliligi yuqori, qisqa tutashuv, kuchlanish 
o’ynashi, yuklamani ortib ketishi, chiqishlarini 
adashib teskari ulashdan himoyalanganligi uni 
ishonchliligini oshiradi. 
5) Tarmoq kuchlanishiga javob beradi, yani bilamizki 
hozir tarmog’imizda hech qaerda 220 v kuchlanish 
yo’q. Impulsli ta’minlash manbai kuchlanish tushib 
ketsayam chiqishda normal kuchlanishni stabil ushlab 
turadi. 
21-savol: Diodlarni parallel ulash? 
Diodlarni parallel ulash bizga, bitta diod orqali 
o’tuvchi to’g’ri tokimiz ko’p bo’lganda qo’llaniladi. 
Yani zanjirdagi ishchi to’g’ri tokimiz, diodni ruxsat 
etilgan me’yoridan, oshib ketsa, diodlarni parallel 
ulab foydalanamiz.
Masalan: 1 ta dioddan 10 amper tok o’tayotgan 
bo’lsa, o’rniga ikkita diodni parallel ulab o’rnatsak, 
har bir dioddan 5 amperdan tok o’tadi. Bunda 
diodlarimuzni Xarakteristikalari bir hil bo’lishi kerak. 
Shundagina diodlarda o’tayotgan tok teng 
taqsimlanadi. 
22-savol: nimaga aynan 220v kuchlanish keladi? 
Bizning maishiy texnika va elektr jihozlarimiz 
o’zgaruvchan 220 V kuchlanishda ishlaydi. Nima 
uchun aynan 220 V nimaga 12 V yoki 500 V emas? 
Elektr priborlar iste’mol qilayotgan elektr 
energiyamiz quvvatda hisob kitob qilinadi. 
Quvvat hisoblash esa tok va kuchlanishni o’zaro 
ko’paytmasiga teng. Aytaylik bizda lampa 100 Vatt, u 
to’liq quvvat bilan cho’g’lanib turishi uchun, 
kuchlanish 1 V, tok 100 A bo’lishi, yoki kuchlanish 5 
V, tok 20 A bo’lishi kerak. Xullas kuchlanish va tokni 
bir biriga ko’paytirsak jami 100 Vt bo’lishi kerak. 
Agar quvvat 100 Vt, kuchlanish 220 V bo’lsa tokimiz 
0.45 A bo’ladi. Qisqaroq yozaman kuchlanishni uzoq 
masofaga uzatish uchun yo’qotish va o’tkazgichlarni 
qizishini kamaytirish uchun kuchlanishni ko’paytirib 
tokni pasaytirib olinadi ya’ni kuchlanishni ko’tarilsa 
ingichka simda ham qizimaydi bu esa harajatlarni 
kamaytiradi.
Shuning uchun 220 V kuchlanish eng optimal 
hisoblanadi, xavfsiz, izolyatsiyadan o’tib ketmaydi 
hattoki eng ingichka o’tkazgichni ham foydalansa 
bo’ladi. 
23-savol: UZO da yerlashtirgich o’rnatiladimi? 
Elektr qurilmani korpusiga tok o’tib turgan bo’lsa, 
o’sha onda, zudlik bilan UZO tashlab yubormaydi. 
Nimaga desak qurilmamiz yerlashtirilmagan. 
Korpusga tegib turgan tokimiz, boshqa joyga o’tib 
ketgani yo’l yo’q, bir vaqtni o’zida korpusda inson 
hayoti va salomatligi uchun havfli potensial hosil 
bo’lib turibdi.
Agar biz korpusga teginadigan bo’lsak o’sha zahoti, 
korpusga tegib turgan tok inson organizmi orqali 
yerga oqib o’tadi. Bir necha vaqtni oralig’ida tokni 
kattaligi (mA) UZO ni ishga tushish chegarasiga yetib 
boradi va UZO ishga tushib tarmog’imizni o’chiradi. 
UZO qanchalik tez o’chirmasin baribir, bu inson 
elektr tokidan jiddiy jarohat olishi etarli bo’lishi 
mumkin. 
Agar qurilma yerlashtirilgan bo’lsa, tok utechka 
paydo bo’lishi bilan, inson qurilma korpusiga 
teginmasdan oldin, tarmoqni o’chiradi. 
Shuning uchun UZO yerlashtirgichsiz ham ulanishi 
mumkin lekin bunday sxemalar 100% havfsizlikni 
kafolatlamaydi. 
24-savol: Kompyuterlar qanday ishlaydi? 
Klassik kompyuterlar ya'ni biz ishlatib turgan 
kompyuterlar pozitsiya holatiga ko'ra ishlaydi. 
Ularning mantiqiy birligi sifatida pozitsiya ishlaydi 
ya'ni ular 0 va 1 signallari bilan ishlay oladi. Bu 
degani 1 - zaryadlangan va 0 - zaryadlanmagan 
hisoblanadi. Kompyuterlar signallarni qabul qiladi va 
unga ko'ra kiritish yoki chiqarish amallari bajaradi.


Bu vazifani Kompyuterni asosiy qismi bo'lgan 
protsessor bajaradi. U juda ko'p tranzistorlardan 
millionlab yoki milliardlab tranzistorlardan tuzilgan 
bo'ladi. Kompyuter tranzistorlari qancha ko'p bo'lsa u 
shuncha tezkor bo'ladi, tranzistorlar qancha kichik va 
bir biriga yaqin joylashgan bo'lsa kompyuter shuncha 
elektr tejamkorligi samaradorligi ortadi, qarshilik 
kamayadi va qizishiga sarf bo'ladigan isroflar 
shunchaga kamayadi.
Hozirgi kompyuter protsessorlari tranzistorlari 
kichikligi 4nm gacha yetqazishga erishilgan va
Nanometr(nm ya'ni 10 darajasi -9) darajasida ishlab 
chiqiladi. Bu ko’rsatgich fotolitografiya yoki 
texnologik jarayon(tex protses) deb yurutilad. Telefon 
misolida olib ko'rsak 12nm tex protsesda ishlaydigan 
telefondan ko'ra, albatta 4nm tex protsesda 
ishlaydigan telefon zaryadini uzoqroq vaqtga yetkaza 
oladi.
Kompyuter yonganda birinchi protsessor ishga 
tushadi va xotirada yuklangan dastur asosida 
avtomatik kompyuterni barcha mantiqiy 
funksiyalarini ya'ni kiritish va chiqarishni to'la nazorat 
qiladi. Insondan so'ralgan narsa faqat kuzatish va 
buyruqlar berish hisoblanadi. 
25-savol: Eng sodda kompyuter haqida 
Hozir hisoblash mashinalarini 4-avlodidan 
foydalanamiz.. Eng sodda ko'rinishi esa kalkulatordir. 
Ha kalkulator ham kompyuter hisoblanadi. Bu faqat 
hisoblash ishlarini bajarish uchun mo'ljallangan 
bo'ladi. Endi kompyuterlar qay darajada hayotimizdan 
o'rin oldi desangiz aytib beraman. Siz tasavvur qila 
olmaydigan darajada keng foydalaniladi. Buning 
uchun sizga bir nechta misolni o'zi yetadi deb 
o'ylayman.
Misollar: Kalkulator(Eng oddiy kompyuter), 
Telefon(telefon aloqa uchun mo’ljallangani), 
Noutbuk(mobil kompyuter), Planshet(sensorli mobil 
kompyuter), Smart TV(tv uchun mo'ljallangani), Uy 
kompyuteri, Arduino(Robototexnika uchun 
mo’ljallangani), Mini kompyuter(Raspberry PI, 
Lattepanda PI), Smartfon(katta kompyuterni o’rnini 
bosa oladigan kichik kompyuter).
Har qanday kompyuter esa shu asosiy qismlardan 
tashkil topgan bo'ladi: mikroprotsessor(CPU), video 
karta(GPU), tezkor xotira(RAM), doimiy 
xotira(ROM), xotira(HDD, SSD), shinalar, ta’minot 
bloki va boshqalar. Shuningdek boshqa qo'shimcha 
qurilmalar bo'ladi: Ekran(ips, amoled, lcd, led, oled), 
sensor(touch, multi-touch), klaviatura va sinqoncha, 
ovoz karnayi, mikrofon, kamera, tarmoq kartalari(4G, 
Bluetooth, Wi-Fi, Ethernet) va boshqalardan tashkil 
topadi.
Oddiyroq elektr qurilmalarda masalan kalkulator, 
fleshka, hdd, ssd, tv, arduino va boshqa shunga 
o'xshashlari uchun kiritish-chiqarishni 
mikroprotsessor emas, uni o'rniga mikrokontroller 
bajaradi. Mikroprotsessor yoki mikrokontroller elektr 
qurilmalarni yoki kompyuterlarni, avtomatik tarzda va 
inson ishtirokisiz, berilgan dastur asosida boshqarish 
uchun xizmat ko'rsatadi. 
26-savol: qancha tok iste’mol qilinsa, shuncha 
qaytadimi? 
Tok har doim berk zanjirda harakatlanadi. 
Uyimizdagi tok transformatordan faza o'tkazgichi 
orqali kelib, undan so'ng neytral o'tkazgich orqali 
transformatorga qaytadi. Transformatordan uyga 
qancha tok kelgan bo'lsa, shuncha miqdorda uydan 
transformatorga qaytishi kerak, oz ham ko'p ham 
emas. 
Agar biron sababga ko'ra transformatorga tokni 
qaytishini imkoni bo'lmasa, masalan: 
transformatordagi neytral o'tkazgich uzilgan bo'lsa, u 
holda iste'molchining uyida tok bo'lmaydi. 
Har bir rozetkada kuchlanish bo'ladi, faza kelib turadi 
biroq nol bo'lmaganligi uchun, priborlar orqali tok 
oqib o'tmaydi. Shu sabab priborlar ishlamaydi.
27-savol: plata tuzatishni o’rganish? 
Elektron platalarni ta’mirlashni o’rganishni 
boshlovchilar, tezroq ta’mirlashni organib olishi 
uchun birinchi navbatda sohaga oid, oddiy bilimlarni 
bilishi, maktab fizika darsligidagi quyidagi 
mavzularni o’zlashtirishi kerak: 
1. Tok kuchi. 2. Kuchlanish. 
3. Materiallar qarshiligi. Elektr o’tkazgichlar. 
4. Induktivlik, g’altak. Sig’im tushunchalari 
Bulardan tashqari elektronikani boshlovchilar har hil 
radiodetallarni, mikrosxemalarni payka qilishni 
bilishi. Kichik SMD detallarni paykalash, payalnik 
fen, otsos payalniklar bilan ishlash malakasiga ham 
ega bo’lishi kerak.
O’rganishni birinchi bosqichlarida, o’lchov 
priborlarini asosiy bilimlarini tushunish, multimetr, 
tester, ostsillograf kabi. Nafaqat o’rganish balki 
parallel ravishda mustaqil amaliy foydalanib ko’rish 
kerak. 


Ta’mirlash vaqtida biz eng ko’p duch keladigan 
narsalardan biri elektron sxemalarni o’qishni 
o’rganish kerak. Sxemalarni yaxshi tushunish uchun, 
barcha radio detallarni sxemada belgilanishi, tuzilishi 
va ishlash prinsipini bilish kerak. 
Istalgan elektron texnikani siz o’zingiz mustaqil 
tuzatishingiz mumkin. Buning uchun malakali
professional bo’lish shart emas. Tuzatadigan 
texnikangizni internetdan sxemasini olib o’qishni 
bilishingiz lozim. Elektron komponentlarni nima 
vajifa bajarishini tushunish.
Ko’pgina radidatallar yaxshilab qarasangiz tashqi 
ko’rinishidan ishdan chiqqani ko’rinib turadi. Istalgan 
boshlovchi ham kerakli kondensator yoki qarshilikni 
payalnik bilan almashtirishni biladi. Multimetrda 
tekshirishni biladi. Kirish chiqish toklarini, tekshirish 
va.h.k 
Endi mavzuda chuqurlashamiz. 
Bu degani istalgan havaskorlar ham istalgan texnikani 
tuzataveradi degani emas. Proffessional o’rganish 
uchun 10 yil ham kamlik qiladi. Masalan zamonaviy 
impulsli ta’minlash manbaini o’zini ham tuzatish 
uchun malakali usta uchun ham ancha qiyin masala.
28-savol: qarshiliklar haqida ma'lumot 
Rezistor - O'zgarmas qarshilik 
Reostat - O'zgaruvchan(sozlanuvchan) qarshilik 
Termistor - O'zgaruvchan qarshilik, qarshiligi 
haroratga qarab o'zgaradi. Elektr qurilmalarini qizib 
ketishidan saqlash uchun va issiqlik o'lchovchi 
asboblarda qo'llaniladi. 
Pozistor - O'zgaruvchan qarshilik, qarshiligi
haroratga qarab o'zgaradi. Elektr qurilmalarini qizib 
ketishidan saqlash uchun va issiqlik o'lchovchi 
asboblarda qo'llaniladi. 
Fotoqarshilik - O'zgaruvchan qarshilik, qarshiligi 
yorug'likga qarab o'zgaradi. Elektr qurilmalarini 
yorug'likga qarab boshqarish uchun va yorug'lik 
o'lchovchi asboblarda qo'llaniladi. 
Tenzo qarshilik - O'zgaruvchan qarshilik, qarshiligi 
tashqi ta'sir mexanik deformatsiyaga bog'liq bo'ladi. 
Varistor - O'zgaruvchan qarshilik, qarshiligi berilgan 
kuchlanishga bog'liq bo'ladi. 
Shuningdek Induktiv g'altak, kondensator, diod va 
boshqa qarshiliklar bor. 
29-savol: Faza va Nol nima farqi bor? 
Faza - o’tkazgichimiz bu iste’molchiga tok 
keladigani. Nol - o’tkazgichimiz bu iste’molchidan 
tok ketadigani. Elektr toki berk zanjir bo’ylab bir 
tarafga qarab harakatlanadi.
Kuchlanish bu elektr potentsiallar farqi. Kuchlanush 
bitta o’tkazgichni o’zida bo’lmaydi. Petentsiallar 
farqiku. Farq ikkita nuqta orasida bo’ladi. 
Aytaylik batareykada 1.5 volt, bu degani elektr 
potentsialimiz biri ikkinchisidan 1.5 volt ko’p degani. 
O’tkazgichlarimizdan bittasi Nol unung elektr 
potentsiali yer bilan bir hil bo’ladi. Ikkinchi 
o’tkazgichimiz, Faza bu nolga nisbatan elektr 
potensiali bor kattalik. 
O’zgaruvchan tokimiz chastotasi 50Hz bo’lgani 
uchun, fazamizda + va - sekundiga 50 marta o’zgarib 
turadi. Shuning uchun faza bu + ham - ham emas. 
O’zgaruvchan tokda zaryadlarimiz ikki hil 
yo’nalishda harakatlanadi. 
O’zgarmas tokda yo’nalish bir tarafga bo’ladi, ya’ni 
o’tkazgichda zaryad tashuvchilar bir tarafga yuradi. 
Yuqori potentsialdan past potentsial tarafga 
harakatlanadi. 
30-savol: elektr elementlar 
Varistor - yarim o'tkazgichli qarshilik bo‘lib, uning 
qarshiligi kuchlanish o‘zgarishiga bog‘liq ravishda 
o‘zgaradi, shuning uchun uning VATsi chiziqli emas.
Varistorlarni yasashda asosan karbid va kremniy 
elementlari qo‘llaniladi.
Parashokli kristall karbit kremniyli qum bilan 
aralashtirib presslanadi va yuqori haroratda 
kuydiriladi (qizdiriladi), elektrodlar sepiladi. Tashqi 
ta’sirlardan himoyalash uchun varistorlar 
elektroizolyasiya laki bilan qoplanadi. 
Tenzoqarshilik - yarim o'tkazgichli qarshilik bo'lib, 
unda elektr qarshilikni mexanik deformatsiyaga 
bog‘liqligi qo‘llaniladi. Tenzoqarshiliklami 
tayyorlashda p- yoki n- tipidagi kremniy ko'proq 
qo'llaniladi. 
Fotoqarshilik - qarshiligi yoritilganlikka bog‘lik 
bo'lgan yarim o'tkazgich asbobdir. Bunda yoritilganlik 
ortgan sari fotorezistoming qarshiligi kamayib boradi 
va aksincha, yoritilganlik kamaysa qarshilik 
kamayadi. 


Termoqarshilik - elektr qarshiligi haroratga bog‘liq 
bo'lgan yarim o'tkazgichli qarshilikga aytiladi. Ikki xil 
termoqarshiliklar mavjud: termistor va pozistor. 
Termistor - harorat ortishi bilan qarishiligi kamayadi, 
harorat kamayishi bilan qarshiligi ortadi. 
Pozistor - harorat ortishi bilan qarshiligi ortadi, 
harorat kamayishi bilan qarshiligi ham kamayadi. 
Termistorlarni yasashda elektronli elektr o‘tkazishga 
ega bo‘lgan yarim o'tkazgichlar qo'llaniladi. Masalan, 
metallar, oksidlar va oksidlar aralashmalari. Ba’zi 
holatlarda termistorlami oynali ballonlarga 
joylashtiriladi va maxsus cho‘lg‘am yordamida 
qizdiriladi. Bunday termistorlami bilvosita qizdirishli 
termistor deyiladi.
Pozistorlami tayyorlashda titan-bariyli keramika 
elementlari qo'llaniladi.Termoqarshiliklar haroratni 
rostlash tizimlarida, issiqlikdan himoyalanishda, 
yong'indan saqlanishda qo'llaniladi. 
31-savol: payvandlash haqida 
Kavsharlangan joyni sifatli chiqishi, qalayni tarkibiga 
ham bog’liq. Tarkibida qo’rg’oshin qancha ko’p 
bo’lsa, shuncha hira, qalay qancha ko’p bo’lsa 
shuncha yaltiragan tiniq bo’ladi. Eski platalardan 
qalay eritib olib payalnikda payka qilib ko’ring, 
shunda taqqoslab sizdagi qalay sifatsiz ekanligini yoki 
payalnik quvvati yetmay turganligini bilib olsangiz 
bo’ladi. 
Qalayni qanday tanlash kerak? 
Eng keng tarqalgani POS ( Pripoy Olovyanno 
Svintsoviy ) qo’g’oshin bilan qalayni qorishmasi 
hisoblanib % miqdori ko’rsatiladi. Masalan: POS 40 
markali qalayda 40 % qalay, 60 % qorg’oshin bo’ladi. 
32-savol: radiotexnikada nechchi gradusli 
qiziydigan payalniklardan foydalaniladi? 
Detallarni payka qilishda, payalnik temperaturasini 
tanlash kerak, shundagina payka qilgan joyimiz 
mustaxkam kontakt bo’lib chiroyli, tekis yoyilgan, 
optimal natijaga erishishimiz mumkin. 
Payalnik temperaturasini oshirib yuborsak ham 
bo’lmaydi, yaxshi ulanmaydi, sifati tushib ketadi. 
Payalnik temperaturasi, har turli jarayonlar uchun, 
alohida tanlanadi. Ayrim paytlar payalnikni 
almashtirishga ham to’g’ri keladi. 
Payalnik harorati, qalaylash uchun doimo qalayni 
erish haroratidan 5-10 gradus yuqori bo’lishi kerak. 
Umuman olganda doimo ishlash uchun payalnik 
optimal temperatirasi 245- 300 gradus bo’lishi kerak. 
Biroq ayrim paytlarda turli hil metallarni qalaylashda 
600 gradusgacha ham qizdirishga to’g’ri keladi. 
Qanday qilib kerakli haroratga erishamiz? 
Aytalik sizda 100 vatt payalnik bilan, ko’p detallarni 
qalaylay olmaysiz. Imkoniyatlari chegaralangan. 
Bunday payalniklarda payalnik temperaturasi 
maksimal yuqorilab ketib pastlatib bo’lmaydi.
Biror bir detalni qalaylashda aniq temperaturani 
ushlab turib bo’lmaydi. 60 vattlik payalnik harorati 
ba’zan kamlik qilishi mumkin. 100 vattlik payalnik 
ishini bajara olmaydi. Ko’rinib turibdiki ayrim 
paytlarda bir nechta turli payalniknardan 
foydalanishimizga to’g’ri keladi. 
Hozirgi zamonaviy payalniklarda bemalol hohlagan 
temperaturani aniq ushlab turadi. Payalnikdagi quvvat 
regulyatori yordamida sozlab olinadi. 
Ayniqsa mikrosxemarni payka qilayotganimizda 
payalnik haroratini aniq ushlashga rioya qilish kerak, 
bo’lmasa qizdirib mikrosxemani ishdan chiqarib 
qo’yamiz. 
Bilasizmi!. Biz odatda lampalarni parallel ulab 
o’rganib qolganmiz. Ayrim joylarda ularni ketma ket 
ulab ham ishlatsa bo’ladi. 
Sxemadagi ikkala lampani quvvatini quyidagi 
formulaga qo’yib zanjirdan o’tayotgan tokni aniqlab 
olamiz. 
P=I*U U=220 v. P= 160Vt 
I= P/U = 160/220 = 0.72 A. 
Demak zanjirimizdan 0.72 amper tok oqib o’tyapti. 
Tokimiz zanjirni xamma yerida bir hil. 
Agar lampalarimizni quvvati bir hil bo’lganda har ikki 
lampadagi kuchlanish xam bir hil bo’lardi. 
Lampalarni quvvati har hil bo’lganligi sababli 
kuchlanishimiz ham har hil bo’lib bo’linadi bu ikki 
lampada. 
Misol uchun ikkita quvvati har hil biri 20 Vt 
ikkinchisi 200 Vt, lampa olib ularni ketma ket ulab 
yoqib ko’ramiz. Bu ikkala lampada 20 Vt lampa to’liq 
nakal bilan yorqin yonadi. Tok kuchi janjirni istalgan 
joyida bir hil bo’lganligi sababli 20 Vt lampichkani 
bemalol yoqadi. 200 Vt zo’rga yoqadi. 
33-savol: Anod va katod nima? 
Yarim o’tkazgichlar o’zgarmas tok zanjirida, normal 
ishlashi uchun, radio elementlarni elektrodlari, tok 
qutblariga to’g’ri ulanishi kerak. Yani + - adashmaslik 


kerak. Ularni adashmasdan to’g’ri ulanishi uchun 
elektrodlarni birini anod ikkinchisini katod deb nom 
berilgan. Anod + elektrod Katod - elektrod 
Boshqacha qilib tushuntiraman.
Yarim o’tkazgich priborga tok kiradigan tarafi anod 
bo’ladi. Shuning uchun anod elektrod + deb ataladi. 
Yarim o’tkazgich pribordan tok chiqib ketadigan 
tarafi katod bo’ladi. Shuning uchun katod elektrod - 
deyiladi. Ko’rinib turibdiki tok anoddan katodga 
qarab oqib o’tadi. 
34-savol: Rozetkalarni erib ketishiga ko’proq nima 
sabab bo’ladi: 
1) Rozetka kontaktlariga kabel o’tkazgichlarimiz 
yaxshi qotirilmasa qizish bo’ladi. 
2) Rozetka bilan elektr jihoz vilkasi bir biriga sifatsiz 
kontakt bo’lib bo’shroq, o’ynab turadigan bo’lsa 
qiziydi. 
3) Eski tipdagi Rossiyskiy vilka bo’lsa ham qiziydi. 
Chunki eski tipdagi vilka shtirlari ingichka bo’ladi. 
4) Kontaktlar qizimasligi uchun qat’iy talab, albatta 
rozetka va vilka bir biriga zich kontaktda bo’lishi 
kerak. 
5) Bazan bitta rozetkaga bir nechta elektr jihozni 
troynik orqali ulaymiz. Bunda rozetkadagi iste’mol 
toki ruxsat etilgan nominal tokidan ortib ketib 
qiziydi. 
6) Rozetka qizishiga sabab noto’g’ri elektr montaji 
ham sabab bo’lishi mumkin. Chunki bitta rozetkadan 
boshqa rozetkalarga ham tortib ketilgan bo’lsa rozetka 
qiziydi. Shuning uchun har bir rozetka uchun 
korobkadan alohida kabel tortib kelinishi kerak. 
7) Vilka ochilib yig’iladigan bo’lsa, kabel 
qotiriladigan vintlari boshab qolib rozetka va vilkani 
qizdiradi. 
8) Bazan korpusi ochilmaydigan quyma vilkalar ham 
ichidagi kontakti yaxshi bo’lmay qizish yuz beradi. 
9) Har bir ishlab chiqsruvchilar o’rtacha, nominal toki
10 A rozetkalar ishlab chiqaradi. Agar iste’molchi 
toki 10 A dan oshib ketsa ham rozetka qizishni 
boshlaydi. 
35-savol: UZO ni avtomatdan oldinmi yoki keyin 
qo’yish kerakmi? 
1) Bitta UZO bir nechta avtomatlar guruxini himoya 
qilsa. Birinchi bo’lib UZO o’rnatiladi keyin bir nechta 
avtomatlar o’rnatiladi. Eng ko’p tarqalgan usul. 
2) Har bir guruxni aloxida UZO va avtomat himoya 
qilsa. Bunda birinchi avtomat o’natiladi keyin UZO 
o’rnatiladi. Agar shitda bir nechta gurux bo’lsa, 
yuqoridagi DIN reykada gurux avtomatlari, pastdagi 
DIN reykada UZO lar o’rnatiladi. Har bir UZO o’zini 
avtomatiga ulanadi. 
Umuman olganda UZO va avtomatni birga 
o’rnatishda ketma ketligini unchalik axamiyati yo’q. 
Chunki ketma ket ulanganligi sababli ikkalasidan xam 
bir xil tok oqib o’tadi. Asosiy vazifa himoyalash 
uchun nominal toklarini to’g’ri tanlansa bo’lgani. 
36-savol: elektromontaji uchun qaysi o’tkazgich 
yaxshi ko’p tolalikmi yoki bir tolalik? 
1) bir tolali o’tkazgich egilishi qattiq bo’lganligi 
uchun, bu Qolgan shaklini yaxshi saqlab turadi. Ko’p 
tolalini qancha bukmang egilgan shaklini ushlab tura 
olmaydi.
2) bir biriga ulanishi oson. PUE 2.1.21 punktida
O’tkazgichlarni korobkada ulash payka, kavsharlash, 
preslash yoki qisish usuli bilan ulanishi kerak. Vint 
bilan ulaymizmi, shago, payka qilib ulasak xam bir 
tolali, ko’p tolalikga qaraganda afzal. 
3) Rozetka va viklyuchatelga ulash oson. 
O’tkazgichlarimuz rozetkaga vint bilan qotiriladi. 
Agar rozetka o’rnatilgan joy noqulay joylashgan 
bo’lsa ko’p tolalik o’tkazgichni ulash ancha qiyin 
bo’ladi yana ko’p tolalikni bir nechta tolasi osilib 
qotirilmay qolib, ko’z ilgamay qoladi bir biriga tegib 
qisqa tutashuv ham bo’lishi mumkin. 
37-savol: Kondensator haqida ma’lumot 
Kondensator bu o’zida elektr zaryadi yig’uvchi 
qurilma. Bunday funktsiyani akkumulyatorlar, 
batareyalar xam bajaradi, lekin bulardan farqi 
kondensator moment oniy lahzada, o’zidagi xamma 
yig’ilgan zaryadni berishi, uzatishi mumkin. 
Oddiy qilib kondensatorlarni sig’im deb xam ataymiz. 
Zaryad miqdorini yig’ish qobiliyatiga qarab sig’imi 
katta yoki kichik bo’ladi. 
Kondensatorimizni bilamiz ikkita elektrodi bo’ladi. 
Biri + biri - bu ikki elektrodlar orasiga dielektrik 
material qo’yilgan bo’ladi. Kondensatorga kuchlanish 
beradigan bo’lsak, metal plastinkalari orasida, elektr 
maydoni hozil bo’ladi.
Natijada kondensator huddi akkumulyator singari 
zaryadlanib qoladi. Bu ko’rinishni kichkina sig’imli 
akkumulyatorga qiyoslasak bo’ladi. 
Plastinkalar orasidagi dielektrik + va - zanjirimizni 
ulanib qolishiga yo’l qo’ymaydi. Ko’rinib turibdiki 
har bir konddnsator energiya to’plovchi hisoblanadi. 


Agar biz kuchlanishni o’chirsak bir necha vaqt 
davomida plastinkalar o’zidagi zaryadni saqlab turadi. 
Kondensatorlar + dan - tok o’tkazadigan bo’lsa o’sha 
zahoti razryadlanib ketadi. 
38-savol: O’zgaruvchan tokni o’zgarmas tokka 
aylantirishdan maqsad nima? 
Birinchi navbatda o’zgaruvchan tokni, 
transformatsiya qilish, kuchlanishini oshirish yoki 
pasaytirish juda oson va oddiyligi bilan bog’liq. 
Odatda Elektr stansiyalarimiz iste’molchilardan bir 
necha yuz km uzoqlikda joylashgan bo’ladi.
Elektr energiyasi iste’molchiga yetib borgunicha, 
yo’qotishlarga ozaytirish uchun, uni kuchlanishini 
oshirib olinadi. O’zgaruvchan tokni kamchiligi uni 
reaktiv quvvatidir.
Bu degani generator berayotgan tok quvvatini bir 
qismi foydalanilmasdan, biror foydali ish bajarmasdan 
yo’q bo’lib ketadi. Ko’pgina generator, transformator 
va elektr uzatish liniyalarimizni o’zi ham induktivligi 
bor. Induktivlik qancha yuqori bo’lsa reaktiv quvvat 
xam shuncha yuqori bo’ladi.
O’zgaruvchan tokni yana bir asosiy kamchiligi, 
o’tkazgichni butun ko’ndalang kesimi bo’ylab emas 
o’tkazgichni faqat sirti bo’ylab Harakatlanishidir. Bu 
esa tok oqib o’tuvchi yuzani ozayishi xisobiga 
o’tkazgich qarshiligi ortib energiya yo’qotishlariga 
olib keladi. 
O’zgarmas tokni afzalliklari: 
Ko’pgina iste’molchilarimiz elektron platalarida 
katushkalar, induktiv galtaklar va kondensatorlar 
o’zgaruvchan tokda o’zlarini reaktiv xususiyatini 
namoyon qiladi. O’zgarmas tokni asosiy afzalligi uni 
reaktiv quvvati yo’qligidir.
Bu degani generator ishlab chiqarayotgan energiyani 
xammasi iste’molchi tarafidan to’la foydalanishidir. 
Yana bir afzalligi o’zgarmas tok o’tkazgichni to’la 
kesimi bo’ylab Harakatlanishidir. Bu esa qizishni 
oldini oladi. 
39-savol: Qo’shnimizda kuchlanish 220V. 
Biznikida 195V. Kim ko’proq to’lov qiladi? 
Nima uchun kuchlanish tushuvi hosil bo’ladi: 
1) Xonadoningizga kelayotgan o’tkazgichni 
ko’ndalang kesimi ingichka bo’lib, iste’molchi 
yetarlicha ko’p tok olsa kuchlanish tushuvi sodir 
bo’ladi. 
2) Xonadoningizdagi elektr zanjirini ulangan joylari, 
yaxshi kontaktda bo’lmasa, qo’shimcha qarshilik 
bo’ladi. Qarshilik bor joydan tok o’tganda qiziydi. 
Qarshilik bor joydan tok oqib o’tganda, Om qonuniga 
muvofiq kuchlanish pastlab tok iste’moli oshadi. 
Endi amaliy misol keltiraman: 
Aktiv quvvat bu P=U*I, (kosinus fi bir deb qabul 
qilamiz) Masalan elektr isitkich elektr tarmog’imizga 
ulangan, kuchlanish 220 volt bo’lsa, iste’mol toki 9 
amper bo’ladi. Kuchlanish 190 volt bo’lsa, iste’mol 
tokimiz 10,4 amperga teng bo’ladi. Isitgich doim 
ishlab turganda, bir hil muqdorda elektr energiyasi 
iste’mol qiladi. Tahminan 2kvt/s 
Yana boshqacha qilib aytganda, elektr qurilmalarimiz, 
bir hil miqdorda elektr energiyasi iste’mol qiladi, 
bunda elektr tarmog’imizdagi kuchlanishni kattaligini 
umuman aloqasi yo’q. Yani kuchlanish pastlasa tok 
oshadi yoki aksi kuchlanish ko’tarilsa tok pastlaydi. 
Demak, uchta nazariya paydo bo’ldi: 
1. Biznikidagi 195 V kuchlanish bu o’zimizni 
aybimiz ya’ni xonadon ichida juda katta yuklma yoki 
kuchsiz qisqa tutashuv mavjud. Bu holda biz ko’p 
to’laymiz. 
2. Fazada nosimmetriyalik natijasida ya’ni kuchlanish 
kamligi sababli reaktiv quvvat ham mavjud. Bunda 
zamonaviy hisoblagichlar adashmaydi va ikki qo’shni 
ham teng to’laydi. 
3. Ideal holat bo’lib biznikiga sifat ko’rsatkichlari 
talablariga mos (toza) 195 V kirib kelyapti. Bunda 
iste’molchilarni sodda qurilmalar deb faraz qilamiz va 
natijada qo’shnimiz ko’p to’layotganligi kelib chiqadi. 
Asosan ikkinchi nazariya hayotga to’g’ri keladi. 
40-savol: 1 kVt necha amperga to’g’ri keladi? 
1 kVt necha amper ekanligini bilish uchun, yana bitta 
kattalik, kuchlanishni ham bilishimiz kerak bo’ladi. 
Elektr toki quvvat (Vt) da o’lchanadi. Tok kuchi (A) 
da o’lchanadi.
Boshqacha qilib aytsak, Quvvat kilovattda, tok kuchi 
esa amperda o’lchanadi. Agar kerak bo’lsa, 
kuchlanish 220 V bilamiz, quvvatni hisoblash 
formulasi orqali aniqlash mumkin. 
P=U*I P - quvvat, U - kuchlanish, I - tok. 
1 kVt=1000 Vt Formulaga ko’ra quvvatni 
kuchlanishga bo’lsak amper kelib chiqadi. 
1000 Vt/220 V=4.54 A Demak 4.5 amper ekan. 


41-savol: Ma’lumotlarni uzatish haqida ma’lumot 
Ma’lumotlar uzatishda 3 ta usuldan foydalaniladi:
1.Simli uzatish. Simda uzatishda elektr toki 
o'zgarmas(impuls) yoki o'zgaruvchan(chastota) 
ko’rinishida harakatlantiriladi va ma’lumotlar 
uzatiladi. Ma’lumotlarni uzatish tezligiga ko’ra 2-
o’rinda turadi. 
2. Simsiz uzatish. Simsiz uzatishda elektromagnit 
to'lqinlardan(Mikroto’lqinlar, Radioto’lqinlar) 
foydalaniladi(ko’zga ko’rinmaydigan nurlanish turi) 
yordamida uzatiladi. Ma’lumotlar uzatish tezligiga 
ko’ra 3-o’rinda turadi. 
3. Infraqizil nurlar orqali uzatish. Infraqizil nurlar 
orqali uzatishda Infraqizil nurlar(IR - Infra Red, 
ko’zga ko’rinmaydigan nurlanish turi) yordamida 
uzatiladi. Infraqizil nurlar orqali uzatishni o'zi ham 2 
usulga bo'linadi:
1. Havoda to'g'ridan to'g'ri uzatish. Afzalligi arzonligi 
hech qanday sim yoki kabel ishlatilmaydi, kamchiligi 
to'siq bo'lmasligi kerak va shovqin, turli tashqi 
ta'sirlarga nisbatan sezgir. 
2. Maxsus kanal orqali uzatish. Optik(shisha) tolali 
kabel orqali uzatiladi. Afzalligi to'siqlar yo'q, 
shovqin, turli tashqi ta'sirlar bo'lmaydi, kamchiligi 
maxsus kanal(optik tolali kabel) talab etiladi. 
Ma’lumotlar uzatish tezligiga ko’ra Infraqizil nurlar 
orqali uzatish 1-o’rinda turadi. Bunda ma’lumotlarni 
uzatishda havoda to’g’ridan to’g’ri uzatish usulidan 
ko’ra maxsus kanal orqali uzatish usuli nisbatan ancha 
yuqori tezlikni beradi. 
Shuningdek ma’lumot singari elektr energiyasi ham 
uzatiladi. Bunda Simli va simsiz usullaridan 
foydalaniladi. Simli uzatish hammaga ma’lum 
uzatishdir. Simsiz uzatishda esa elektromagnit 
to’lqinlar(Mikroto’lqinlar) dan foydalaniladi. 
42-savol: avtomat qo’ymasdan, faqat UZO qo’ysa 
bo’ladimi? 
UZO insonlarni elektr toki urishidan va 
kabellarimizni qizib yonib kuyishidan himoya qiladi. 
Elektr hisoblagichdan keyin odatda yong’inga qarshi 
100 mA, 300 mA nominaldagi UZO qo’yish 
maqsadga muvofiq bo’ladi.
Elektr shitda guruxlarga ajratilgandan keyin odamni 
tok urishidan himoya qilish uchun 10 mA, 30 mA 
nominaldagi UZO qo’yish maqsadga muvofiq bo’ladi. 
UZO bilan birgalikda avtomat xam qo’yish kerak. 
Chunki UZO qisqa tutashuvdan himoya qilmaydi. Har 
doim UZO va avtomat yonmayon o’rnatiladi. 
43-ssavol: qisqa tutashuvda avtomat tashlamasa? 
1) avtomatda keyin rortilgan liniya, kabel uzoq yerga 
tortilgan. Liniya qarshligi me’yordan ortib ketsa, 
qisqa tutashuv vaqtida, qisqa tutashuv toki (taxminan 
4500A) xosil bo’lmasdan o’z nominal kattaligiga 
etmay qoladi natijada avtomat tashlamaydi.
Bunda liniya huddi isitgich singari ishlaydi natijada 
yongin kelib chiqadi. Shuning uchun avtomatdan 
keyin liniyani chegarasi bo’lishi kerak. 
2) Elektromagnit ajratgichi ( mexanik ) ishdan 
chiqqan bo’lishi mumkin. 
44-savol: nima uchun 3 fazalik tizim ishlatiladi? 
Amalda 4 yoki 5 fazalik, xatto 10 faza qilib xam 
foydalansa bo’ladi. Bu faqat elektr energiyasini sarf 
Harajatlarini ko’paytirafi xolos. Dunyo bo’yicha 
ishlab chiqariladigan elektr energiyasini 60% ni katta 
zavodlarda elektr motorlda foydalaniladi. 
Elektr motorlarni aylanishi uchun 3 fazalik 
tarmog’idagi magnit maydoni yetarli xisoblanadi. 
Endi 5 fazalikni tasavvur qilib ko’raylik:
bunda elektr motorda o’ramlar soni oshib ketib, 
ortiqcha sarf Harajat keltirib chiqaradi. Faza 5 ta 
bo’lgani bilan elektr motorni aylanishida quvvati 
bo’yicha yaxshilanish bo’lmaydi. 
45-savol: nima uchun qushlarni tok urmaydi? 
Aytaylik bizda kuchlanish ostidagi o’tkazgich 
simimizga qush kelib qo’ndi. Hech narsa sodir 
bo’lmadi, tok urmadi. Chunki qush havoda turibdi. 
Havo esa tok o’tkazmaydi dielektrik hisoblanadi. 
Yanayam yaxshiroq tushunish uchun biz kuchlanish 
va tokni tushunishimiz kerak.
Tok bu zaryadlangan zarralarni tartibli harakati. 
Bu zaryadlangan zarralar harakatga kelishi uchun 
potensiallar farqi yuzaga kelishi kerak. 
Bizda qushimizni oyoqlari bitta o’tkazgichda turibdi, 
potensiallar farqi yo’q.
Liniyamizda boshida ohirigacha bir hil kuchlanish 
bo’lganligi uchun qushlarni oyoqlari orasida 
potensiallar farqi bo’lmaydi.


Yana bir sababi metall simimizni qarshiligi juda 
kichkina bo’ladi qushlarni tanasini qarshiligi yuqori 
bo’ladi. Tok esa qarshigi yuqori tarafdan yurmaydi, 
qarshiligi past tarafdan o’tadi. 
Ba’zan ta’mirlash vaqtida kuchlanish ostidagi 
liniyalarimizni ulashga to’g’ri keladi. Xaqiqatdan xam 
biz o’zimiz orqali yerga tok o’tishidan ixotalab olsak 
bemalol kuchlanish ostida xam qo’rqmay ishlasak 
bo’ladi. 
46-savol: telefon nima uchun qotadi 
Telefon qotishini bir necha sabablari bo'lishi mumkin. 
1. Telefon xotira to'lgan. Har qaysi kompyuter 
Xotirasi to'lishni boshladiki qotishni boshlaydi. Agar 
qotish boshlasa xotirasini tozalash kerak bo'ladi.
Xotirada vaqtinchalik fayllar yoki kesh fayllar ham 
bo'ladi. Shu fayllarni ham vaqti-vaqtida ko'payib 
ketmasdan tozalab turish kerak bo'ladi.
Bundan tashqari xotira to'lgan vaqtda batareya quvvati 
ham ko'p sarflanadi. Bunga qurilmaning ma'lumotni 
olishi uchun ko'p kuch sarflashi hisoblanadi, 
boshqachasiga aytganda xotirani yozish-o'qish tezligi 
pasayadi. 
2. Ko'p dasturlarni fonda ishlashi. Agar telefonda ko'p 
dasturlar o'rnatilgan bo'lsa, ular fonda ishlab 
protsessorni kuchini keraksiz amallarni bajarish uchun 
ishlatayotgan bo'lishi mumkin. Shuning uchun 
keraksiz dasturlarni o'chirish yoki fondan olib tashlash 
kerak bo'ladi.
Kompyuterda ham shunday ko'p dasturlar fonda 
ishlab turadi va kompyuterni ishga tushish vaqtida 
ishga tushib kopyuterni qotirib, ishga tushushini 
sekinlashtiradi. Buni oldini olish uchun avtomatik 
yuklash(avto zagruzka) dan keraksiz dasturlarni 
o'chirish kerak bo'ladi.
Bundan tashqari qancha ko'p dastur ishlasa yoki 
protsessor qancha ko'p amal bajarsa shuncha ko'p 
batareya quvvati sarflanadi. 
3. Telefonga ko'tara olmaydigan dastur(o'yin) yozish 
ham protsessorni charchatadi va qotiradi. 
4. Telefonni tez-tez o'chirib turish kerak. Telefonni 
doimiy maromda ishlaversa ma'lumotlarni qayta 
ishlashi sekinlashadi. 
5. Telefonni vaqtida yilda hech bo'lmasa bir marta 
tozalash yoki sozlamalariga qaytarish(sbros qilish) 
kerak bo'ladi. 
6. Telefonga fleshka qoyib ishlatsa ham sekin ishlashi 
mumkin.Agar fleshka qoyganda telefon qotib ishlasa, 
fleshkasiz ishlatgan ma'qul. Kerakli ma'lumotlarni
telefonni ichki xotirasiga saqlash kerak.
Keraksiz ma'lumotlarni tarmoq bulutiga asoslangan 
xotiralar(Google drive, One drive) da saqlash va zarur 
ma'lumotlarni alohida xotiraga yoki fleshkaga saqlash 
kerak.
Fleshka qo’yganda telefonni qotishini bir sababi 
sifatsiz fleshka yoki fleshkani yozish-o'qish tezligini 
pastligi bo'lishi mumkin. Shuning uchun fleshka 
qo’yib ishlatsa ham sifatli va yozish-o'qish tezligi 
yuqori bo'lganidan ishlatish kerak.
Sabab telefonga fleshka qo'yilganda telefon dasturlari 
ma'lumotlarini fleshkaga yozishni boshlaydi va 
dasturni ishlatgan vaqtimizda sifatsiz fleshka 
ma'lumotni tez yuklanishini ta'minlab berolmaydi. 
7. Telefonnni qo'shimcha virtual xotira yoki 
RAM(tezkor xotira) funksiyasini ishlashini ta'sirida 
ham telefon qotib ishlashi mumkin. Agar ushbu 
funksiya telefonni ishlashiga salbiy ta'sir ko'rsatsa, 
funksiyani albatta o'chirib qo'ygan ma'qul bo’ladi. 
47-savol: telefondan to'g'ri foydalanish haqida 
Telefondan foydalanish davomida kishi 
nurlanish(radiatsiya) oladi. Nurlanishni nurlanish 
manbalaridan oladi. Eng ko’p nurlanishni 
elekromagnit to'lqinlar(Mikroto’lqin, Radioto’lqin) 
dan oladi va shuning bir qismini ekrandan chiqadigan 
ko’zga ko’rinmas nurlardan oladi. Telefondan iloji 
boricha kamroq foydalanish kerak.
Sababi nurlanish telefondan foydalanish vaqti va 
tanaga qay daraja yaqinligiga qarab ortib boradi. 
Nurlanish tananing turli qismlariga turlicha darajada 
ta'sir qiladi eng yomon ta'sir yurak va miyaga 
qiladigan ta'sir hisoblanadi. Nurlanishni eng yomon 
ta'siri turli xil jiddiy kasalliklarni keltirib 
chiqarishidir.
1. Telefonda to'g'ri gaplashish. Telefonda iloji boricha 
qisqa vaqt suxbatlashish kerak. Odatda telefon 
quloqqa qo'yib suxbatlashiladi bu esa miyaga eng 
yaqin nuqta hisoblanadi va miyaga to'g'ridan-to'g'ri 
ta'sir qiladi. Uzoq vaqt suxbatlashish esa yomon ta'sir 
qilishi mumkin.
Iloji bo'lsa simli quloqchin(simli naushnik) dan 
foydalanish kerak. Bo'lmasa ovoz kuchaytiruvchi 
eshitish vositasidan foydalanish kerak. Ammo Simsiz 
quloqchin(simsiz naushnik) dan uzoq foydalanmaslik 


kerak bu ham nurlanish hisobiga ishlaydi, bu ham 
jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. 
2. Telefon ekranini ta'siri. Telefonni ekranidan 
chiqadigan nurlar ham ta'sir qilishi mumkin. Iloji 
bo'lsa xona yorug'ligiga moslash kerak yoki avto 
yorug'likni boshqarish funksiyasini yoqib qoyish 
kerak.
Asosiy ta'sir nurlanishdan emas ekranga uzoq vaqt 
tikilib turishdan kelib chiqadi. Qancha ko'p telefon 
ekraniga qarab tursa shuncha ko'p ko'z charchaydi. 
Ko'z charchashiga sabab uzoq vaqt bir nuqtaga tikilib 
turishdir. Bunda ko'zni ochilib yopilishi o'z vaqtida 
bo'lmaydi. Odatdagiga qaraganda kamroq ko'z ochilib 
yopiladi va namlab turilmagani uchun ko’z qurib 
qoladi.
Tavsiya etiladi: Uzoq vaqt telefon ishlatmasdan tez-
tez ko'zni boshqa bir nuqta qaratish va turli ko'z 
mashqlarini qilish ko'z charchashini kamaytirishga 
yordam beradi.
Maslahat: Agar diqqatni bir joyga jamlashga 
qiynalsangiz uzoqdagi biror bir jism(nuqtaga) qarab 
turish diqqatni jamlashga yordam beradi. Bunda miya 
diqqatni bir nuqta qaratadi va boshqa xalaqitlardan 
qochadi. 
3. Telefonda tarmoqdan to'g'ri foydalanish. Telefon 
ishlaydigan tarmoqlari asosan simsiz tarmoqlar(Mobil 
tarmoq, Bluetooth, Wi-Fi) hisoblanadi. Simsiz 
tarmoqlar elektromagnit to'lqinlar(Mikroto’lqinlar, 
Radioto’lqinlar) nurlanishlar bilan ishlaydi.
Tarmoqdan to'g'ri foydalanish deganda, faqat kerakli 
tarmoqqa ulanish va undan me'yorida foydalanish 
tushuniladi. Ma'salan mobil tarmoqdan 
foydalanayotgan bo'lsa, qolgan tarmoqlarni o'chirish 
kerak. Sababi ishlatsa-ishlatmasa baribir yoqilgan 
holatda nurlanish chiqadi. Bunda tarqatuvchi 
ulanuvchi ahamiyati yoq ikkalasi ham nurlanish 
beradi.
Bundan tashqari batareya quvvati ham kamroq 
sarflanadi va elektr qurilma avtonom rejimda uzoqroq 
vaqt ishlaydi. 
4. Quloqchindan to'g'ri foydalanish. Quloqchindan 
foydalanganda avvalo shuni unutmaslik kerak bunda 
tovush to'g'ridan-to'g'ri quloqqa kiradi va simsiz 
quloqchin bo'lsa qo'shimchasiga nurlanish beradi. 
Quloqchindan uzoq vaqt foydalanmaslik va tovushni 
balandligini minimal qilib qo'ygan maqsadga muvofiq 
hisoblanadi.
Agar tovush balandligi yuqori bo'lsa uzoq vaqt 
umuman foydalanish mumkin emas. Tovush 
balandligi yuqoriligi o'z navbatida quloq pardasiga 
jiddiy ta'sir ko'rsatishi mumkin va quloq pardasini 
teshilib quloqni eshitish qobiliyatini yo'qolishiga olib 
kelishi mumkin.
Bundan tashqari quloqchinda tovush eshitganda quloq 
baland yoki past tovushga o'rganib qolishi va boshqa 
darajadagi tovushlarga ta'sirchanligi ortib ketishi 
mumkin.
Shuningdek boshqa ta'sirlari ham bor. Shuning uchun 
telefondan me'yorida foydalanish kerak. Uzoq vaqt 
foydalanish esa albatta jiddiy kasalliklarni keltirib 
chiqaradi. Buni o'sha vaqtni o'zida sezmasligimiz 
mumkin. Ammo yillar davomida baribir o'z ta'sirini 
ko'rsatadi. 
Maslahatim telefondan faqat kerakli maqsadlarda 
ishlating. Maqsadsiz va foydasiz narsalarga 
vaqtingizni sarflamang. Masalan o'yin, keraksiz va 
foydasiz rasm-videolarga va hokazolarga sarflamang. 
Bularni yozishimdan maqsad salomatlikka befarqlik 
qilmanglar va e'tiborli bo'linglar degan umidda 
yozdim. 
48-savol: 220v tarmoqni qisqa tutashuvdan 
qanday himoyalash kerak? 
Tarmoqni himoya qilish uchun avtomat ishlatiladi. 
Avtomatni ikkita himoyasi bor: 
1) tok ko’p o’tganda bimetall plastinka qizib 
iste’molchini elektr tokidan uzadi.
2) qisqa rutashuvdan himoya qiladi, iste’molchida 
qisqa tutashuv bo’lganda avtomat katushkasida kuchli 
magnit oqimi paydo bo’lib, mexanizmni ishga 
tushirib, iste’molchini elektr tarmog’idan uzib 
qo’yadi. 
Avtomat va o’tkazgichni to’g’ri tanlashingiz juda 
muhim hisoblanadi. Agar o’tkazgichni avtomatga 
nisbatan ingichka tanlab qo’ysangiz, masalan: kabel 
16 amper, avtomat 25 amper. Aytaylik iste’mol 
quvvatimiz oshib ketsa, kabel qizishni boshlaydi, 
avtomatni bimetall plastinkasi bu tokka qizimaydi, va 
tashlab yubormaydi.
Natijada kabel izolyatsiyasi erib qisqa tutashuv 
bo’ladi. Shundagina avtomat tashlaydi. Bitta no degan 
joyi bor avtomat ishladi, biroq kabelni yangi tortish 
kerak bo’ladi. 
Avtomatdan keyin iste’molchigacha masofa xam uzun 
bo’lib qolmasligi kerak. Aks holda qisqa tutashuv 
vaqtida kabelimiz qizdiruvchi element vazifasida 


huddi spiral singari bo’lib qoladi. Avtomatni qisqa 
tutashuv tokiga yetib bormaydi, avtomat tashlab 
yubormaydi. 
49-savol: impulsli transformatorini multimetr 
yordamida tekshirish. 
Impulsli transformatorni tekshirishdan avval uni 
yuqori tarafida markasi yozilgan bo’ladi. Shu 
markasini internetdan izlaysangiz u qanday 
tuzilganligini bilib olasiz. 
Tekshirishdan avval agar u platada turgan bo’lsa, 
yechib olish kerak.Tuzilishini bilib olgandan keyin 
multimetrni qarshilikni o’lchash rejimiga qo’yib, 
cho’lgamlarini sozligini tekshirib chiqasiz. 
Impulsli transformatorni oyoqchalarini aniqlab 
olgandan keyin uni cho’lgamlarini prozvonka qilish 
kerak chunki o’ramlar orasida izolyatsiyasi o’tkazib 
yuborgan bo’lishi, cho’lga’mlar orasi qisqa tutashuv 
bo’lgan bo’lishi mumkin.
Multimetr yordamida cho’lgamlarida uzilgan yeri 
yo’qligini xam tekshirib chiqish kerak yana bir 
tekshiriladigan yeri o’zakni sog’ligi. Singan joyi 
bormi yo’qligi ham muhim xisoblanadi. 
50-savol: kuchaytirgich signali sifati nimaga 
bog’liq? 
Xalaqitlarni turlari xam juda ko’p, ko’p narsaga 
bo’liq, bularni xammasi chiqish signalida shovqin 
bo’lib ko’rinish beradi. Ulangan o’tkazgichlar 
sifatlisini olish kerak. Har bir kuchaytirgichni nominal 
quvvati va maksimal quvvati bo’ladi.
Nominal quvvatida shovqin va halaqitlar meyorida 
bo’ladi. Maksimal quvvatida halaqitlar 10% dan 
yuqori bo’ladi.Shuning uchun chiqishdagi signal 
kirishga bog’liq bo’ladi, yani kuchaytiegichga 
berilayotgan nominal kuchlanishga bog’liq. 
Kuchlanishni oshirsak, chiqishda shovqinlar ham 
oshadi.
51-savol: payvandlash stansiyasi haqida? 
Payalnik stansiyalarni ikki turga ajratiladi. Kontaktli 
va kontaktsiz. Kontaktlisi oddiy stansiya hisoblanadi. 
Oddiy payalnik faqat yonida elektron bloki bor 
boshqaradigan. Bunday payalnikni termoregulyatorli 
payalnik desak ko’pchiligimiz tushunamiz. 
Elektron platalar borgan sari kichiklashib ketyapti 
mikrosxemalar, prosessorlar, oyoqchalari shunday 
ko’pki, ayrimlarini oyoqchalari ko’rinmaydi.bunday 
komponentlarni oddiy payalnik bilan payka qilish 
imkonsiz. Aynan ko’p oyoqli prosessorlar kontaksiz 
payka qilinadigan stansiyalar yaratilishiga turtki 
bo’lgan. 
Analog va raqamli stansiyar. Boshqaruv prinsipiga 
ko’ra analog va raqamliga bo’linadi. Analog stansiya 
qiziganda o’chadi sovusa yonadi ya’ni qizishini 
boshqarish odfiy rele orqali boshqariladi. Raqamlida 
esa termoregulyator orqali boshqariladi.
Ko’p oyoqli komponentlarni demontaj qish uchun 
termofeni bor stansiya kerak bo’ladi. Xavo oqimini 
boshqarish uchun Har xil o’lchamdagi nasadkalari 
bo’lishi kerak. Asosan 3 hil nasadka bo’ladi.
Termofenda temperaturani xam, xavo sarfini xam 
boshqariladigan bo’lishi kersk. Shundagina 
kutilganidek natijaga erishasiz. Oddiy arzonlarida 
fenni o’zidan nastroyka qilib boshqariladi.
52-savol: elektr toki haqida ma’lumot 
Elektr toki — elektr zaryadlarining tartibli harakati. 
Elektr toki bo’lishi uchun 3 ta shart bajarilishi kerak: 
• moddada erkin elektr zaryadlari;
• ularni tartibli harakatga keltiruvchi elektr maydon;
• zanjir berk boʻlishi kerak.
Zaryadli zarralar tok tashuvchilar deb ataladi. Metallar 
va yarimoʻtkazgichlarda tok tashuvchilar 
elektronlardan, elektrolitlarda musbat va manfiy 
ionlardan, ionlashgan gazlarda musbat va manfiy 
ionlar hamda elektronlardan iborat.
Zaryadli zarralarning elektr maydon taʼsirida jismga 
nisbatan koʻchishi natijasida vujudga keladigan Elektr 
toki oʻtkazuvchanlik toki deb, zaryadlangan 
makroskopik jism (masalan, suyuqlik yoki gaz)larning 
koʻchishidan yuzaga keladigan elektr toki konveksion 
tok deb ataladi.
Siljish toki deb ataladigan tok ham mavjud. Bu tok 
zaryadlar harakatiga bogʻliq boʻlmay, balki elektr 
maydon kuchlanganligining vaqt boʻyicha 
oʻzgarishiga mutanosib (proporsional) boʻladi.
Siljish toki magnit maydon hosil qilish xususiyati 
jihatidangina oʻtkazuvchanlik va konveksion tokka 
ekvivalentdir.
Elektr tokining mavjudligini tok tufayli yuz beradigan 
quyidagi taʼsir yoki hodisalarga qarab bilish mumkin:


• issiqlik taʼsiri — tok oʻtayotganda oʻtkazgich (oʻta 
oʻtkazgich bundan istisno) qiziydi;
• kimyoviy taʼsiri — Elektr toki oʻtkazgichning 
kimyoviy tarkibini oʻzgartiradi (masalan, elektroliz 
hodisasi);
• magnit taʼsiri (masalan, tokli oʻtkazgich yonida 
magnit milining ogʻishi, elektromagnitlar);
• kuch taʼsiri (masalan, magnit maydonida tokli 
oʻtkazgichning ogʻishi, elektr dvigatellar);
• yorugʻlik taʼsiri (masalan, siyraklangan gazlarda 
razryad, elektr yoyi).
Zaryadlarning tartibli harakatiga oʻzgarmas tok dеb 
ataladi. Tokning yo’nalishi sifatida musbat 
zaryadlarning harakat yo’nalishi qabul qilingan. 
53-savol: nimaga yulduzcha va uchburchak usulda 
ulanishda liniyalarda qisqa tutashish bo’lmaydi? 
Qisqa tutashuv vaqtida qarshilik judayam kichik 0.05 
Om bo’ladi. Om qoniniga ko’ra I=U/R 
I=220/0.05= 4400 amper bo’ladi.
Yulduz yoki uchburchak ulaganimizda qisqa tutashuv 
bo’lmasligiga sabab, elektr motor cho’lg’ami orqali 
tok oqib o’tganda, cho’lg’amni qarshiligi bo’ladi, 
qarshiligi bo’lganligi sababli tok unchalik yuqori 
bo’lmaydi. Fazamiz esa o’z funksiyasini bajararadi 
elektr motor o’ramlarida magnit maydoni xosil qiladi. 
54-savol: kerakli kuchlanish va tokni olish uchun 
qarshilik tanlash? 
Kerakli qarshilikni tanlash uchun Om qonunidan 
foydalanamiz. I=U/R U=12 V, I=5 A, R=?
Bizga kuchlanish va tok ma’lum qarshilikni topamiz. 
Kuchlanish 12V dan 5V ga tushushi uchun 7V 
kuchlanish tushuvini olamiz. R = U/I = 7/5 =1.4 Om 
bizga 12 voltni 5 voltga tushirish uchun 1.4 Om 
qarshilik kerak bo’ladi. Iloji boricha issiqlikga 
bardoshliroq qarshilik qo’yish kerak. 
55-savol: akkumulyatorni qancha vaqt zaryadlash 
kerak? 
Akkumulyator to’liq razryadlanib ketgan bo’lsa, 
o’rtacha 9 - 10 soat vaqt ketadi. Zaryadlash vaqti 
akkumulyatorni turi, zaryadini xolatiga qarab Har xil 
bo’ladi. Akkumulyatorlarni keragidan ortiq zaryadlab 
bo’lmaydi. 
Chunki qo’rg’oshinli plastinkalarda qaynashdan xosil 
bo’ladigan qatlam( qasmoq) xosil bo’ladi. Undan 
keyin akkumulyatorni quvvatini tiklab bo’lmay 
qoladi. 
Akkumulyatorni zaryadlashda umumiy sig’imini 10% 
olamiz.( sigimi deganda amperi nazarda tutiladi, 
masalan sigimi 60 a/ch bo’lsa bir soatda 60 amper tok 
beradi degani, 30 amperdan bersa 2 soatga yetadi 
degani) Agar bizdagi akkumulyator 60 A bo’lsa 
zaryadlashni maksimal toki 6 amperdan oshmasligi 
kerak.
Yaxshisi sekin sekin 3 amperdan past tok bilan 
quvvatlash kerak. Vaqt ko’p ketadi lekin plastinkalari 
xususiyatini saqlab qoladi. Shuning uchun zaryaqlash 
qurilmasida tokni pasaytiradigan regulyatori bo’lishi 
kerak. 
Kuchlanishi – akkumulyatorni kuchlanishini odatda 
12 volt deb o’rganib qolganmiz, aslida bu noto’g’ri 
normal xolatda 12.6-12.7 volt bo’ladi. Multimetrda 
kuchlanishini o’lchanganda 12 volt chiqsa 
akkumulyator zaryadi 40-50% turgan bo’ladi. 
Zaryadlash qurilmasini chiqish kuchlanishi 13.8-15 
volt oralig'ida bo’lishi kerak. 

Bilamiz akkumulyatorni zaryadlashda zaryadlash toki 
akkumulyator sigimini 10% ga qo’yiladi. Masalan 
akkumulyator 60 a/ch bo’lsa, zaryadlash toki 6 
amperdan oshmasligi kerak.
Uy sharoitida yasalgan zaryadnikda xam ampermetr 
regulyator va voltmetri bo’lishi kerak. Har soat yoki 
Har ikki soatda akkumulyatorni nazorat qilib turish 
kerak.
Zaryadlashni boshida 6 amperdan zaryadlagan 
bo’lsangiz, akkumulyator to’yinishiga qarab tokni 
pasaytirib borasiz, bo’lmasa elektrolit qaynab ko’p 
gaz ajralib ketadi. 
Zaryadlashni boshida kuchlanish past tok baland 
bo’ladi. Akkumulyator to’yingani sari kuchlanish 
oshib boraveradi. Kuchlanish 14.4 voltga borgandan 
keyin tokni taxminan 1.5-3A tushirish kerak. 
Zaryadlash davomiyligini elektrolit zo’r berib 
qaynashni boshlanish chegarasigacha quvvatlash 
kerak. 
Zaryadlash toki kuchlanish doimiy o’zini kattaligiga 
yetmaguncha zaryadlab turiladi bunda tokni 1 
ampergacha tushirishingiz mumkin. Akkumulyatorni 
to’yinganligini yana shundan bilish mumkinki, ohirgi 
1 soatda kuchlanish va tok kattaliklari o’zgarmay 
qoladi. Necha soat zaryadda turishi qiziq savol, biz 
akkumulyatorimiz qanchalik quvvati ketganligini 
bilishimiz kerak.
Akkumulyator to’liq to’yinganda 12.6 volt bo’ladi, 
multinetrda kuchlanishini o’lchasak 11.6 volt chiqsa 


100% razryadlangan bo’ladi. 100 foiz razryadlanga 
akkumulyatorni 6 amperdan quvvatlasak o’rtacha 10 
soatta turishi kerak, 3 amperdan zaryadlasak 20 soat 
turishi kerak. 
56-savol: fazani tarmoqdan olib, nolni yerdan olsa 
bo’ladimi? 
Nol o’rniga Qisqa tutashuv ulashdan avval ularni bir 
biridan qanday farqi borligini tushunib olish kerak. 
N - nol elektr tarmogimizda iste’molchilarni elektr 
energiyasi bilan ta’minlash uchun foydalaniladi. 
PE - elektr tarmogida elektr energiyasidan insonlarni 
himoya qilish uchun foydalaniladi 
Aslida biz Qisqa tutashuvni fazadan himoyalanish 
uchun tok yerga o’tib ketishi uchun foydalanamiz.
57-savol: avtomatni ulanishi haqida? 
Pastdan ulansa ham yuqoridan ulansa ham avtomatni 
ishlashiga ta’sir qilmaydi. Umumiy qoida ish 
bajarishda shitdagi avtomatni yuqori tarafida faza 
bo’ladi, avtomatni pastki tarafiga iste’molchi ulanadi.
Faza va iste’molchi tomonni aniq ajratish uchun 
shunday qilinadi.
58-savol: shunt qarshilik nima uchun kerak? 
Shunt degani so’zma so’z tarjimasi yo’q biroq,
tarmoqqa bo’lish, yo’lni ajratib yuborish, liniyani 
ayirish yoki zahira yo’l degan manolarni anglatadi.
Elektr zanjirimizda shunt elektr tokini boshqa 
yo’nalishga burib yuboradi. Shuntni biz oddiy 
qarshiligi kichkina qarshilik deb tasavvur qilsak 
bo’ladi, oddiy qilib aytganda kichik Om lik qarshilik.
Aytaylik tok A punktdan B punktga qarab doim oqib 
turibdi. U o’z yo’lida shuntga duch kelyapti 
qarshilikka uchramay, erkin oqyapti. 
Chunki shunt qarshiligi juda kichkina. Esdan 
chiqarmaymiz elektr bu tok kuchi va kuchlanish 
parametrlari bilan xarakterlanadi. 
Zanjirni bir qismi uchun om qonunini yodga olaylik: 
I = U/R I - tok, U - kuchlanish, R - qarshilik 
Shunt qarshiligi bizda o’zgarmas oddiy qilib aytsak " 
konstanta " shuntdagi kuchlanish tushuvini biz 
voltmetr yordamida o’lchab bilishimiz mumkin. 
Om qonunidan U = IR xisobga olsak, demak voltmetr 
ko’rsatgichi qancha yuqori bo’lsa, shuntdan 
shunchalik ko’p tok kuchi oqib o’tadi. 
Bu degani, biz bemalol A nuqtadan B nuqtaga oqib 
o’tayotgan tok kuchini xisoblashimiz mumkin.
Shuntni ishlash prinsipi shunaqa. Ko’pincha bu 
prinsipdan o’lchov priborini, o’lchov diapazonini 
kengaytirish, oshirish uchun xam foydalaniladi. 
59-savol: potensial nima? 
Potensial energiyani xarakterlovchi fizik kattalik 
xisoblanadi. Qachonki ikkita nuqta orasida Har xil 
miqdorda energiya bor bo’lgan xolatdagi vaziyat. 
Batareyani ikkala uchlari orasidagi potensiallar farqi 
1.5 voltga teng. + tarafi yuqori potensiali - tarafni 
potensialidan 1.5 voltga ko’p.
Agar rozetkadagi kuchlanishni qaraydigan bo’lsak, 
potensiallar farqi - 220 V ga teng, batareykadan farqi, 
potensialni kattaligi Har bir nuqtada doim o’zgarib 
turadi biroq potensiallar farqi doimo 220 V bo’lib 
qoladi. 
60-savol: tok urganda tokning ta’siri? 
Ochik turgan o’tkazgichga kaftimizni teskari yani 
tashki tarafi bilan teginish kerak. Qo’limiz mushaklari 
elektr toki udarini olgandan keyin musht bo’lib qisilib 
qolsin. Natijada tok bilan kontakt bo’lmasdan itarilib 
ketsin. Teskari xolatda kaft o’tkazgichni maxkam 
qisib ushlab qoladi uni tortib olish imkonsiz bo’lib 
qoladi. 
Inson uchun 25 voltdan yuqorisi xavfli xisoblanadi. 
Bu vaziyatda tok bilan kuchlanishni bir biridan 
farqlab olishimiz kerak. Insonni tok uldiradi.
30-50 mА dan yuqori tok yurak qismimizdan oqib 
o’tsa fibrilyatsiya (yurakni dukillashi titrashi) olib 
keladi va istar istamay g’ayrioddiy xolatda yurakni 
to’xtatishi mumkin. 
61-savol: UZO ni qaysi tarafidan faza ulanadi? 
UZO ni ulashdan avval uni markirovkasini o’rganib 
chiqing, yani kontaktlarni nomlanishini. Ko’pgina 
ishlab chiqaruvchilar N neytralni chap tarafga 
joylaydi. Nol o’tkazgichni ulash uchun kontakti "N" 
harfi bilan belgilanadi. 
Kirishdagi fazani ulash uchun kontakti "1" raqami 
bilan belgilanadi. Chiqishdagi faza o’tkazgichini ulash 
uchun kontakti 2 raqami bilan Bu belgilanishlarni siz 
UZO qurilmasi korpusidan topasiz. 
62-savol: nimaga payvandlash transformatoridan 
tok urmaydi? 
Noxush vaziyatlar bo’lmasligi uchun, kavsharlash
ishlarini quruq joyda olib borish kerak, maxsus 
svarshiklarni kiyimida, qo’lqopda bo’lishi, o’zini 


tanasini derjak va massa o’rtasida tutashtirmasligi ( 
yani bitta qo’lda derjak kontakti yoki elektrodini, 
ikkinchi qo’lda massa qotirilgan, tegib turgan detalni 
ushlamaslik) Yaxshisi rezina oyoq kiyimi, bo’lishi 
kerak, oyoq osti pol bo’lsa yanayam yaxshi bo’ladi. 
Kavsharlash appati korpusi yerlashtirilmagan bo’lsa 
yoki svarshik o’zi, talabga javob bermaydigan oyoq 
kiyim va namlik bor yerda turgan bo’lsa xam tok 
uradi. Qanchalik kuchli tok urishi Har bir shaxsni 
o’ziga bog’liq, xammada Har xil bo’ladi, terini 
namligi, umumiy sog’ligi va hokazo. 
Normal ish sharotida, atrof quruq vaziyatda maxsus 
himoya vositalari va kavsharlash apparati Qisqa 
tutashuv qilingan bo’lsa elektr tokidan jarohatlanish 
ehtimoli minimum bo’ladi. Nimaga desak svarka toki 
uchun, inson tanasi qarshiligi, svarka qilinayotgan 
detalni qarshiligidan ancha kattaligida. Bundan 
tashqari kavsharlash apparatini kuchlanishi pastligi 
(20-60 volt oralig’ida ) 
63-savol: 3 fazalik matorni qanday qilib chapga 
ham o’ngga ham ishlatsa bo’ladi? 
Asinxron elektrodigatelni magnit maydonida aylanish 
yo’nalishi, unga berilayotgan fazalar ketma-ketligiga 
bog’liq. Berilayotgan fazalar ketma ketligini o’rnini 
almashtirib, valni aylanish yo’nalishini o’zgartirsa 
bo’ladi. Masalan, agar A,B,C fazalarni, kirish 1,2,3
klemniklarga muvofiq bersak, aylanish soat strelkasi 
bo’ylab bo’ladi (faraz, taxmin qilaylik) agar 2,1 va 3 
klemmalarga ulasak soat strelkasiga qarshi aylanadi. 
Elektr motorni magnit puskatel sxemasi orqali revers 
ulash, korobka klemniklaridan gaykani bo’shatib 
qotirish, o’tkazgichlarni o’rnini almashtitirishdan 
xalos etadi. Ikkita magnit puskatel yordamida revers 
sxemasibo’yicha ulab, bemalol elektr motorni 
aylanish yo’nalishini boshqarish mumkin. 
64-savol: sarflangan energiya miqdorini aniqlash? 
Agar sizda elektr qurilmani iste’mol quvvati ma’lum 
bo’lsa, elektr sarfini hisoblash uchun quvvatni soat 
miqdoriga ko’paytirsangiz bo’ldi. W=P*T Masalan: 
dazmol quvvati 3 kVt, dazmol bir soat ishlasa 3 kVt 
quvvat sarflaydi, dazmol 20 minut ishlasa 1 kVt 
energiya sarf qiladi, 10 minut ishlasa 500 vatt 
energiya sarf qiladi. 
65-savol: aristondan tok urishi haqida? 
Ariston TENi izolyatsiyasi buzilib korpusga tok 
o’tkazib yuborsa, korpus orqali tok suvga o’tib xavfli 
xolat yuzaga keladi. Shu vaziyatda dushga tushgan 
odam tok uradi, chunki suv orqali kelgan tok, inson 
tanasi orqali yerga o’tib ketadi. 
Inson organizmi orqali o’tadigan tok tanani qarshiligi 
va kuchlanishga bog’liq. Inson tanasi quruq terisi 
5000 - 100 000 Om atrofida bo’ladi. 
Teri qatlamini nam bo’lishi, inson tanasi qarshili 
birdan pasayishiga olib keladi ( 500 - 1000 Om ) 
Shuning uchun namda juda katta bo’lmagan 
kuchlanish ham tokdan jaroxatlanishga olib keladi. 
Jaroxatlanish qay darajada bo’lishi tok yo’liga xam 
bog’liq. Eng xavflisi qo’ldan oyoqqa qarab yurgani 
bo’ladi, chunki tokni katta miqdori yurak orqali 
o’tadi. Om qonuniga asosan, I= U/R, inson tanasi 
qarshiligi 500 Om, tarmoq kuchlanishi 230 volt 
bo’lsa, tok kuchi 460mA bo’ladi. Bu tok o’limga olib 
keladi, chunki 100 mA dan yuqori tok 1-2 sekund
inson tanasidan oqib o’tishi, o’limga olib keladi. 
Bu kabi noxush xodisalarni oldini olish uchun elektr 
jixozlarni yerlashtirib, elektr shitiga UZO yoki 
difavtomat o’rnatilishi zarur. Eslatma: bunday 
xolatlarda oddiy avtomat tarmoqni o’chirmaydi. 
66-savol: Ariston va kontr Qisqa tutashuv bir biri 
bilan kantaktda ekanini qayerdan bilsa bo’ladi? 
Qisqa tutashuv xolatini uy sharoitida tekshirish uchun 
multimetr yoki indikator otvyorka kerak bo’ladi. 
Multimer yordamida tekshirishni ko’rib chiqaylik. 
Multimetrni kuchlanishni o’lchash rejimiga qo’yib 
olamiz.
Birinchi navbatda faza va nol o’rtasidagi kuchlanishni 
o’lchaymiz, keyin faza va yerlashtirgich o’rtasidagi 
kuchlanish o’lchanadi. Yerlashtirgich ideal xolatda 
bo’lsa faza va yerlashtirgich o’rasidagi kuchlanish 
ko’rsatgichi, faza va nol o’rtasidagi kuchlanish 
kattaligida katta bo’lishi kerak yoki teng bo’lsa xam 
bo’ladi. 
Agar faza blan nolni kuchlanishi, faza va 
yerlashtirichni kchlanishidan kata bo’lsa, u xolda 
yerlasirish kotktlari yaxshi emas, yerga toki yaxshi 
o’tkazmaydi dgani. Agar faza va yerlashtirgich 
o’rasidagi kuchlanish nolni ko’rsatsa, bu degani uyda 
yerlashirgich ishlamaydi degani.
67-savol: ikkita fazada qisqa tutashuv bo’lsa? 
Ikkita faza bir biriga ulasa nima bo’ladi? 
Uch fazalik tarmog’imizda, uchta har xil faza bor A, 
B, C yoki L1, L2, L3 agar ikkita fazani bir biriga 
qisqa tutashuv qilsak, nima sodir bo’lishi, qanday 
fazalar bir biri bilan ulanganligiga bo’liq bo’ladi. 


1) Bir turdagi fazalarni qo’shilishi, aslida xaqiqatda 
ikkita avtomatni parallel ulangani bo’lib qoladi. 
Liniyada tokni oshib ketishiga olib keladi, himoya 
ishga tushib avtomat tashlab yuboradi. 
2) Har xil turdagi boshqa boshqa fazalar ulanishi. 
Bunday ulanish avariya rejimiga olib keladi, 
avtomatlardan nominal toki past bo’lgan avtomat 
tashlab yuboradi. 
Shuni yodda tutish kerakki, qisqa rutashuv juda xavfli 
xisoblanadi, qisqa rutashuv natijasida xosil bo’lgan 
yoy, yong’inga sabab bo’lishi mumkin. Shuning 
uchun avtomat yoki boshqa himoya vositalarini 
tanlashda e’tiborsizlik qilib bo’lmaydi.Eng yaxshilik 
bilan tugaganda shunchaki kabel yonib ketadi. 
Agar himoya qurlmalari tashlamay qolsa, yong’inga 
olib keladi, yoki o’sha yerdagi inson elektr tokidan 
jaroxatlanishi mumkin. Xullas fazalarni bir biri bilan 
tutashtirish yomon oqibatlarga olib keladi. 
Kompyuterlarni ishlashi haqida 
Kompyuter ishlash prinsipi kalitlarga asoslangan. 
Kalitlar esa tranzistorlardan hosil qilinadi. Qancha 
ko'p tranzistorlar bo'lsa kompyuter shuncha ko'p 
kalitlardan tuzilgan bo'ladi. Kalitlar o'zida 1 va 0 ni 
ifodalaydi ya'ni 1 ulangan yoki zaryadlangan va 0 
ulanmagan yoki zaryadlanmagan holat bo'ladi.
Kompyuter qurilmalari bir biriga shinalar orqali 
ulanadi. Shinalar qurilmalar o'rtasida 
signallarni(ma'lumot, adres, boshqarish signallari) 
uzatadi yoki qabul qiladi. Uch xil shina ma’lumot, 
adres va boshqarish shinasi bor.
Shinalar ishlashiga ko’ra Dupleks va Full-dupleks 
bo’ladi. Dupleks shinada signallar faqat bir tomonga 
uzatiladi. Qaysi tomonga uzatilishi oldindan 
kelishilgan bo’ladi. Full-dupleks shinada bir vaqtda 
ikki tomonlama uzatilaveriladi.
Shinalar signallarni uzatishi ko’ra ketma-ket va 
parallel bo’ladi. Ketma-ket shinada signallar ketma-
ket uzatiladi. Parallel shinada parallel ya’ni bir vaqtda 
bir necha signallar uzatiladi. 
Signallar tranzistorlar yoki takt generatorlar 
yordamida hosil qilinadi.Qanchalik baland chastotada 
ishlasa shuncha ko'p signallar ishlanadi. Shuningdek 
razyadlar soniga ham bog'liq bo'ladi. Razryad bir 
vaqtda uzatilishi mumkin bo’lgan signallarni sonidir. 
Dastlabki kompyuter ixtiro qilinganda kompyuterlar 
raqamli signallar bilan emas, analog signallar bilan 
ishlagan. Ular juda ko’p elektr energiya iste’mol 
qilgan va kattaligi uydak bo’lgan, ishlash aniqligi 
past, ishlash tezligi juda past bo’lgan.
Hozirgi hamma kompyuterlar raqamli signallar bilan 
ishlaydi. Ular juda kam elektr energiya iste’mol qiladi 
va kattaligi juda kichik, ishlash aniqligi va tezligi juda 
yuqoridir. 
Kompyuterlar tuzulishi jihatidan 3 turga bo'linadi: 
1. Analog kompyuterlar(Analog signallar bilan 
ishlaydi) 
2. Raqamli kompyuterlar(Raqamli signallar bilan 
ishlaydi) 
3. Gibrid kompyuterlar(Analog va Raqamli signallar 
bilan ishlaydi) 
Shuningdek har qanday hisoblash ishlarini qiladigan 
qurilma ham kompyuterdir. Misol: kalkulyator, soat 
va boshqalar ham kompyuterni bir turidir. Kalkulyator 
va soat ham analog va raqamli turlari bor. 
68-savol: kondensionerlarda yozilgan BTU nima? 
Konditsionerlarni quvvati odatda BTUda ko’rsatiladi. 
Bu nima? Bu Britaniya issiqlik birligi hisoblanadi 
(British Thermal Unit). 1 BTU = 0,2931Vt teng.
Konditsioner Amerikaliklarni ixtirosi bo’lganligi 
sababli (hali ham ingliz (dyuym) o’lchovlar tizimidan 
foydalaniladi. Shuning uchun konditsionerlarning 
quvvati, boshqa elektr qurilmalar singari odatdagi 
kVtda emas, balki BTU da ko’rsatiladi. 
BTU da konditsionerlar quvvati, quyidagicha 
standartda bo’ladi: 7000, 9000, 12000, 18000, 24000 
BTU. Ko’pgina ishlab chiqaruvchilar, standartga 
yaqin quvvatgagi konditsionerlarni ishlab 
chiqaradilar. Sizga qaysi konditsioner, mos kelishini 
tushunish uchun, BTU va kVt quvvatlari yozilgan 
jadvalni ko’rib chiqish mumkin. 
69-savol: aristondan tok urishi haqida 
Tok urishi aristonni eski yoki yangiligigiga 
qaramaydi Har qanday aristonda tok urishi extimoli 
bor. Asosan suvni ochganimizda yoki ariston 
korpusiga teginganimizda yuz beradi. Bunga asosiy 
sabablari quyidagilar bo’ladi: 
1) TEN nosozligi: suv isitgich eski bo’lib muddatini 
o’tagan bo’lsa, qizdiruvchi TEN ishdan chiqib tok 
urishiga sabab bo’ladi. Suv sifatli toza bo’lmasa TEN 
qiziganda issiq suv nagari yopishib bora bora TEN ni 
korruziya qilib teshilishiga olib keladi. TEN ni 
yechib olib multimetrda tekshirib korpusga 
urayotganini aniqlash mumkin. 


2) Kontakti yomon yerlashtirgich: Ariston 
o’rnatilayotganda albatta qoidaga ko’ra yerlashtirilgan 
bo’lishi kerak. Yerlashtirgich bu nafaqat tok urishidan 
saqlaydi yana bir vazifasi qurilmani uzoq muddat 
ishlashini ta’minlaydi. Agar Qisqa tutashuv bo’lmasa, 
korpusda zaryadlar yig’ilib qolib suv isitgichni 
muddatidan avval ishdan chiqaradi. 
3) Izolyatsiyasi ochilgan kabel: Noto’g’ri ulangan 
kabel xam ochiq joyidan korpusga tegib tok urish 
extimoli bor. Kabel ulangan klemniklarni ko’zdan 
kechirish kerak. Shuningdek insonni tok urushidan 
himoya qilish uchun 10mA, 30mA nominaldagi UZO 
qo’yish kerak. 
70-savol: elektron sxemani o’qish haqida 
Tokni oqishini o’rganish uchun qanaqa toklar 
borligini tushunish kerak. Istalgan elektron qurilma 
o’z funktsiyasini faqat elektr energiyasi bor bo’lganda 
bajaradi. Asosan, ikki turdagi tok manbasi mavjud: 
o’zgarmas va o’zgaruvchan tok. 
Tok o’zidan o’zi o’tkazgichlarda harakatlanmaydi, 
elektronlar harakatlanadi. Elektronlar ham o’zidan 
o’zi harakatlanmaydi, potensiallar farqi bo’lishi kerak, 
ularni kuchlanish harakatlanishga majbur qiladi. 
O’tkazgichda harakatlanib ketayotgan elektronlar 
birinchi bo’lib boshini to’siq ya’ni qarshilik degan 
elementga borib uradi.
Sxemadagi tokni harakatini tushunish uchun bizga 
birinchi bo’lib tok, kuchlanish va qarshilik o’rtasidagi 
o’zaro bog’liqlik Om qonunini I=U/R bilish kerak. 
Qoidasi oddiy. Tok faqat berk konturda oqadi.
Masalan: Qarshilik tokni oqishiga to’sqinlik qiladi, 
kondensator o’zgaruvchan tokni (DC) o’tkazmaydi, 
o’zgaruvchan (AC) tokni o’tkazadi.
Diod faqat bir tarafga o’tkazadi, tranzistor bazasiga 
kichik tok berib, kollektor emitteridagi katta tokni 
boshqarish mumkin. Tiristor yoki ochiq yoki yopiq 
holatda bo’ladi, drossel, induktiv g’altak 
o’zgaruvchan tokni to’sadi... 
Har bir apparaturani, elektron platasi alohida radio 
detallardan tashkil topgan. Elektron sxemalarni 
o’qishni o’rganish uchun, barcha radio 
komponentlarning shartli grafik belgilarini yaxshi 
bilishingiz kerak. 
71-savol: tok urgan insonni yerga ko’mish 
kerakmi? 
Hech qanaqasiga yerga ko’mib bo’lmaydi, chunki 
yerga ko’milgan, jaroxatlangan odamni tuproq qisib 
qoladi va erkin nafas olaolmay qoladi va vafot etadi. 
Insonni tok urdi degani inson orqali tok yerga oqib 
o’tdi degani. Tok urgandan keyin tanadagi tok, 
zaryadlari saqlanib qolmaydi hammasi yerga o’tib 
ketgan bo’ladi. 
72-savol: akkumlyator uchun ampermeter? 
Akkumulyatorlarni zaryad qilish uchun, 
akkumulyatorni sig’imini 10% ga teng bo’lgan tok 
ishlatiladi. masalan, akkumulyator sig’imi 55 A / soat 
bo’lsa, akkumulyatorni zaryad qilish uchun 5,5 A tok 
bilan zaryadlash talab qilinadi. 
Shuning uchun biz maksimal 100 A/S sig’imlik 
akkumulyatorni zaryadlashimiz kerak bo’lganda, 
ampermetrni o’lchov diapazoni 10-15 A bo’lishi 
kerak. Ko’rinib turibdiki akkumulyator zaryadlash 
qurilmasi uchun ampermetrni minimal o’lchov 
diapazoni 0-10 A bo’lishi kerak. 
Ampermetrni elektr zanjiriga qanday ulash mumkin?
Har qanday turdagi ampermetr, elektr zanjiridagi, 
yuklamaga ketma-ket ulanadi. Shunda tok, zanjir 
orqali oqadi. Ampermetr xuddi suv hisoblagichi 
singari ishlaydi. 
Faqat suvni o’rnida ampermetr orqali tok oqadi. 
Ampermetrni ulash uchun zanjirni masalan zaryadlash 
qurilmasi chiqishidagi + o’tkazgichni uzib shu uzilgan 
oraliqqa ampermetr o’rnatiladi. 
73-Savol: mono va stero rejim nima? 
Mono yoki monofoniya - bu bitta kanalli ovoz yozish 
(va shunga mos ravishda uning ijro etilishi). 
Stereo yoki stereofoniya - ovozni ikki kanalli (yoki 
undan ko’p) yozib olish. 
Mono ovozni yozib olish uchun faqat bitta mikrofon, 
bitta dinamik kerak. Mono ovoz bitta audio trekka 
yozib olinadi va bitta karnayda eshitiladi. Shu bilan 
birga, tovush manbasi, tinglovchiga hajmiy holatda 
ta’sir qilmaydi. Umuman olganda siz ko’plab 
dinamiklarni ulashingiz mumkin, ammo baribir har 
biri absolyut bitta ovozni eshittiradi. 
Stereo tovush ikki yoki undan ortiq treklarda ikkita 
mikrofon yordamida yozib olinadi. Stereo ovozni 
qayta eshitish uchun kamida bir juft dinamik bo’lishi 
kerak va optimal effekt uchun tinglovchi har ikkala 
tovush manbasining markazida joylashgan bo’lishi 
kerak. Shuning uchun stereo dinamiklar monitor yoki 
televizorning har ikki tomoniga o’rnatilgan. 


Real hayotda biz o’ng va chap quloq orqali tovushni 
eshitamiz. Keyin miyamiz tovushni talqin qiladi va u 
qanchalik uzoqqa ketayotganini va qaysi tomonga 
ketayotganini bilamiz.
Shu sabab biz tovush manbasini aniq bilishimiz 
mumkin. Stereo huddi shunday, tovushni tinglash 
orqali biz tovushning deyarli real, uch o’lchovli 
olishimiz mumkin. Shuning uchun stereo monoga 
qaraganda yaxshiroq va real ovoz beradi. 
74-savol: kondensator nima uchun faqat 
o’zgaruvchan tokni o’tkazadi? 
Kondensator tuzilishiga ko’ra ikkita bir biriga yaqin 
joylashgan elektrodi bor( okladka ), ularni o’rtasida 
dielektrik bor. Bilamiz dielektrik tok o’tkazmaydi. 
Kondensator aslida o’zi orqali tok o’tkazmaydi.
Kondensator boshida o’z obkladkalarida zaryadlarni 
yig’adi. Bir tarafda + zaryadlar, ikkinchi tarafida - 
zaryadlarni to’playdi. Keyin ularni sxemaga uzatadi 
ya’ni kondensator tokni o’tkazmaydi balki, faqat 
zaryad va razryad bo’ladi holos. 
O’zgarmas tokda kondensator 1 marta tezda 
zaryadlanadi, u yog’iga to’yingandan keyin zaryad 
olmaydi. O’zgaruvchan tok zanjirida kondensator 
zaryadlanib, keyin kuchlanish maydoni o’zgarganda u 
razryadlana boshlaydi va shu holat takrorlanaveradi. 
O’zgaruvchan tokda kuchlanishimiz sunusoida 
ko’rinishida Harakatlanadi. Qachon kuchlanish 
maksimal qiymatga erishsa, kondensator zaryadlarni 
yig’ib to’yinadi.
Qachonki kuchlanish kuchlanish maksimal qiymatdan 
pastlashni boshlasa, o’zidagi yig’ilgan energiyani 
qayta zanjirga berishni boshlaydi va shu holat 
takrorlanaveradi.
75-savol: avtomat qizimasa tashlamaydimi? 
Avtomat o’chirgichni +30 gradus haroratda nazorat 
sinovidan o’tkaziladi. Bir narsaga e’tibor berishimiz 
kerak avtomatlar nominal toki (1,13-1,45) oralig’ida 
o’chiradi. Bu oraliq esa haroratga qarab o’zgaradi.
Masalan 10 amperlik avtomat hech qachon, Iste’mol 
toki 10 amperga yetib borganda o’chmaydi, balki 11,3 
-14,5 amper oraligida aniq o’chiradi ya’ni 10 amperlik 
avtomat 10 amper tokni bemalol ko’taradi degani.
76-savol: avtomatlarni parallel ulash? 
Avtomatlarni parallel shaklda istalgancha ulash 
mumkin. Faqat avtomatlarni xarakteristikalari bir xil 
bo’lishi kerak. Bunday ulanishni, kamchilik tarafi bor, 
iste’mol toki ortganda bu avtomatlardan istalgan 
sezgirogi birinchi bo’lib tashlaydi, orqasidan qolgan 
xamma avtomat tashlaydi. 
Bu avtomatlardan birini kontaktlari uzilishi, hamma 
tokni ikkinchi avtomat orqali o’tib, o’chishiga olib 
keladi. Bunday sxemalar faqat ideal holatda ishlashi 
mumkin. Avtomatlar ulangan o’tkazgichlani 
qarshiliklari bir xil bo’lishi, kontaktlari xam bir xil 
darajada oksidlanshi va hokazo. 
77-savol: kondensator nima uchun qo’yilgan 
Bolgarkani elektr sxemasi uchun kondensatorlar juda 
kerakli hisoblanadi. Elektr ta’minotini kirishiga 
parallel ulanadigan bu kondensator kollektorli elektr 
motorning ishlashida muhim rol o’ynaydi. Kollektorli 
elektr motor ish paytida elektromagnit xalaqitlar va 
shovqinlarni hosil qiladi. 
Bu tarmoq va unga ulangan elektr jihozlari (masalan, 
kompyuter) uchun muammo hisoblanadi. 
Kondensator bu shovqinni bostirish, qaytarib turish 
tizimining bir qismi sifatida ishlaydi.
Shuning uchun, bolgarkalarni kondensator orqali 
ulanish sxemasi, sertifikatlashdan o’tishi uchun 
zaruriy shartdir. Ushbu kichik element bo’lmasa, 
asbob elektr standartlariga javob bermaydi va 
do’konlar peshtaxtasida ko’rinmaydi. Kondensator 
uchqunni so’ndirish funktsiyasini ham bajaradi.
Bilamiz yakor aylanganda cho’tka, kollektor 
lamelkalarida bir biriga o’tayotganda o’zaro ta’sir 
qilib, uchqun chiqaradi. Uchqun ko’p chiqsa, 
cho’tkalar va kollektor lamelkalari yo’q bo’lishi 
tezlashadi.
Aynan kondensator, bu jarayonga muvaffaqiyatli 
qarshilik ko’rsatib, cho’tkani ishlash muddatini 20-
25% ga uzaytiradi, bolgarkani eskirishini 
sekinlashtiradi. 
78-savol: nima uchun o’tkazgichlarda elektronlar 
hech qachon tugamaydi? 
Oddiy suv tizimi bilan, analog ravishda oson 
tushunishga yorsam beradi. Nima uchun suv 
quvirlarda hech qachon tugamaydi? Chunki (odatda) 
quvurlar doimo suv bilan to’ldirilgan bo’ladi va siz 
jo’mrakni ochishingiz bilanoq u oqadi. 


Xuddi shunday, o’tkazgich materiallarida ham, har 
doim harakat qila oladigan erkin elektronlar bor. 
Zanjir berk bo’lganligi sababli, elektronlar uni tark 
etmasdan, aslida aylanib yuradilar. 
Shunday qilib, elektr tokining oqimini asosiy sharti, 
zanjir berk bo’lishi ya’ni, o’tkazgichdagi elektronlar 
zanjirda aylana bo’ylab harakatlanadi. Agar zanjir 
uzilsa, ular o’tkazgichning oxiriga yetganda to’xtaydi, 
lekin undan hech qaerga chiqmaydi va shuning uchun 
ular tugamaydi. 
79-savol: UZO tashlaydimi? 
Patronga faza va nol kelib turibdi, agar siz bir vaqtda 
faza va nolga teginsangiz, siz peremichka bo’lib 
qolasiz, bunday vaziyatda UZO rol o’ynamaydi, inson 
tanasini qarshiligiga qarab endi avtomat tashlashi 
mumkin.
Bunday holatda inson tanasi orqali katta tok oqib 
o’tadi natijada inson tanasi orqali tok yerga o’tsa, 
o’tmasa ham o’limga olib keladi. Katta qushlarni 
tasavvur qiling bir vaqtda qanotlari bilan faza va 
nolga tegsa o’ladi. 
80-savol: lampalarda drossel nima uchun kerak? 
Drossel qurilmasi juda oddiy: aslida u ferromagnit 
o’zakli g’altakdan (katushka) iborat. Drossel 
tarmoqqa ulanganda, asosiy elektr parametrlari 
"kuchlanish va tok" o’rtasida, faza siljishi sodir 
bo’ladi. Bu kechikish cosφ (quvvat koeffitsiyenti) 
bilan xarakterlanadi ya’ni kuchlanishdan, tok ortda 
qoladi. 
Bilamiz drossel orqali tok oqib o’tganda EYuK 
o’zinduksiya yuzaga keladi. Bu esa o’z navbatida 
kuchlanishni 700 - 1000 voltgacha oshishiga olib 
keladi. Natijada lyuminaset lampa yonishiga olib 
keladi. Bu kuchlanish qiymati, lampa elektrodlarida 
yetarli kattalikda bo’lib lampani yonishiga olib keladi.
81-savol: 3 fazada tokni hisoblash? 
Tokni topish uchun zanjirni bir qismi uchun Om 
qonunidan foydalanamiz. 
I=P/U I-tok P- quvvat U- kuchlanish 
Uch fazalik tarmoqda tokni formulasi
I = P / 1,73*U*cosφ chunki uch fazalik tarmoqda 
kuchlanish U= 380V. 
cosφ – bu quvvat koeffisiyenti bo’lib, iste’molchini 
aktiv va reaktiv quvvati nisbati 
I=? P= 12kVt U=380v cosφ = 0.9 
I= 12000 / 1.73*380*0.9 = 20.2 A 
82-savol: invertordan chiqqan tokda faza va nol 
bo’ladimi? 
Takomillashgan invertorlar chiqishida qarama-qarshi 
faza bo’lgan, ikkita sinusoida hosil qiladi va ular 
orasida kuchlanish farqiga yuklama ulanadi. 
Bu chiqish kuchlanishining sifatini yaxshilaydi va 
yuqori darajadagi xavfsizlikni ta’minlaydi.
Aniqrog’i, u neytralga ega emas, shunchaki ikkita 
"fazali" lik ikkita o’tkazgich, ular orasida 220V, 50Hz 
o’zgaruvchan kuchlanish mavjud. 
83-savol: eng ko’p uchraydigan elektriklarni 
xatosi? 
1) Kuchlanishni o’chirmaslik yoki o’chirganidan 
keyin tekshirmaslik. Tok urishi mumkin. 
2) Yoritish chirog’ida nolni uzish. Bo’lmasa yoritish 
chirog’ida doim kuchlanish bo’ladi. 
3) Avtomatni noto’g’ri tanlash. Yuklama ortib 
ketganda kabelni qizib kuyishiga olib keladi. 
4) Taqiqlangan ulanish usullaridan foydalanish. 
5) Yerlashtirgich. Bizda ko’pgina uylarimiz 
yerlashtirgich bilan ta’minlanmaydi.
6) Mis va Alyuminni bir biriga ulash. 
Ikki xil o’tkazgichlar o’rtasida maxsus klemnik 
o’rnatiladi, ya’ni, terminal bloki; aks holda, 
o’tkazgichlar kimyoviy reaksiyaga kirishadi, qizib 
keta boshlaydi va bu qisqa tutashuvga va hatto 
yong’inga olib keladi. 
7) O’tkazgich rangiga qarab montaj qilmaslik. Rangni 
belgilash - o’tkazgichlarning tushunishning eng oson 
yo’li.
84-savol: akkumlyatorni ichki qarshiligi qanday? 
Ichki qarshiligi degani oddiy qilib aytganda, 
akkumulyatorni ichki qismlarini har birini 
qarshiliklari yig'indisi. Akkumulyatorni ichki 
qarshiligi Omda o'lchanib - akkumulyatorni tashkil 
qiluvchi qismlarining (chiqishlari, plastinkalar, 
ajratgichlar, plastinka va banklar orasidagi ulanishlar), 
shuningdek tok o'tkazuvchi suyuqlik - elektrolitning 
qarshiliklarining yig'indisidir. 
Masalan, akkumulyatorni EYuK (elektr yurituvchi 
kuch) shartli ravishda 13,5 volt bo'lishi kerak, ichki 
qarshilik bu ko'rsatkichni shartli ravishda 12,6 
voltgacha kamaytiradi. Bu ko'rsatkich yangi zaryadi 
100% to'lgan akkumulyatorga to'g'ri keladi deb olish 
mumkin. 
Qo'rg'oshin-kislota akkumulyatorlar shunday 
tuzilganki u qanchalik eskirgan sari, ichki qarshilik 
shuncha katta bo'ladi, vaqt o'tishi bilan u ortib boradi. 


Qarshilik akkumulyator samaradorligining asosiy 
ko'rsatkichlariga ta'sir qiladi - sig'imi, tok, kuchlanish. 
Yangi 60 A/h sig'imga ega akkumulyatorni qarshiligi, 
tahminan 4-6 mOm bo'ladi. Bir necha yil yildan keyin 
akkumulyatorni ichki qarshiligi, eskirish darajasiga 
qarab 10-15 mOm bo'ladi. 
Shu sababli, ishga tushiruvchi tok sezilarli darajada 
kamayadi, elektrolit zichligi 2 barobar kamayadi. 
Akkumulyatorni ichki qarshiligi uning sig'imiga, katta 
kichikligiga, bog'liq bo'lmaydi. 
85-savol: invertor chastotasi haqida 
Chiqishda ideal ya’ni, sof sinus to’lqin bo’lmagan va 
standart 50 Hz dan yuqori chastotani ko’pgina elektr 
qurilmalariga ulab bo’lmaydi ya’ni, pasportida 220 
V/50 Hz bo’lgan elektr ta’minotini talab qiladigan 
qurilmalarni invertorga ulanishi mumkin emas. 
Faqatgina sezgir bo’lmagan qurilmalarni ulash 
mumkin masalan; cho’g’lanma lampalar, dazmol, 
payalnik, singari iste’molchilarni. 
Chastotadan tashqari invertor chiqish signalini shakli 
muhim hisoblanadi. Agar chiqish signali sof sinus 
bo’lmasa, transformatorli ta’minlash manbalari, 
katushkasi bor platalar, elektr motorlar, aksariyat 
impulsli ta’minlash manbalari ishlashiga yomon tasir 
qiladi. 
86-savol: qaysida hisoblagich ko’p yozadi? 
Agar siz aristonni o’chirib qo’ysangiz, u holda suv 
soviydi va uni qayta yoqsangiz, suvni belgilangan 
haroratgacha qizdirish uchun juda ko’p energiya talab 
qilinadi.
Ko’p miqdorda sovuq suvni isitishda juda ko’p elektr 
energiyasi sarflanadi, suv 2-3 gradusga qizdirilganda 
esa, isitish elementi bir necha daqiqa davomida 
ishlaydi, juda kam elektr energiyasi sarflanadi. 
Aristonlar yaxshi izolyatsiya qilingan termos singari, 
suv issiqligini yaxshi saqlab turadi. Masalan Kechasi 
suv 5
0
C dan ortiq pastlamaydi. Ammo aristonni 
o’chirib qo’yilsa, u suvning butun hajmini qayta 
isitishi uchun qo’shimcha energiya sarflashi kerak 
bo’ladi.
87-savol: ta’minlash manbalarini parallel ulab 
ishlatish? 
Ta’minlash manbalarini parallel ulash quvvatni 
oshiradi. Bitta ta’minlash manbaining quvvati 
yetmaganda, iste’molchini ko’proq tok bilan 
ta’minlash uchun ikkita ta’minlash manbaini parallel 
ulash orqali chiqish quvvatini oshirish mumkin. 
Lekin bu turdagi parallel ulanishni, asosiy qoidasini 
yodda tutish kerak: 
Kombinatsiyalangan ta’minlash manbalari bir xil 
kuchlanishga ega bo’lishi kerak va ular bir xil turdagi, 
ya’ni xarakteristikasi bir xil bo’lishi maqsadga 
muvofiqdir. Turli sabablarga ko’ra qurilmalarni, 
modullarni yetarlicha quvvatlantirib bo’lmay qoladi. 
Bunday holatda, bir nechta ta’minlash manbalarini 
parallel ravishda ulash orqali chiqish quvvatini 
oshirish mumkin. Quvvat manbalarining umumiy 
quvvati va toki(P = P1 + P2); (I = I1 + I2) va umumiy 
chiqish kuchlanishi (U = U1 = U2) bo’ladi. 
88-savol: ovoz kuchaytirgichi quvvatini aniqlash? 
Musiqa tovushi paytida, quvvat doimo, har bir 
sekundda o’zgarib turadi. Shuning uchun faqat oniy 
quvvatni o’lchash mumkin. Buning uchun siz 
karnaylarning qarshiligini bilishingiz kerak. Bu 
karnayda yozilgan bo’ladi. Aytaylik, karnay qarshiligi 
4 Om. 
1) Quvvatni aniqlash uchun bizga multimetr va 
qarshilik kerak bo’ladi. Sizda karnay bo’lmaganligi 
uchun, dinamik qarshiligiga mos keluvchi 4 Omlik 
qarshilikni kuchaytirgich chiqishiga ulang, ya’ni 
yuklama beramiz. 
2) Musiqani yoqamiz va ovozini maksimalga 
ko’taramiz, multimetr yordamida, kuchaytirgich 
chiqish kuchlanishini o’lchaymiz. Buning uchun 
multimerni o’zgaruvchan kuchlanishni o’lchash rejimi 
AC ga qo’yib, qarshilikdagi kuchlanishni o’lchaymiz.
Musiqa ohangiga qarab multimetr ko’rsatgichi ham 
o’ynab turadi. Quvvat ham xuddi shu singari o’ynab 
turadi. Bizda misol uchun kuchlanish 28 volt chiqdi 
deylik. 
3) Karnayga berilgan kuchlanishga qarab, Om qonuni 
orqali tokni topib olamiz. I = U/R (Om qonuni) 
I = 28V/4 Om I = 7A. 
4) Quvvatni P = U*I formulaga asosan topamiz. 
P = 28V * 7 A P = 196Vt 
Karnayga berilayotgan kuchlanish va tokka qarab, 
kuchaytirgich quvvatini aniqladik. Karnay nosoz 
holga kelmasligi uchun, karnay quvvati 
kuchaytirgichga nisbatan ozroq baland olinadi, biroq 
ko’p farq qilmasligi kerak. Karnayni quvvati esa 
korpusida yozilgan bo’ladi. 


89-savol: sinusoidal tokda sof sinus nima? 
Tarmoqdagi elektr signalining, kuchlanish grafigi 
xuddi sinusoidal shaklga ega bo’lishi kerak. Bunday 
ko’rinishdagi grafik uchun "sof sinus" (chistiy sinus) 
ta’rifi ko’pincha ishlatiladi. 
Elektr uzilib qolgan taqdirda uzluksiz ta’minlash 
manbalaridan, invertorlardan foydalaniladi. Biroq, 
barcha UPS va invertorlar sof sinus to’lqinli elektr 
manbaini ta’minlamaydi. 
Masalan: Ko’pgina an’anaviy kompyuter UPSlari 
"o’zgartirilgan sinus" yoki "meandr" deb nomlangan 
chiqish signalini ishlab chiqaradi. Meandr bu to’g’ri 
burchakli to’lqin. "Sinusoida" yoki "maendr" 
ko’rinishidagi signal shaklini osilograf yordamida 
ko’rish mumkin. 
Bir qator qurilmalar faqat "sof sinus" signali bilangina 
to’g’ri ishlaydi, boshqa qurilmalar "o’zgartirilgan 
sinus" ko’rinishidagi elektr ta’minotida, muammosiz 
ishlashi mumkin. 
Ahamiyati yo’q: Isitish moslamalari; Kompyuterlar
Impulsli ta’minlash manbalari bo’lgan maishiy 
texnika texnika jihozlari.
Sof sinusni talab qiladi: Elektr motorlar; Isitish 
qozonlari; Aylanma va suv osti nasoslari;
Kompressorlar; Transformatorli quvvat manbalariga 
ega qurilmalar va uskunalar; Tarmoqdagi elektr 
shovqinlar, xalaqitlariga sezgir qurilmalar va 
uskunalar. 
90-savol: nimaga impulsli transformator 
ishlatilmaydi? 
Impulsli ta’minlash manbalarida birinchi navbatda 
o’zgaruvchan 220 V kuchlanishni diodli ko’prik 
orqali o’zgartirib, o’zgarmas kuchlanish hosil qilinadi, 
so’ngra ШИМ(PWM) kontroller orqali impuls 
shakliga aylanadi, ammo boshqa chastotada bo’ladi va 
shundan keyingina transformatorga bu kuchlanish 
beriladi.
Shuning uchun impulsli transformatorlar juda kichik, 
quvvat esa ko’proq bo’ladi, chunki chastota qanchalik 
baland bo’lsa, transformator hajmi shunchalik kichik 
bo’ladi. Ularni to’g’ridan-to’g’ri 220 ga ulash 
mumkin emas. 
Bu impulsli transformator tarmoqdagi 220V uchun 
mo’ljallangan emas ... Uni tarmoqqa ulasangiz , 
kichik "fauersherk" sodir bo’ladi. Chunki impulsli 
transformatorlar yuqori chastotada ishlaydi. 50 Hz 
tarmoqqa ulasangiz o’sha zahoti kuyadi. 
Bu po’lat o’zakli transformator emas! Bu ferrit o’zakli 
bo’lib, faqat yuqori chastotali, ta’minlash manbalarida 
ishlash uchun mo’ljallangan.
91-savol: transformator quvvati va tokini 
aniqlash? 
Transformator ikkilamchi chulg’amidagi kuchlanishni 
o’lchaymiz, undan so’ng voltmetrni ulaymiz va 
ampermetr orqali transformatorga yuklama ulaymiz 
(uni ya’ni yuklamani, asta-sekin oshiramiz) va 
o’lchov asbob ko’rsatgichlariga qaraymiz. 
Yuklamadagi kuchlanish 10% dan ko’proq tushishi 
bilanoq, bu transformatorning xarakteristikasini 
aniqlab olamiz.
Kuchlanish 10% dan tushayotgandagi vaqtdagi, 
ampermetr ko’rsatgichi transformator toki bo’ladi va 
bu tokni transformator kuchlanishiga ko’paytirsak 
transformator quvvatini topib olamiz. 
92-savol: tarmoqda nol uzilsa nima bo’ladi? 
Uch fazali tarmoq shunday qurilganki, elektr toki faza 
o’tkazgich orqali iste’molchiga keladi va nol orqali 
qaytadi. Normal holatda faza va nol o’rtasidagi 
kuchlanish 220 V. Nol uzilgan taqdirda, iste’molchilar 
"yulduz" ulanish sxemasiga muvofiq nolsiz ulanadi. 
Uch fazali tarmoqdagi nol uzilishi. 
Uch fazali tarmoqda nol uzilganda, fazaviy 
nomutanosiblik (perekos faz) paydo bo’ladi. 
Bu shuni anglatadiki, har bir iste’molchi, barqaror 
220V faza kuchlanishini emas, balki 0 dan 380 V 
gacha bo’lgan "o’ynovchi" liniya kuchlanishni oladi.
Kuchlanishni bunday o’ynashi, fazalar o’rtasidagi 
muvozanatga bog’liq. Ya’ni turli fazalarda turlicha 
yuklama ulangan bo’ladi. Nol o’tkazgich 
muvozanatlashtiruvchi rolini o’ynaganligi sababli, u 
neytral nuqta deb ataladi, kuchlanishni deyarli nolga 
qadar kamaytiradi. Muvozanat buzilgani sari, nolda 
kuchlanish ortib boraveradi. Demak nol uzilsa 
muvozanat buzilar ekan. 
Bir fazali tarmoqdagi nol uzilishi.
Bir fazalik tarmoqda nol uzilsa hech qaysi elektr 
pribor ishlamaydi. Bir fazali tarmoqda nolni uzilish 
odamlar uchun xavflidir. Buni nol bo’lgan rozetkada 
xavfli potentsial paydo bo’lishi bilan izohlash 
mumkin. Buning sababi, rozetkadagi har ikkala 
o’tkazgichda bir xil fazaga ega bo’lasiz.


Uyimizdagi kirish elektr shitiga tok faza o’tkazgichida 
keladi va aksariyat elektr energiyasi iste’molchilari 
doimiy ravishda tarmoqqa ulanganligi sababli, nolda 
uzilish bo’lsa, kuchlanish fazadan iste’molchi orqali 
nolga o’tadi. 
Natijada, rozetkaning ikkala teshigida faza bo’ladi. 
Lekin bu eng yomoni emas, chunki, asosiy xavf 
shundaki, bunday holatda odamni elektr toki urishi 
har qanday texnikadan kelib chiqishi mumkin. 
Buning sababi - xonadonimizda noto’g’ri bajarilgan 
tarmoq yerlashtirgich tizimidir. Agar siz shitda 
"yerlashtirgich" ni nol shinaga ulasangiz, maishiy 
texnikaning yerlashtirilgan korpusiga teginsangiz, 
o’sha zahoti xavfli potensial ta’sirida qolasiz. 
93-savol: 100Vt li lampa 220 V da 10 soatda 1 kV 
ishladi. Shu lampa 180 V da 10 soatda qancha 
ishlaydi? 
Quvvatni hisoblash formulasi yordamida hisoblab 
koʻramiz: P=U2/R. Bizda 100 vattlik lampa bor. Bu 
220 volt kuchlanishda 0.45 A tok isteʼmol qiladi, 
lampa nakali qarshiligi esa, Om qonuniga koʻra 
220V/0.45 A= 489 Om. Elektr hisoblagich bir soatda 
0.1 kVt*soat hisoblaydi.
Tarmoq kuchlanishi 180 voltga pastlaganda 100 
vattlik lampani quvvati quyidagicha boʻladi. 
180*180/489= 66,2Vt *10= 0,662kVt ishlaydi. 
94-savol: nimaga LED lampalar o’chirilgandan 
keyin ham yonib turadi? 
1) Eng keng targalgani bu uyimizda viklyuchatelni 
kichkina neon lampali indikatori boridan 
foydalanganimizda sodir bo’ladi. Biz viklyuchateldan 
fazani uzsak ham neon lampa orqali yarim cho’g’lama 
faza o’tib turadi 
Shuning uchun LED lampa hira yonib turadi. 
Tuzatish: viklyuchatelni oddiy indikatori yo’g’iga 
almashtirish yoki indikator chiroqchani o’zini 
viklyuchateldan uzib qo’yish. 
2) Yana bir keng tarqalgan sababi konstruksiyadan, 
LED lampa ichidagi drayverdan bo’ladi. Ishlab 
chiqaruvchilar ham lampani qiymatini tushirish uchun 
doimo turli hil drayverlarni chiqarishyapti. Natijada 
sifatsiz elementlardan foydalaniladi. 
3) Yana bir sabab, elektr o’tkazgichlarni eskirishidan 
bo’ladi. Alyumin o’tkazgichlar ishlash muddati 30 
yildan oshmasligi kerak. Devor ichida izolyatsiyasi 
buzilib, utechka bo’layotgan bo’lishi mumkin. 
4) Faza va nolni o’rnini almashtirish kerak, faza 
to’g’ri lampa patroniga borayotgan, nol esa 
viklyuchatelga borayotgan bo’lishi mumkin. Bunday 
holatda lampa doimo kuchlanish ostida bo’lib qoladi, 
natijada svetodiod hira yonib turish mumkin. 
95-savol: nima uchun ampermetr zanjirga ketma-
ket ulanadi? 
Ampermetr zanjirdagi tokni o’lchaydi. O’tkazgichlar 
ketma-ket ulanganda, o’tkazgichlarning hamma joyida 
tok kuchi bir xil bo’lganligi sababli, uni o’lchash 
uchun juda past qarshilikka ega bo’lgan qurilma 
ishlatiladi. Ideal ampermetr qarshiligi 0 Om ga teng. 
Ampermetr juda kichik qarshilikka ega, shuning 
uchun zanjirdagi tok kuchining o’zgarishiga ta’sir 
qilmaydi va zanjirning ushbu qismidan qancha tok 
o’tishini bilish uchun ketma-ket ulanadi.
Ampermetr tokni shunday o’lchaydiki, zanjirga 
ketma-ket ulanib, o’zi orqali tok o’tkazish bilan 
o’lchaydi. Uning qarshiligi past, deyarli qisqa 
tutashuv. 
Avtomat o’chirgich o’rnatishni oddiy qoidalari. 
Bir yoki uch fazalik elektr iste’molchilarni himoya 
qilish uchun 1 dan 4 gacha qutbli avtomat 
o’chirgichlardan foydalanamiz. Avariya sodir 
bo’lganda barcha kontaktlar bir vaqtda ajratishi sharti 
bilan.
Avtomatlar quyidagi shaklda o’rnatiladi: 
- Bir qutbli fazaga. 
- Ikki qutbli faza va neytralga. 
- Uch qutbli 3 fazalarga. 
- To’rt qutbli 3 fazalar va neytralga. 
Bunda quyidagilar taqiqlanadi. 
- Bir qutbli avtomatni (N)neytralga o’rnatish. 
- PE o’rkazgichini avtomatga ulash. 
- Uch qutbli avtomat o’rniga, uchta bir qutbli avtomat 
o’rnatish. 
96-savol: nimaga bir qutbli avtomatni nolga ulash 
mumkin emas? 
Bir fazalik tarmogimizni faza va noliga alohida 
alohida avtomat qo’yilganda, qisqa tutashuv yoki 
iste’mol toki ortishi natijasida (N) nolga o’rnatilgan 
avtomat tashlab fazaga o’rnatilgan avtomat yoniq 
holatda qolib ketishi mumkin. Bunday holatda ulanib 
turgan (L) faza iste’molchi orqali, uziq holatda turgan 
(N) nol liniyasiga ham o’tadi. 


Agar o/tkazgichlarni izoyatsiyasi ochilib qolgan 
bo’lib metall korpusga tegib turgan bo’lsa, korpus 
kuchlanish ostida bo’lib inson hayoti va salomatligiga 
havf paydo bo’ladi. 
Hozirgi kunda ko’pgina maishiy texnika jihozlarimiz 
korpusi metalldan tayyorlanadi. Bu kabi holatlardan 
qochish uchun, birdan faza va nolni o’chiruvchi ikki 
qutbli avtomat yoki bir dona fazani o’ziga bir qutbli 
avtomat o’rnatish va nolni to’gridan to’g’ri avtomatsiz 
ulash kerak. 
97-savol: uch fazali transformatorni bir fazali 
tarmoqda ishlatish? 
Pasaytiruvchi transformatorni birlamchi chulg’ami 
380 V kuchlanishga mo’ljallangan bo’lsa, uni 220 V 
kuchlanishga ulasa bo’ladi. Transformatorni birlamchi 
chulg’ami U1 va 380 klemniklar mavjudligi 
ko’rsatilgan, ularga tarmoqdan 380 V ikki faza 
ulanishi kerak. 
Chiqish klemniklari 0, 5, 22, 24 va 110 volt. Bu 
faqatgina transformator birlamchi chulg’ami 380 V 
kuchlanish tarmog’iga ulangandagina bo’ladi. 
Transformatorni 380 vol, ikkita faza o’rniga bir 
fazalik 220 volt kuchlanish tarmog’iga ulab 
foydalanilsa bo’ladi.
Bu holatda chiqishdagi 24 volt o’rniga taxminan 15 
volt atrofida kuchlanish chiqadi. 22 volt o’rnida 12 
volt kuchlanish chiqishi mumkin. Bu kuchlanishlar 
aynan 12 voltlik akkumulyatorni quvvatlash uchun, 
zaryadnik yasashda mos keladi. 
98-savol: 3 fazalik avtomatni 1 fazaga qo’ysa 
bo’ladimi? 
Ha mumkin! Lekin aksincha uch fazalik avtomatni 
o’rniga bir qutbli avtomatlardan foydalanib 
bo’lmaydi. 
Avtomatni old tarafiga uning asosiy parametri 
nominal toki ko’rsatilgan bo’ladi ya’ni 32 amper 
ko’rsatilgan bo’lsa, 32 amperni davomli uzoq vaqt 
ushlab turadi, 33 amperdan oshganidan keyin 
o’chiradi. Bu asosiy parametri, nominal toki 
avtomatni har bir qutbi uchun ko’rsatiladi.
1) Uch fazalik avtomatni istalgan ikkita qutblarini 
tanlaymiz va bitta qutbiga faza o’tkazgichni, 
ikkinchi istalgan bo’sh qutbiga (N) nol 
o’tkazgichimizni ulaymiz. 
2) Muhim eslatma: agar sizda uchinchi o’tkazgich
Yerlashtirgich ham bor bo’lsa, unda yarlashtirgichni 
avtomatni bo’sh qolgan uchinchi qutbiga ulash 
haqida o’ylamang. 
3) Yerlashtirgich o’tkazgichi faqat yerlashtirgich 
shinasiga ulanadi. 
4) Uch qutbli avtomatni faqat bitta qutbidan 
foydalanamiz, qolgan ikkita qutbi foydalanilmaydi.
99-savol: nimaga UZO avtomatdan bir pog’ona 
yuqori tanlanadi? 
UZO ning nominal toki bu - u orqali uzoq vaqt 
davomida tok oqib o’tganda konstruksiyasini 
buzmasdan o’tishi mumkin bo’lgan tok. UZO 
mexanizmi ushbu tok uchun maxsus ishlab chiqilgan.
Avtomatning issiqlik ajratgich himoyasi uning 
nominal tokining 1,13-1,45 diapazon oralig’ida ishlay 
boshlaydi.
Bu degani avtomat orqali o’tayotgan zanjirdagi tok 
1,45 barobar ortganda, avtomat bir soat davomida 
o’chirishi kerak. 16 A avtomat uchun bu 23,2 A 
bo’ladi. Demak 16 A avtomat bemalol 16 A tokni 
o’tkazadi, ya’ni 16 amperga borganda o’chib 
qolmaydi. 
Shunday qilib, agar siz nominal toki 16 A bo’lgan 
UZOni o’rnatsangiz, liniyadagi yuklama me’yoridan 
45% ga ortganda, UZO orqali ham, 1 soatgacha 
davomiylikda 23,2 amper tok o’qib o’tadi.
Bu UZO mexanizmi uchun yaxshi emas, u ortiqcha 
yuklama bilan ishlaydi, bu uning xizmat qilish 
muddatini qisqartirishi va ishonchliligiga ta’sir qilishi 
mumkin. 
Agar bir pog’ona yuqori nominal tokka ega bo’lgan 
UZO qurilmasini tanlasangiz, ya’ni 25A, tarmoqda 
ortiqcha yuklama bo’lsa ham, bu UZO uchun normal 
rejim bo’ladi va avtomatni issiqlik himoyasi ishga 
tushgunga qadar, UZO da ortiqcha yuklanma 
bo’lmaydi. 
100-savol: nima uchun faza o’tkazgichga tegish 
mumkin emas? 
Agar erdan o’zingizni izolyatsiya qilib olsangiz , 
"sizga faza ta’sir qilmaydi", ya’ni faza siz orqali yerga 
o’tmasligi kerak. Agar siz quruq joyda bo’lib, rezina 
taglik ustida bo’lsangiz, barmoqlar bilan bemalol, 220 
volt tarmoqdagi fazani ushlashingiz mumkin, bunda 
umuman tokni sezmaysiz. 
Agar siz fazali o’tkazgichni ushlamoqchi bo’lsangiz, 
avval kaftingizning tashqi yuzasi bilan teging. 


Kaftning ichki qismi elektr kuchlanishi ta’sirida, ichki 
tarafga qisqarib mushaklar qisqarib, o’tkazgichni siqib 
qolishi mumkin.
101-savol: nol nima uchun kerak? 
Elektr iste’molchilariga elektr energiyasi yetkazib 
beriladigan o’tkazgich faza deb ataladi va orqaga 
qaytish harakati uchun ishlatiladigan o’tkazgich nol 
deb ataladi. Uch fazalik tarmoqda nol kuchlanishni 
muvozanatlashtirib turadi. 
Transformatorning ikkilamchi chulg’amlari 
"yulduzcha" usulida ulanadi. uning uchta kontaktlari 
bir joyga birlashtirib ulangan joyni "0" nuqtasi 
deyiladi. Chulg’amlarni qolgan uchlaridan uchta faza 
"A" / "B" / "C" o’tkazgichlariga o’tadi. 
Nolsiz ikki faza qisqa tutashuvi bo’lsa, uchinchi 
fazadagi kuchlanish bir zumda √3 barobar ortadi. Bu 
ushbu manba quvvatlaydigan uskunalarga yomon 
ta’sir qiladi. Agar bunday vaziyatda nol bo’lsa, 
kuchlanish o’zgarmaydi. 
102-savol: ossilograf elektronika sxemalarini 
ta’mirlashda qanday yordam beradi? 
Zanjirlardagi signallarni ko’rish imkonini beradi . 
Ossilograf sizga sxemaning turli qismlarida 
signallarning qanday shaklga ega ekanligini vizual 
ravishda ko’rsatishga imkon beradi.
Shuningdek har qanday shovqin, halaqit, keraksiz 
signallar/chastotalar mavjudligini ham ko’rishingiz 
mumkin. Bu signallarning shaklini, vaqt o’tishi bilan 
qanday o’zgarishini kuzatish imkonini beradi. 
Ma’lumot signal shaklida uzatiladigan juda ko’p 
joylar bor. Shuning uchun ossilograf elektronikani 
ta’mirlash va sozlashda foydalidir.
103-savol: avtomat tashlasa nima qilish kerak? 
Birinchi bo’lib avtomatni o’tkazgichlar ulangan 
vintlarini yaxshilab qotirib ko’ring, vintlar bo’shab 
qolsa ham avtomat qizib tashlab yuboradi.Tashlab 
yuborayotgan avtomat o’zi ishlayotganligini 
tekshirish uchun, mikrovolnovka o’rniga tefal ulab 
ko’ring, agar tefal ulanganda avtomat tashlamasa 
mikro to’lqinli pechni ochib ko’rasiz. 
104-savol: neytralga tegish qanday holatlarda 
xavfli? 
Fazalar bo’ylab yuklamaning notekis taqsimoti bilan, 
neytraldan o’tadigan tok sezilarli kattalikda bo’lishi 
mumkin. Natijada, elektr uzatish liniyalarining katta 
uzunligi bilan, bu o’tkazgichdagi kuchlanishning 
pasayishi va uning rozetkadagi nol klemmasida 
potentsial 20V yoki undan ko’p bo’lishi mumkin.
Ushbu o’tkazgichga tegish juda sezilarli va ba’zi 
hollarda xavfli bo’ladi. Shuningdek, neytral 
o’tkazgich uzilgan taqdirda, nolga tegish xavfli 
bo’lishi mumkin. Bunday holatda, unda yuqori 
kuchlanish paydo bo’ladi. 
105-savol: nima uchun nolda tok urmaydi? 
Potensiallar farqi yo’q. Shuning uchun tok urmaydi. 
Potensiallar farqi bo’lmasa tok oqmaydi va tok 
urmaydi. Ammo kuchlanish ajratilamagan holda, nol 
va faza bo’lishidan qat’iy nazar tegish mumkin emas.
Agar nol uzilgan bo’lsa, nol simda faza kelib qolishi 
va tok urishi mumkin. Fazalarda yuklama simmetrik 
bo’lmasa, nolda kichik kuchlanish hosil bo’lishi 
mumkin. 
Agar tajtiba o’tkazsa ham birilchi martada kaftni 
tashqi tarafi bilan tegish kerak. Ichki tarafi bilan 
tegish mumkin emas. Aks holda mushaklar simni 
qisib qolib tokga tushib qolish mumkin.
106-savol: 3 faza uchun mo’ljallangan kabelda 
nimaga nol o’tkazgichni ko’ndalang kesimi kichik 
bo’ladi? 
Simmetrik yuklamaga ega, uch fazali tarmoqlarning, 
neytral o’tkazgichlarida oqadigan tok nolga teng 
bo’lishi kerak. Shunday qilib, mis o’tkazgichlar va 
kabellar uchun kesimi 16 mm
2
gacha va alyuminiy 25 
mm
2
gacha, tarmoq simmetriyasini hisobga olgan 
holda, PUE talablariga muvofiq, 3 fazalik tarmoqqa 1 
fazalik yuklama ulangan holatlarda, "nol" o’tkazgich 
kesimi, fazali o’tkazgichlar kesimidan kichik 
bo’lmasligi kerak. 
Kattaroq kesimdagi o’tkazgichlar va kabellar uchun 
neytral o’tkazgichlarning kesimi fazali 
o’tkazgichlarning kesimining 50% dan kam 
bo’lmasligi kerak.
Simmetrik uch fazali tarmoqdagi toklarning 
geometrik yig’indisi nolga teng. Biroq, amalda to’liq 
kuchlanish simmetriyasiga erishish mumkin emas. 
Agar faza nomutanosibligi bo’lmasa, u holda nolda 
tok yo’q bo’ladi, bu qisqasi metallni tejash uchun, nol 
kesimi kichik olinadi. Bu faqat uch fazali yuklama 
uchun. Bir fazali uchun barcha o’tkazgichlar kesimi, 
bir xil bo’lishi kerak. 


Mukammal muvozanatli yuklama bilan nol 
o’tkazgichda hech qanday tok bo’lmasligini bildik. 
Agar fazalardan birortasi uzilsa, nolning kesimi, 2 
fazadan qolgan tokka to’liq bardosh beradi. 
Shunday qilib, nol o’tkazgichlarning kesimi, 
qoidalarda talab qilinadigan faza o’tkazgichlarining 
yarmi bo’lishi ham, neytral o’tkazgichda, tokning 
ortiqcha yuklanishidan himoya qilishga qodir. 
107-savol: ostki isitish nima uchun kerak?
Agar pechat platadagi BGA mikrosxema yoki chipini, 
fen yordamida qizigan havo bilan mikrosxemani 
puflansa, u holda mikrosxema faqat yuqoridan isiydi. 
Agar mikrosxemani nafaqat yuqoridan, balki ostki 
isitish yordamida pastdan ham isitilsa, vaziyat yaxshi 
tomonga o’zgaradi. 
Bunday holatda, plata va mikrosxema ham har 
tomondan qiziydi: pastdan ham, yuqoridan ham. 
Qalay va elektron plata, chip kabi bir xilda issiq 
bo’ladi.
Natijada, qalay pastdan va yuqoridan bir vaqtning 
o’zida eriydi, bu esa elektron plataning 
o’tkazgichlarni uzilish xavfini kamaytiradi. 
Ostki isitishsiz, fen bilan qizdiradigan bo’lsak, platani 
bir joyi juda qiziydi, bir joyi qizimaydi. Harorat 
ta’sirida modda kengayishi tufayli, fen bilan 
qizdirilgan joylarda, plata kengayadi va yomon 
oqibatlarga olib kelishi mumkin. 
Plata shishadi va qatlamlar orasidagi aloqalarni 
buzadi, chunki mobil telefonlar va kompyuterlarning 
platalari ko’p qatlamli qilingan. Pastki isitish 
yordamida plata butun maydon bo’ylab teng ravishda 
isitiladi, shuning uchun yomon oqibatlarning oldini 
olish mumkin. 
108-savol: Lobaratoriya transformatori haqida 
LATR kichik quvvatli avtotransformator bo’lib, 
iste’molchiga uzatilayotgan bir yoki uch fazali 
o’zgaruvchan kuchlanishni rostlash uchun 
mo’ljallangan. Latr ham boshqa tarmoq 
transformatorlari singari po’lat o’zakdan tashkil 
topgan.
LATR da faqat birlamchi cho’lg’am bo’ladi va bu 
birlamchi cho’lg’amni bir qismi ikkilamchi cho’lg’am 
vazifasini bajarib beadi. Ikkilamchi cho’lg’amni 
o’ramlar soni, foydalanuvchi personal tarafidan burab 
rostlanishi mumkin. Shunisi bilan LATR boshqa 
transformatorlardan farqlanadi. 
Ikkilamchi chulg’amdagi kuchlanishni rostlash uchun, 
LATR ni konstruksiyasini ustki qismida buraydigan 
murvatini bilan o’zgartiriladi. Bu murvat o’ramlar 
ustida sirpanib yuruvchi cho’tkaga ulangan bo’ladi. 
Murvatni burasak cho’tka o’ramlar orasida o’tib, 
chiqish kuchlanishini o’zgartiradi.
Sirpanuvchi bu cho’tka to’g’ridan to’g’ri ikkilamchi 
chiqishdan biriga ulangan bo’ladi.Ikkinchi ikkilamchi 
chiqich, tarmoqni kirishi bilan umumiy ulangan 
bo’ladi. 
LATR chiqish kuchlanishi, kirish kuchlanishidan ko’p 
yoki oz bo’lishi mumkin. Masalan bir fazalik uchun
0-250 volt diapazonda kuchlanishni regulirovka 
qiladi. Chiqich kuchlanishi sinusoida shaklida bo’ladi. 
109-savol: kuchlanish nimaga 220V emas? 
Elektr tarmoqlari belgilangan chegaralar doirasida 
ishlashi kerak - mos ravishda 220 V, 380 V. 
Kuchlanishni me’yoridan kichik og’ishlarga yo’l 
qo’yiladi: uzoq muddatli - 5% gacha, qisqa muddatli - 
10% gacha. 
Kuchlanishi og’ishi sabablari: 
1) Liniyada nolni uzilishi; 
2) Yaqin atrofdagi yuqori kuchlanish liniyasidagi 
avariya; 
3) Yuqori quvvatli elektr iste’molchilarini keskin 
o’chishi; 
4) Elektr taqsimlash podstansiyasida buzilishlar; 
5) Transformatorlarning ishlashidagi buzilishlar; 
6) Perekos faza, fazalar bo’yicha teng bo’lmagan 
yuklamalar; 
7) Eskirgan elektr uzatish liniyalari yoki podstansiya 
uskunalari; 
8) Eskirgan elektr tarmoqlari, ularga etarli darajada 
texnik xizmat ko’rsatilmaganligi; 
9) Avariya natijasida fazalardan biri uzilib nolga 
tutashuvi kuchlanish ortib ketishiga olib keladi; 
110-savol: kuchlanish relesi nimaga ishlatiladi? 
Kuchlanish relesi tarmoqda kuchlanish og’ishidan 
maishiy texnika jixozlarini himoya qilish uchun 
qo’llaniladi. Kuchlanish relesidan foydalanish qimmat 
turuvchi apparatlarni buzilish xavfini sezilarli 
darajada pasaytiradi. 
Keng tarqalgan hodisa kuchlanish tushib yoki 
ko’tarilib ketishi sabablardan– bu nolni uzilib qolishi. 
Bunda bitta fazada kuchlanish 220 voltdan ancha 
tushib ketadi. Boshqasida aksincha kuchlanish ortib 
ketib 380 voltgacha borib qoladi. 


 Kuchlanish relesini ulanish sxemasi iste’molchi 
quvvatiga qarab o’zgarishi mumkin. Iste’mol quvvati 
oz bo’ladigan bo’lsa kuchlanish relesiga manba faza 
va nolni ulash yetarli, agar iste’mol toki ko’p 
bo’ladigan bo’lsa kontaktor orqali ulanadi. Kontaktor 
orqali ulanmasa kuchlanish relesini kontaktlari katta 
tokni ko’tarmay erib ketishi mumkin. 
Bluetooth 
Bluetooth qisqa masofadagi statsionar va mobil 
qurilmalar o'rtasida ma'lumot almashish va shaxsiy 
tarmoq(PAN) qurish uchun foydalaniladigan qisqa 
masofali simsiz texnologiya standartidir. Eng ko'p 
ishlatiladigan rejimda uzatish quvvati 2,5 millivatt 
bilan cheklangan , bu esa 10 metrgacha (33 fut) juda 
qisqa masofani beradi.
U 2,402 gigagertsdan 2,48 gigagertsgacha bo'lgan 
diapazonlarida radio to'lqinlaridan foydalanadi . U 
asosan simli ulanishlarga muqobil sifatida, yaqin-
atrofdagi portativ qurilmalar o'rtasida fayl almashish 
va mobil telefonlar va musiqa pleyerlarini simsiz 
minigarnituralar bilan ulash uchun ishlatiladi .
Bluetooth telefonlar, dinamiklar , planshetlar, media 
pleerlar, robototexnika tizimlari, noutbuklar va o'yin 
konsoli uskunalari, shuningdek, ba'zi yuqori 
aniqlikdagi minigarnituralar , modemlar , eshitish 
apparatlari va hatto soatlar kabi ko'plab 
mahsulotlarda mavjud .
Bluetooth protokollari qurilmalar o'rtasida 
xizmatlarni topish va sozlashni soddalashtiradi. 
Bluetooth qurilmalari taqdim etayotgan barcha 
xizmatlarni reklama qilishi mumkin. Bu xizmatlardan 
foydalanishni osonlashtiradi. 
Wi-fi 
Wi-Fi IEEE 802.11 standartlar oilasiga asoslangan 
simsiz tarmoq protokollari oilasi boʻlib, ular odatda 
qurilmalarning mahalliy tarmogʻiga ulanishi va 
Internetga kirish uchun qoʻllaniladi. Mos qurilmalar 
simsiz ulanish nuqtalari orqali bir-biriga, shuningdek, 
simli qurilmalar va Internetga ulanishi mumkin.
Wi-Fi-ning turli versiyalari turli xil IEEE 802.11 
protokoli standartlari bilan belgilanadi, turli radio 
texnologiyalari radio diapazonlarini, erishish mumkin 
bo'lgan maksimal diapazonlarni va tezliklarni 
aniqlaydi. Wi-Fi ko'pincha 2,4 gigagerts (120 mm) 
UHF va 5 gigagerts (60 mm) SHF dan foydalanadi.
Wi-Fi 4 va undan yuqori standartlar qurilmalarga 
transmitterlar va qabul qiluvchilarda bir nechta 
antennalarga ega bo'lish imkonini beradi. Bir nechta 
antennalar uskunaga bir xil chastota diapazonlarida 
ko'p yo'nalishli tarqalishdan foydalanishga imkon 
beradi, bu esa ancha yuqori tezlik va uzoqroq 
masofani beradi. 
Li-Fi 
Li-Fi - bu simsiz aloqa texnologiyasi bo'lib, u 
qurilmalar o'rtasida ma'lumot va joylashishni uzatish 
uchun yorug'likdan foydalanadi. Li-Fi yorug'lik aloqa 
tizimi bo'lib, u ko'rinadigan yorug'lik , ultrabinafsha 
va infraqizil spektrlar orqali yuqori tezlikda 
ma'lumotlarni uzatishga qodir .
Yakuniy foydalanuvchi nuqtai nazaridan texnologiya 
Wi-Fi- ga o'xshaydi - asosiy texnik farq shundaki, Wi-
Fi ma'lumotlarni uzatish uchun antennada 
kuchlanishni keltirib chiqarish uchun radio 
chastotasidan foydalanadi, Li-Fi esa yorug'lik 
intensivligini modulyatsiya qilishdan foydalanadi.
Li-Fi elektromagnit shovqinlarga sezgir bo'lgan 
joylarda (masalan , samolyot kabinalari , kasalxonalar 
yoki harbiylar) ishlay oladi. 
111-savol: qanday qilib elektr motor teskari 
aylanadi? 
Asinxron elektr motorni magnit maydonida aylanish 
yo’nalishi, unga berilayotgan fazalar ketma-ketligiga 
bog’liq. Berilayotgan fazalar ketma ketligini o’rnini 
almashtirib, valni aylanish yo’nalishini o’zgartirsa 
bo’ladi. 
Stator chulg’ami qanday ulanganligidan qat’iy nazar 
yulduz yoki uchburchak. Masalan, agar A,B,C 
fazalarni, kirish 1,2,3 klemniklarga muvofiq bersak, 
aylanish soat strelkasi bo’ylab bo’ladi (faraz, taxmin 
qilaylik) agar 2,1 va 3 klemmalarga ulasak soat 
strelkasiga qarshi aylanadi. 
112-savol: elektr matorni quvvatini aniqlash? 
Elektr motorni texnik xujjatlari yo’q bo’lsa,
quvvatini qanday aniqlash mumkin? 
Elektr motorni 10 minut to’la quvvat bilan ishlatiladi. 
Hisoblagich ko’rsatgichi elektr motor yurgizuguncha 
yozib olinadi, 10 minut ishlagandan keyin 
hisoblagichni yangi ko’rsatgichini olinadi va farqni 
ayirib yuborish yo’li bilan xisoblanadi.
Chiqqan sonni 6 ga ko’paytiramiz (1 soat = 60 minut
bo’lganligi uchun). Olingan natija elektr motorni kvt 
dagi quvvatini ifodalaydi. 


113-savol: yerlashtirgich uchun kabel tanlash? 
Yerlashtirgich o’tkazgichini to’g’ri tanlash, xavsizlik 
darajasini oshiradi. Yerlashtirgich uchun monolit yoki 
ko’p tolali mis otkazgichlardan foydalanish kerak. 
Bunda kabel o’tkazgichini ko’ndalang kesimini to’g’ri 
tanlash muhim hisoblanadi. 
Qoidaga ko’ra iste’molchiga ulangan faza o’tkazgichi 
ko’ndalang kesimi qanday bo’lsa, yerlashtirgich 
o’tkazgichini ko’ndalang kesimi ham shunday bo’lishi 
kerak. Bunday olinishiga sabab avariya vaqtida, 
xavfli potensial kuchlanish yerlashtirgich o’tkazgichi 
bo’ylab ketadi, shunda kuchlanishni ko’tarishi kerak.
Yana qatiy talablardan biri yerlashtirgich izolyatsiyasi 
sariq yashil yolli bo’lishi kerak. PUE da alyumindan 
foydalanish ta’qiqlangan. Sababi alyumin havoda 
oksidlanib qoladi, kontakt va bolt bilan qotirilgan 
joylari oksidlanlanish natijasida qarshilik oshadi.
Oksidlanganidan keyin himoya xaqida gap bo’lishi 
mumkin emas.
Alyuminni uzilib qolish extimoli yuqori, 8-9 marta 
buksangiz uzilib qoladi mis esa 80 martadan ortiq 
bukilishga bardosh beradi. Misdan foydalanishiga 
sabab mis ancha qattiq, klemniklarda qotirilganda 
ezilib ketmaydi. 
114-savol: stablizator orqali elektr hisoblagich 
ko’p elektr energiya hisoblaydimi? 
Kuchlanish stabilizatori ishlashini uch xil holatda 
ko’rib chiqamiz: 
1) Aytaylik, tarmoqda - aniq 220 volt. Bunday holda, 
stabilizator xuddi transformator singari ishlaydi. 
Transformatsiya koeffitsiyenti "1" ga teng. Ammo 
stabilizator ideal qurilma emas, u ichki qarshilikka 
ega, ya’ni energiyani ma’lum bir qismi issiqlikka 
aylanib yo’qotiladi.
2) Tarmoqning past kuchlanishiga ega bo’lgan 
variantni ko’rib chiqaylik, masalan, 190 volt. Biz 
stabilizatorni yoqamiz. chiqishda 220 volt bo’ladi. Biz 
190 volt oldik, 220 volt qildik, uydagi barcha jihozlar 
yaxshi ishlaydi. Ehtimol, biz elektr energiyasini 
tejashga muvaffaq bo’ldik? 
Afsuski yo’q. Yuklamani quvvatlantirish uchun, 
stabilizator kirishda ko’proq tok kuchidan 
foydalanadi, energiyani saqlanish qonuni ishlaydi. 
Kuchlanish pastlasa tok kuchi ortadi.
3) Tarmoqda kuchlanish ortgan holatni ko’raylik, 
masalan, 250 volt bo’lgan variantni ko’rib chiqamiz. 
Biz stabilizatorni yoqamiz. Qurilmaning chiqishida 
kuchlanish 220 volt. Uydagi barcha jihozlar yaxshi 
ishlaydi. Balki bizda elektr quvvati ko’p bo’lgandir? 
Yaxshiyamki, yo’q. 
Yuklamani quvvatlantirish uchun, stabilizator kirishda 
kamroq tok kuchidan foydalanadi, energiyani 
saqlanish qonuni ishlaydi. Kuchlanish oshsa tok kuchi 
kamayadi. Biroq, stabilizatorning o’zi ham 
energiyaning kichik qismini iste’mol qiladi. 
Ko’rinib turibdiki stabilizator kirishida qabul 
qilganidan ko’ra ko’proq yoki ozroq elektr 
energiyasini bera olmasligi aniq bo’ldi. Demak 
hisoblagich ham ko’p elektr energiyasi hisoblamaydi. 
115-savol: chastota nimaga 50Hz olingan? 
Elektr energetika sanoatida, elektr tokini tarqatish va 
uzatishda standart 50 va 60 Hz chastotadan 
foydalaniladi. MDH, yevropa mamlakatlari 50 Hz, 
Amerika qit’asi 60 Hz chastotali standartni qabul 
qilgan. Bu kattaliklarni qayerdan olinganini ko’rib 
chiqaylik. 
O’zgaruvchan tok ishlab chiqaruvchi generator, 3000 
aylanish/minut, va undan ortiq chastota bilan 
aylanadigan rotor bilan jihozlangan. Generatorlar par 
va suv bilan Harakatlanishga mo’ljallangan.
Natijada generatorlar ishlab chiqargan 50 Hz 
chastotada lampalar pirpiramaydi, inson ko’zi 
pirpirashni sezmaydi, agar chastota 30 Hz bo’lganda 
bemalol lampani pirpirashini ko’z bilan sezish 
mumkin bo’lardi.
Ikki qutbli o’zgaruvchan tok generatori 3000-3600 
aylan/min. aylanish chastotasi bilan xarakterlanadi. 
Aynan shunday ishlashi natijasida 50-60 gers 
chastotani beradi. Bu ko’rsatgichlar generatorni 
normal ishlashi uchun kerakli hisoblanadi. 
117-savol: bir fazali va uch fazali ulanishda 
tokning harakati? 
Bir fazali(Yulduzcha ulanish) 
Elektr tokining harakati uchun berk zanjir bo’lishi 
kerak, shuning uchun bir fazali tarmoqda elektr 
jihozlarga faza va neytral o’tkazgichlar ulanadi.
Bundan tashqari elektr o’tkazgichda nolni vazifasi, 
faza kuchlanishini tenglashtirishdir. 
Transformator chiqishidan tok faza o’tkazgichi 
bo’ylab kelib yuklama orqali o’tadi va neytral bo’ylab 
transformator yulduz ulanish sxemasining o’rta 
nuqtasiga qaytadi.


Uch fazali(Uchburchak ulanish) 
Turli xil yuklamalarda, turli fazada nol o’tkazgich 
bo’ylab tenglikni yuzaga keltiruvchi tok oqadi. Shu 
sabab neytral uzilgan vaqtlarda rozetkadagi 
kuchlanish 380 volt oralig’ida o’zgarishi mumkin.
Bir xil quvvatdagi iste’molchilarda tok har bir fazada 
bir xil va bir biridan 120° ga siljiganligi uchun neytral 
toki yo’q. Shuning uchun uch fazalik elektr 
motorlarda nol ulanmaydi. 
Elektr motorlarni qanday ulashingizdan (uchburchak 
yoki yulduz muhim emas) nol o’tkazgichsiz 
ishlayveradi. Nol kerak emas, sababi yuklama 
simmetrik, fazalardagi tokning vektor yig’indisi nolga 
teng. 
116-savol: elektr motor pasportida qaysi quvat 
yozilgan? 
Istalgan elektr jihoz va maishiy texnika qurilmalari 
iste’mol qilgan elektr quvvatni hisoblashda elektr 
tokining to’la quvvatini hisobga olinadi.To’la quvvat 
tushunchasi deganda elektr toki iste’molchisi 
ishlatgan aktiv va reaktiv quvvat nazarda tutiladi. 
Aktiv quvvat(Vt), Reaktiv quvvat(VAr) va To’la 
quvvat(VA) da o’lchanadi. Har xil elektr 
iste’molchilarimiz, aktiv va reaktiv energiyasi bor 
elektr zanjirida ishlaydi. Bu ikkala aktiv va reaktiv 
quvvatlar bir biri bilan o’zaro quvvat koeffitsiyenti 
cos (fi) bilan bog’lanadi. 
cos(fi) asinxron elektr motorning quvvat koeffitsiyenti 
deb ataladi. cos(fi) bu tok va kuchlanish o’rtasidagi 
fazalar farqi. Asinxron elektr motor vali nominal 
yuklama va nominal kuchlanish manbasida quvvat 
koeffitsiyenti cos(fi) elektr motor pasportida 
ko’rsatilgan kattalik bilan bir xil bo’ladi.
Misol uchun, elektr motorni pasportsida, val 
yuklamasi 0,75 kVt. quvvat koeffitsienti 0,8. Elektr 
motorni foydali ish koeffisiyenti 79 % ko’rsatilgan. 
Elektr motorning samaradorligi 79% ni tashkil qilgani 
uchun, nominal yuklamada elektr motor tomonidan 
iste’mol qilinadigan aktiv quvvat 0,75 kVt dan ortiq, 
ya’ni elektr motor aktiv quvvatini foydalik ish 
koeffisiyentiga bo’lamiz (kVt/FIK), 0,75 / 0,79 = 0,95 
kVt bo’ladi. 
Endi bu elektr motorni to’la quvvatini hisoblaymiz. 
S= 0.95/Cos(fi) = 1.187 KVA. Bu yerda 0.95 elektr 
motor iste’mol qilayotgan aktiv quvvat. cos(fi) to’la 
quvvatni hisoblash uchun kerak bo’ladi. 
USB 
Universal Serial Bus ( USB ) - bu kompyuterlar, 
tashqi qurilmalar va boshqa kompyuterlar o'rtasida 
ulanish, aloqa va quvvat ta'minoti ( interfeys ) uchun 
kabellar, ulagichlar va protokollar uchun texnik 
xususiyatlarni o'rnatadigan sanoat standarti .
USB-uskunalarning keng assortimenti mavjud, 
jumladan, 14 xil turdagi ulagichlar , ulardan USB-C 
eng so'nggisi. USB tashqi qurilmalarni shaxsiy 
kompyuterlar bilan aloqa qilish va elektr energiyasi 
bilan ta'minlash uchun ulanishni standartlashtirish 
uchun mo'ljallangan
Bilasizlarmi? Nima uchun televizorlarni ta’mirlash 
yoki yoqish vaqtida ustalar saqlagich o’rniga 
lampa ulab oladi?
Ushbu qurilma, birinchi navbatda, televizor 
ustaxonalarida ta’minlash manbalarini ta’mirlash 
bilan shug’ullanadigan ustalar uchun foydali bo’ladi. 
Sodda qilib aytganda, bu qurilma oddiy cho’g’lanma 
lampadan foydalangan holda quvvat cheklovchi 
hisoblanadi. Ya’ni iste’mol tokini chegaralaydi 
natijada ta’minlash manbai kuymaydi. 
Ma’lumki, impulsli ta’minlash manbai yoki boshqa 
istalgan qurilmalarni ta’mirlashda elektr zanjirlariga 
ketma-ket qilib 40 dan 100 vattgacha bo’lgan 
cho’g’lanma lampa ulanadi (uchlarini eshib skrutka 
qilib ulanadi.
Agar platada qisqa tutashuv bor bo’lsa, lampa to’liq 
nakalda yonadi va plata uchun yomon oqibatlarning 
oldini oladi (agar siz 200 Vt lampa bilan sinab 
ko’rmasangiz). Agar ta’minlash manbai soz 
ishlayotgan bo’lsa, yorug’lik qisqa vaqt ichida yonadi 
va o’chadi - demak hammasi yaxshi. 
118-savol: ovoz kuchaytirgichlari uchun 
tranzistor? 
Tranzistor - bu elektr tebranishlarini hosil qilish va 
kuchaytirish imkonini beruvchi yarim o’tkazgichli 
qurilma. Uning yordamida siz har qanday elektr 
signalini kuchaytirishingiz mumkin.
Xohlagan tranzistordan foydalanib kuchaytirgich 
sifatida foydalanish mumkin, faqat ulanish sxemalari 
o’zgarishi mumkin xolos. Kuchaytirgich yasash uchun 
istalgan NPN tipli tranzistorni olaylik. Tranzistorlar 
asosan umumiy emitter sxemasi bo’yicha ulanadi. 
Ushbu (Umumiy emitter UE))sxema tranzistordan 
maksimal darajada foydalanish imkonini beradi. U bir 


vaqtning o’zida kuchlanishni ham, tokni ham 
kuchaytiradi. Natijada, umumiy maksimal quvvat, 
erishiladi. 
Kirish signali baza+emitterga beriladi, chiqish 
signalini kollektor+emitterdan olinadi ya’ni emitter 
kirish va chiqish signali uchun umumiy bo’ladi. 
Shuning uchun umumiy emitter deb nomlanadi. 
Har qanday kuchaytirgichning asosiy maqsadi past 
quvvatli signalni kuchliroq signalga aylantirishdir. 
Shu bilan birga, uning shakli saqlanishi va 
transformatsiya jarayonida buzilmasligi kerak. Aks 
holda, ma’lumotlarning qisman yoki to’liq yo’qolishi 
sodir bo’ladi. 
119-savol: kabellarni quvurlarga yaqin montaj 
qilish mumkinmi? 
PUE da quyidagicha yozilgan: 
2.1.57. Parallel yotqizish vaqtida simlar va 
kabellardan quvurlarga boʻlgan masofa kamida 100 
mm, yonuvchan yoki yonuvchan suyuqliklar va gazlar 
boʻlgan quvurlarga - kamida 400 mm boʻlishi kerak. 
Issiq quvurlarga parallel ravishda qoʻyilgan sim va 
kabellar yuqori harorat taʼsiridan himoyalangan 
boʻlishi yoki tegishli ishlashga ega boʻlishi kerak. 
Nima sababdan PUE ta’qiqlagan? 
1) Gaz quvuri yorilishi va yong’in chiqishi mumkin. 
2) Kondensat va suv elektr kabelga oqib tushadi. 
3) Kabel shikastlanish holatlarida, quvur kuchlanish 
ostida qoladi. 
4) Quvurni joyida siljishi, qo’zg’alishi kabelni 
shikastlaydi. 
5) Yaqin masofada gaz quvurini chaqmoq chaqsa, 
yuqori potensial kabellarda ham yuzaga kelishi 
mumkin. 
6) Agar kabel gofrasiz yotqizilsa VVG kabel ham 
vaqt o’tishi bilan izolyatsiyasi, xususiyatini yo’qotadi. 
7) Gaz quvuri, quyosh ta’sirida qiziydi, konditsioner 
katta quvvatli bo’lganligi uchun, kabel kesimi 
ingichka bo’lsa ko’proq qiziydi, natijada kabel 
izolyatsiyasi muddatini erta o’taydi. 
120-savol: hisoblagich qancha yuklamaga 
mo’ljallagan? 
Hisoblagich modifikatsiyasida qancha yuklama 
ko’tarishini yozilgan bo’ladi. Elektron bir fazalik 
elektr hisoblagich 5 dan 60 ampergacha ishlaydi. 
Bir fazalik elektr hisoblagich maksimal 60 amper 
tokni ko’taradi. Chunki turar joy binolarida kamdan 
kam holatlarda tok 60 amperdan ortishi mumkin. 
121-savol: elektr energiya isrofini kelib chiqishi? 
Elektr energiyasi, manbadan iste’molchigacha 
bo’lgan masofada o’tkazgichlarda uzatilganda, doim 
yo’lda sarflanadi.Elektr stansiyadan podstansiyagacha 
yoki shitdan rozetkagacha va undan iste’molchigacha. 
Umuman olganda bizning o’tkazgichimiz o’z 
qarshiligiga ega, undan tok o’tganda qiziydi va 
kuchlanish tushuvi yuz beradi. 
Masalan: elektr choynakka suv quyib rozetkaga ulang, 
bir minutdan keyin, rozetkaga ulangan kabelini ushlab 
ko’ring, kabel sezilarli darajada issiq, to’g’rimi? 
Undan 9 amper tok o’tdi xolos. 
Istalgan o’tkazgichni qarshiligini osongina quyidagi 
formula yordamida hisoblash mumkin: R = P*L/S 
R -o’tkazgich qarshiligi, (Om). 
P -(ro) o’tkazgichni solishtirma qarshiligi. 
L -o’tkazgich uzunligi, (metr) 
S -o’tkazgich ko’ndalang kesim yuzasi. 
Misni solishtirma qarshiligi 0.018 Om*m/mm
2
Bu 
degani kesimi 1 mm
2
, uzunligi 1 km, bo’lgan mis 
kabelni bitta tolasini qarshiligi 18 Om. Kabel ikki 
tolalik bo’lsa 36 Omga teng. Bir metr mis o’tkazgich 
0.036 Om qarshilikka ega. O’tkazgich ko’ndalang 
kesimi qancha katta bo’lsa, uning qarshiligi shuncha 
kichkina bo’ladi. 
122-savol: 3 fazalik elektr motorni 1 fazasi uzilsa 
nima uchun kuyadi? 
Uch fazalik elektr motorda qandaydir sabab bilan, 
bitta faza yo’q bo’lib qolsa, uch fazalik elektr motor 
bir fazalik ishchi rejimga o’tib qoladi. Normal uch 
fazalik ish rejimida, statorni barcha cho’lg’amlaridan 
( o’ramlaridan ) faza toki bir hil oqib o’tadi, ya’ni bir 
biriga nisbatan 120 gradus siljigan holda, bu 
aylanuvchi magnit maydonini hosil qiladi va rotorni 
aylanishini ta’minlaydi. 
Bu fazalardan biri uzilsa, tok va kuchlanishni teng 
taqsimlanish muvozanat buziladi. Bunda agar 
"yulduz" usulida ulangan bo’lsa, ikkita ch’olg’am 
ketma ket ulangan bo’lib qolib umumiy tok oqib 
o’tadi, uchinchi cho’lg’amda tok bo’lmaydi. 
Bunday holatda magnit maydoni o’zgarib elektr 
motorni aylantirishga yetarli bo’lmaydi, agar val 
aylanmasa, puskovoy tok ortishi xisobiga 
cho’lg’amlarni tezda qizib ketishiga olib kelib , 
izolyasiyasi buziladi va uch fazalik elektr motor 
ishdan chiqadi. 


123-savol: nimaga alyumin bilan mis ulanmaydi 
1) Alyumin va misni temeratura ta’sirida kengayish 
koeffitsiyenti har hil . Ular ulangan joy orqali tok oqib 
o’tganda, har hil kengayadi, tok to’xtaganda esa har 
hil sovuydi. Natijada kontakt bo’shab qoladi. 
Oqibatda kontakt yomonlashadi va qizishga olib 
keladi. 
2) Alyumin sirti oksidlanib tok o’tkazmaydigan 
plyonka qoplab qoladi va kontakt yomonlashadi. 
3) Alyuminiy va mis qo’shilganda galvanik juftlik ( 
termo juft ) hosil qiladi, natijada elektrokimyoviy 
korruziya yuzaga keladi. Bu jarayonni elektroliz ham 
deyiladi. 
Shuning uchun uyga kirayotgan elektr liniyasi 
havodan tortilganda, alyumindan tortiladi, agar mis 
o’tkazgich tortilsa shunchaki alyumin tolaga burab ( 
skrutka ) qilish mumkin emas. Yana bir sababi havo 
orqali tortganda alyumin ancha yengil bo’lganligi 
uchun qo’shimcha ustun yoki osma tross shart emas. 
Ilgari ko’p guvohi bo’lardik. Nimaga uyda chiroq 
yonib o’chyapti deb. O’zimizni uyda ham ko’p ochib 
qolardi. Alyumin bilan mis ulangan o’tkazgichni 
tomdan o’tgan joyidan qimirlatib yuborardik undan 
keyin yonardi chiroq. 
Amalda hamma biladi, alyumin o’tkazgichlar o’tgan 
asrdan meros bo’lib qolgan. Hozirda PUE bo’yicha 
uylarni elektr montaji uchun alyumindan foydalanish 
ta’qiqlanadi. Mis o’tkazgichlar bilan montaj qilinishi 
kerak. 
124-savol: fazani rozetkadan olib, nolni yerdan 
olsa boʻladimi? 
Faza bor boʻlsa-yu, nolni yerdan olinsa, bu inson 
hayoti uchun juda xavfli, faza yer bilan ulanib qolsa, 
qadam kuchlanishiga tushib qolish ehtimoli bor, 
oqibat oʻlimga olib keladi.
Shuning uchun nolni yerdan olmasdan, faza va noldan 
iborat koʻp kilometrlik elektr uzatish liniyalari 
tortiladi. Bu usulni odatda elektr hisoblagichni aldash 
uchun qilingan ilgari. 
Hozirgi elektr hisoblagichlarda, fazani oʻzini ulab,
nolni hisoblagichga ulamasdan yerdan olsangiz ham 
hisoblayveradi. Bu tarzda elektr energiyasi tarmogʻiga 
ulanish va foydalanish, oʻgʻirlik deb qaraladi va 
jarimaga tortiladi. 
125-savol: TEN ni quvvatini aniqlash? 
TEN quvvatini aniqlash uchun bizga multimetr kerak 
bo’ladi.TEN qizigan vaqtdagi qarshiligini o’lchab 
uning quvvatini hisoblash mumkin. Bunda turli 
koeffitsiyentlardan qochib aniq quvvatini aniqlaymiz. 
TEN quvvatini hisoblashda kuchlanishni tok kuchiga 
ko’paytirish kerak. P=U*I Bunda TEN ish jarayoni-
dagi, qizigan holatidagi tok kuchini multimetrda 
aniqlaymiz. 
Om qonunidan tokni topamiz I=U/R bu formulani, 
yuqoridagi quvvatni aniqlash formulasidagi I tok 
kuchini o’rniga U/R ni qo’yamiz. Demak P=U*U/R 
Bu yerda U kuchlanish, R esa TEN qizigan vaqtdagi 
qarshiligi. 
Masalan: U=220V, R=22 Om.
Quvvat P = 220*220/22 = 2200Vt = 2.2kVt 
126-savol: faza egilishi(perekos faza) nima? 
Agar biz ideal elektr tarmog’ini ko’rib chiqsak, unda 
har bir fazaning nol o’tkazgichga nisbatan kuchlanishi 
220 voltga teng. Boshqa istalgan ikkita fazani 
o’rtasidagi kuchlanish 380 voltga teng 
Perekos faza bu, ya’ni fazada xatolik yuz berishi. Bu 
hodisa bir yoki bir nechta fazaga, boshqalariga 
nisbatan katta yuklama tushganda sodir bo’ladi. 
Bunday holatda transformatorni quvvati pastlash 
kuzatiladi. 
Agar energiya iste’molchilarini fazalar bo’ylab 
notekis taqsimlasangiz, fazalarning buzilishi yuzaga 
keladi. Uch fazalik tarmoqda amalda doimo perekos 
faza bo’ladi, faqat katta miqdorda bo’lmaydi.
127-savol: tovush karnayiga korpus nima uchun 
kerak? 
Dinamik (karnay) bu elektr signalni, tovush 
to’lqinlariga aylantirib beradi. Dinamik ishlaganda, 
siz dinamik diffuzorini xarakterli oldinga va orqaga 
harakatini ko’rishingiz mumkin.
Diffuzor oldinga harakat qilganda, uning oldida 
yuqori bosimli havo hududi hosil bo’ladi. (havo 
shunchaki qisiladi) Shu bilan birga, dinamik orqasida, 
havo uchun joy katta bo’lib qolib, past bosimli hudud 
yuzaga keladi.
Natijada diffuzorni old va orqa tarafida, tovush 
to’lqinlari yuzaga keladi va bu to’lqinlar to’qnashadi - 
bu "akustik qisqa tutashuv"deb ataladi.


Bu tarzda yaxshi ovoz olish mumkin emas, past 
chastotalarda aniq muammolar paydo bo’ladi (past 
chastotali to’lqinlar eng uzun). Dinamikni hamma 
chastotalarda yaxshi ishlashi uchun, bu tovush 
to’lqinlarini to’qnashishini oldini olish kerak. 
Shunda ular bir birini so’ndirib qo’ymaydi.
Umuman olganda dinamikni korpusga o’rnatish 
orqali, ushbu muammoni hal qilish mumkin. 
Dinamik korpusga o’rnatilganda, bu korpus old va 
orqa tarafdagi to’lqinlar o’zaro akustik bosimiga yo’l 
qo’ymaydi. Bitta to’lqin tashqariga qarab ketadi, 
ikkinchisi esa korpusda qoladi. 
128-savol: nima uchun transformator quvvati kvt 
emas, kVa da o’lchanadi? 
Transformatorlarga ulanuvchi, 3 turdagi Yuklamalar 
bo’ladi: 1) Aktiv, 2) Induktiv, 3) Sig’imli 
Aktiv iste’molchilarga misol cho’g’lama lampani 
olaylik. Lampa o’zi orqali o’tgan tokni birdan 
yorug’lik va issiqlik energiyasiga aylantiradi. Bunda 
qanchadir miqdorda energiyani bir qismi lampadan 
tarmoqqa qaytdi deb ayta olmaymiz. 
Bu turdagi iste’molchilarni, aktiv yuklama deyiladi. 
Uni quvvati vatt(Vt yoki kVt) da o’lchanadi. 
Induktiv iste’molchilarga mis o’tkazgichda o’ramlari 
bo’lgan qurilmalar, elektr motorlarni olsak bo’ladi. 
Ular orqali oqib o’tgan tokni hammasi aylanishga 
sarflanmay, sarflangan energiyani bir qismi 
cho’lg’amda magnit maydoni hosil bo’lishiga 
sarflanadi yoki mis o’tkazgichda yo’qoladi. Bu 
yo’qolgan foydasiz energiyani reaktiv quvvat 
deyiladi. 
Elektr qurilmalarni to’la quvvati, aktiv va reaktiv 
quvvatdan tashkil topgan bo’lib, Volt-Amper(VA 
yoki kVA) da o’lchanadi. Transformator manba 
bo’lgani uchun uning quvvati to’la quvvatda beriladi.
Shuningdek ishlab chiqaruvchilar qanaqa yuklamaga 
ulanishini oldindan bilishmaydi. Transformator 
manba bo’lsa ham energiyani bir qismini o’zi iste’mol 
qiladi.
129-savol: uch fazali elektr motorni bir fazaga 
ulanishi? 
Normal uch fazali rejimda, statorni barcha uchta 
o’ramlarida, kattaligi bir xil, faza toki oqadi, lekin bir-
biriga nisbatan 120 ° ga siljigan holda, bu rotorning 
aylanishini ta’minlaydigan aylanadigan magnit 
maydon hosil qiladi.
Fazalardan birida uzilish bo’lsa, muvozanatli tizim 
buziladi, tok va kuchlanish qayta taqsimlanadi, bu 
holda yulduz ulanishda ikkita o’ram ketma-ket 
ulangan bo’lib qoladi. 
Uch fazalik rejimda, Har bir o’ramdan, vaqt bo’yicha, 
uchdan bir davrga siljigan tok oqib o’tadi. Agar 
fazalardan biri yo’q bo’lsa, ikkita o’ramdan bitta tok 
oqib o’tadi, uchinchi fazada tok bo’lmaydi. Bunday 
ishchi rejimni bir fazalik deb ataladi. 
Bunday vaziyatda magnit maydon shunchaki o’z 
yo’nalishini o’zgartiradi, bu elektr motorni ishga 
tushirish uchun yetarli bo’lmaydi, agar val aylana 
olmasa, ishga tushirish tokini ortishi hisobiga stator 
o’ramlari tezda qiziydi, o’ramlar izolyatsiyasi 
shikastlanadi va uch fazalik elektr motor ishdan 
chiqadi. 
Sodda qilib aytganda. Fazalardan biri uzilganda, stator 
o’ramlari yulduz usulda ulangan elektr motor toki, 
uch fazali rejimga nisbatan 1,7-2 baravar oshadi.
Elektr motorlarini aksariyati, fazalardan birini 
tasodifan yo’qolishidan kuyadi. Asinxron motorlarni 
bunday muammolardan himoya qilish uchun himoya 
qurilmalaridan foydalaniladi. 
O’ta yorug’ oq yonuvchi svetodiodlar. 
O’ta yorug’ yonuvchi svetodiod lampalar va 
svetodiodlar haqida ko’pchiligimiz bilamiz. Bu 
turdagi svetodidlarni birinchi navbatda qiziq tarafi 
kam energiya sarflab, nur uzatish Xarakteristikasi 
yuqoriligida. 
Svetodiod mexanik ta’sirlarga juda chidamli, 
vibratsiya va silkinishlarni pisand qilmaydi. 
Yana bir muhim yaxshi sifatlaridan biri, elektr 
manbasi berilishi bilan o’sha ondayoq nur taratishni 
boshlashi hisoblanadi.
Bilasizmi? Svetodiod o’z o’zidan oq nurni chiqarib 
bera olmaydi, nimaga desak fizikadan ma’lumki oq 
rang barcha ranglarni yig’indisi hisoblanadi. Nur 
taratuvchi diodlar esa bitta rangni chiqarib beradi.
Oq rang xosil qilish uchun ko’k rangli svetodiod
kristalini lyuminafor qatlam surkab, ko’k nur tasirida 
sariq va qizil ranglar chiqaradi. Natijada bu uch hil 
rang aralashib oq rang olinadi. 
130-savol: kuchlanishni stabilashtirish? 
Bugungi kunda doimiy tokni, ko’paytirib yoki 
pasaytirib beruvchi juda ko’p impulsli o’zgartirgichlar 
bor. Bu o’zgartirgichlarni «DC DC convertor» deb 
ataladi. 


Bu turdagi DC DC convertorlarni FIK foydali ish 
koeffitsiyenti yuqori (92 %) bo’lganligi sababli, 
manbani batareyadan olganda maksimal uzoq muddat 
yo’qotishlarsiz ishlash mumkinligidir. 
LM2596S modeldagi DC DC convertorni olaylik. 
Convertor kirishiga 3.2 – 46 volt oralig’ida istalgan 
kuchlanishni ulab, chiqishda 1.25 – 35 volt (0-3 
Amper) oralig’idagi yuqori aniqlikda, kerakli 
kuchlanishni sozlab olish mumkin. 
131-savol: nima uchun Alyumin elektr montajida 
ta’qiqlanadi? 
PUEga asosan alyumin kabel va o’tkazgichlar kesimi 
16 mm
2
dan kichkina bo’lsa montajda foydalanishga 
ruxsat etilmaydi. 
Alyuminni kamchiliklari: 
1. Vaqt o’tishi bilan alyumin korruziyaga 
bardoshligini yo’qotadi. Mexanik mustaxkam emas. 
2. Alyumin o’tkazgich osongina shikastlanishi
mumkin, shuning uchun havo orqali tortish 
taqiqlanadi.
3. Uy montaji vaqtida murakkablik keltiradi, masalan 
ko’proq buralsa, mo’rtligi sababli bexosdan uzilishi 
yoki uzilmagan taqdirda ham bilinmagan bilan vaqt 
o’tishi bilan bu natijasini ko’rsatadi. 
4. Davomli uzoq vaqt foydalanilganda alyumin 
o’tkazgich juda qiziydi. 
5. Alyumin yumshoq metall bo’lganligi uchun vaqt 
o’tishi bilan ulangan joylari bo’shab qoladi va 
qizishni boshlaydi. 
6. Alyumin tolali o’tkazgichni bir necha marta 
buksangiz uziladi, iste’molchi quvvati ortib ketsa, tez 
tez qizib tursa uzilib qoladi. 
7. Alyuminni sirti oksidlanib, plyonka bilan qoplanib 
qoladi, plyonka qoplagan alyumin o’tkazgichni 
qarshiligi ortib ketadi, oqibatda ulangan joylar 
qizishga olib keladi. 
8. Elektr o’tkazuvchanligi misga nisbatan ikki barobar 
kam. 
9. Ishlash muddati uzoq emas 20-25 yil, undan keyin 
oksidlanish va qizish natijasida yong’in havfi ortadi. 
132-savol: kuchlanish bilan EYUK ni farqi? 
Cheksiz quvvatga ega elektr energiyasi manbai 
mavjud deylik, unda ichki qarshilik yo’q. Elektr 
zangiriga yuklama ulangan bo’lsin. Bunday holda, 
EYUK va kuchlanish bir xil darajada teng desak 
to’g’ri bo’ladi, ya’ni bu tushunchalar o’rtasida hech 
qanday farq yo’q. 
Biroq, bu ideal sharoit real hayotda uchramaydi. Real 
hayotda elektr manbasining ichki qarshiligi hisobga 
olinadi. Bu holda, EYUK va kuchlanish bir biridan 
farq qiladi. 
Iste’molchi ulanmagan 1.5 voltlik batareya kattaligini 
EYUK deyishimiz mumkin. Barateyaga lampa ulasak, 
kuchlanish tushuvi sodir bo’ladi, kuchlanish 1 voltga 
tushib qoladi. Bu kuchlanish deyiladi. 
Demak elektr manbasiga yuklama ulaganimizda, 
kattalik past bo’lsa bu kuchlanish deyiladi. 
Elektr yurituvchi kuch, elektr manbasiga bog’liq, 
kuchlanish esa zanjirdan oqayotgan tok va ulangan 
iste’molchiga bog’liq. Kuchlanish va EYUK o’lchov 
birligi Volt. 
133-savol: multimetrdagi impuls generator 
funksiyasi? 
To’g’ri burchakli impuls generatori, 5 volt amplituda, 
50 gerts chastotada impuls generatsiya qilib beradi. 
Bu funktsiya kuchaytirgich kaskadlarini tekshirish 
uchun, yani kuchaytirgich signalni kuchaytiryaptimi 
yoki o’tkazib yuboryaptimi bilish uchun ishlatiladi. 
Masalan: kompyuter kolonkasida ovoz yo’q. 
Multimetrni kompyuter kolonkasiga ulaymiz, agar 
ovoz eshitsak, kolonka but bo’ladi. 
134-savol:diodni nimadan tuzilganini aniqlash? 
Kremniyli va germaniyli diodlarni bir biridan farqini 
ajratish uchun bizga raqamli multimetr kerak bo’ladi. 
Multimetrni diodni o’lchash rejimiga qo’yamiz. 
Multimetni musbat qizil shupini diodni anodiga, 
manfiy qora shupini esa diodni katodiga ulaymiz. 
Agar mulimetr kuchlanishni 0.6 dan 0.7 voltgacha 
oralig’ida ko’rsatsa Kremniy va 0.25 dan 0.3 
voltgacha oralig’ida ko’rsatsa Germaniydan 
tayyorlangan diod bo’ladi.
135-savol: diod ko’prigini qanaqa dioddan qilgan 
yaxshi? 
Agar oddiy ta’minlash manbai bo’lsa har ikki 
dioddan ham foydalansa bo’laveradi. Agar impulsli 
ta’minlash manba’i yig’iladigan bo’lsa shottki diodi 
kerak bo’ladi.
Sababi shottki diodi yuqori darajada tez ochilib 
yopiladi, bir holatdan ikkinchi holatga tez o’tadi, bu 
esa impulsli ta’minlash manbalarida chastotani 
ko’tarish imkonini beradi. 
Shottki diodida kuchlanish tushuvi past bo’lganligi 
(shottki diodida 0.2 volt, oddiy diodlarda 0.7 volt 


atrofida) sababli yo’qotishlar kam bo’ladi, natijada 
qizish ham yo’q bo’ladi. 
Shottki diodi nozik bo’ladi teskari kuchlanish ortib 
ketsa oniy lahzada kuyadi, oddiy diodlar kuymay sabr 
qilib turadi, ishchi holatini saqlab qoladi.
136-savol: faza va liniya kuchlanishi farqi? 
Generator cho’lg’ami "yulduz sxemasi bo’yicha 
ulanadi va o’ram oxirlari bir nuqtaga yig’iladi (yulduz 
markaziga) bu yig’ilgan joyni neytral yoki generatorni 
nol nuqtasi deb ataladi. Generator o’ramini ikkinchi 
uchlari L1, L2, L3 liniya o’tkazgichlariga ulanadi. Nol 
nuqtaga N neytral o’tkazgich ulanadi.
Istalgan fazalardan(L1, L2, L3) biri va N nol 
o’rtasidagi kuchlanish faza kuchlanishi deyiladi. Uch 
fazalik tarmoqda faza kuchlanishi 220 voltga teng ( 
faza va neytral o’tkazgichlar o’rtasidagi kuchlanish) 
Uch fazalik tarmoqda L1 va L2, L2 va L3, L1 va L3 
fazalar o’rtasidagi kuchlanish liniya kuchlanishi deb 
ataladi. Bu kuchlanishlar o’rtasidagi kuchlanish 
quyidagi formula orqali kelib chiqadi. 
U
lin
= 1,732 * U
faz
Masalan: 380 = 1,732 * 220 
Liniya kuchlanishi faza kuchlanishiga nisbatan 1,73 
marotaba katta bo’ladi. 
137-savol: yerlashtirgichni ulashda qarshilik? 
Himoya yerlashtirgich me’yoriy qarshiligi PUEda 
ko’rsatilgan: 
1) Xonadonlar uchun 10 om. 
2) Quvvati 100 kVA gacha elektr qurilmalarda 4 
Omdan oshmasligi kerak. 
3) Telekommunikatsiya 2 Om,
4) Server qurilmalari 1 Omdan oshmasligi kerak. 
138-savol: ta’minot manbai uchun qarshilik? 
Om qonuni R=U/I formulasiga asosan kerakli 
qarshilikni hisoblab olsa bo’ldi. Kuchlanish tushuvi 
3V va tok kuchi 0.05A bo’lgan hol uchun ko’rib 
chiqamiz. 
Misol: U
0
=15V, U=12V, I=0.05 
∆U=U
0
-U=15-12=3V, R=U/I=3/0.05=60 Om 
139-savol: nimaga yerlashtirgich uchburchak 
shaklda qilinadi? 
Uchta elektrod bir joyda kam maydonni egallaydi, 
bunday konstruktsiyada har bir qoqilgan elektrod, 
qolgan ikkita elektrod bilan ulangan bo’ladi, bu 
elektrodlardan birini yemirilishi, shikastlanishi 
konturni qarshiligi ortishiga olib kelmaydi, 
yerlashtirgich ishchi holatda turaveradi. 
Yerlashtirgichni bunday shakli anchayin ishonchli, 
biroq biron bir me’yoriy hujjatda yozilmagan. Sifatli 
materiallardan istalgan boshqa qulay konstruksiyada 
ham tayyorlashga ruxsat etiladi. Eng asosiysi 
yerlashtirgich elektr tokidan ishonchli himoyani 
ta’minlasin. 
140-savol: yerlashtirgich nima uchun kerak? 
Inson teginishi mumkin bo’lgan har bir elektr qurilma 
yerlashtirilishi kerak. Bu holatda qurilma korpusiga 
tegib qolgan tok, yerga o’tib ketadi, insonga zarar 
yetkazmaydi. Yerlashtirgich insonni elektr tokidan 
jarohatlanishidan himoya qilish uchun qo’llaniladi. 
Agar yerlashtirgich qarshiligi yetarlicha katta bo’lsa, 
nosoz elektr qurilma ishlashda davom etadi, qurilma 
korpusida xavfli potensial saqlanib qoladi, bu esa 
yetarlicha xavfsiz bo’lmaydi. 
Yerlashtirgichni o’zini o’rnatilishi elektr xavfsizligini 
kafolatlamaydi. UZO sizni elektr toki ta’sirida 
jarohatlanishdan ishonchli himoya qiladi.
Tok korpusga tegib utechka bo’lganda, yerlashtirgich 
orqali yerga tok o’tishi bilan UZO o’sha zahoti tok 
sizishini aniqlaydi, hatto tok juda kichik (10 mA, 30 
mA) bo’lsada va tezda nosoz qurilmani tarmoqdan 
o’chiradi. 
141-savol: diod ko’prigidan olingan o’zgarmas tok 
nimaga 311V bo’ladi? 
O’zgarmas tokda vaqtni har qanday momentida 
kuchlanishni kattaligi doimiy bo’ladi. O’zgaruvchan 
tokda esa kattaligi sinusoida qonuni bo’yicha 
o’zgaradi. O’zgaruvchan tokda davrning amplituda 
kattaligi va joriy kattaligi degan Xarakteristikasi 
paydo bo’ladi. 
Amplituda kattaligi bu yarim to’lqinda kuchlanishni 
maksimal eng yuqori kattaligi va buni faqat 
ossilografda ko’rish mumkin. Kuchlanish 
o’zgaruvchan tokda 0V dan 311V gacha o’zgarib 
turadi. Ta’sir etuvchi joriy kattaligi esa 220V bo’ladi. 
Agar o’zgaruvchan kuchlanishni diodli ko’prik orqali 
o’tkazsak, kuchlanishni kattaligi nolga tushmaydi 
doim amplituda kattaligida turaveradi. Shuning uchun 
o’zgaruvchan 220 volt kuchlanishni, o’zgarmas tokka 
aylantirsa 311 volt kuchlanish bo’ladi. 


142-savol: tranzistorni multimetrda tekshirganda 
ko’rsatadigan raqam nimani bildiradi? 
Tranzistorni multimetr yordamida sozligini va 
kuchaytirish koeffitsiyentini aniqlash mumkin. 
Tranzistor ikkita dioddan tashkil topganligi uchun, 
tranzistorni tekshirishda multimetrni diodni tekshirish 
( prozvonka ) rejimiga qo’yib olamiz. 
Tranzistor ham diod ham P-N o’tishdan tashkil 
topgan. Diodni asosiy hususiyati bir tomonlama
o’tkazuvchanligi. Shuning uchun multimetrni + qizil 
shupini diodni anodiga tekkizib ulasak, multimetr 
indikatorida raqamlarni ko’ramiz. Bu raqamlar P-N 
o’tishdagi to’g’ri kuchlanishni millivoltlarda 
ko’rsatadi. 
hFE - Bu tranzistorni kuchaytirish koeffitsiyentini 
ko’rsatadi. 
Tranzistorni tekshirishdan avval, tranzistorni 
datasheetiga qarab spravochnikdan tekshirilayotgan 
tranzistorni kuchaytirish koeffitsiyentini bilib olish 
kerak.
Multimetrni "hFE" rejimiga o’tkazib tranzistorni 
maxsus joyga ulaymiz va displeyga qaraymiz. 
Datashitida ko’rsatilgan koeffitsiyent bilan taqqoslab 
olamiz. 
143-savol: Kuchlanish tushuvi nima? 
Kuchlanish tushuvi - bu atama elektr zanjirida, 
kuchlanishni istalgan pasayishi bilan tavsiflanadi. 
Barcha elektr zanjirlar, qanchalik oddiy bo’lmasin, 
o’zi orqali o’tgan elektr toki oqimiga ma’lum bir 
qarshilik ko’rsatadi.
Bu qarshilik elektr tokininig ishini anchagina 
murakkablashtiradi va shu tarzda energiyani 
so’ndiradi. Bu energiya sarfi, kuchlanishni 
pasayishiga sabab bo’ladi, shuning uchun bu atamani 
kuchlanish tushuvi deyiladi.
Masalan, oddiy bitta sxema 9 volt batareyada 
ishlaydi, sxemada oddiy lampa va ulagich bor holos 
deylik. Agar ulagich ulanmagan holda batareyadagi 
kuchlanishini o’lchasak, multimetr taxminan 9 volt 
kuchlanishni ko’rsatadi.
Agar ulagichni ulasak lampa yonadi, bunda 
kuchlanish ham taxminan 1,5 voltga pasayadi. 
Kuchlanishni bu pasayish bizga ma’lum kuchlanish 
tushuvi deyiladi. Bu batareya lampani yoqishi 
natijasida sodir bo’lyapti. 
Zanjirdagi har bir komponent, o’tkazgichlar ham 
elektr toki oqimiga ma’lum bir qarshilik ko’rsatadi va 
bu kuchlanish tushuvini yuzaga keltiradi. 
Biz avtomobil akkumulyatorlarni kuchlanishi 13,8-
14,5 volt oraligidagi ta’minlash manbai orqali 
quvvatlaymiz, akkumulyatorimiz to’la 100%
quvvatlanganda esa 12,6 volt kuchlanishni beradi. Bu 
yerda ham kuchlanish tushuvini hisobga olingan. 
144-savol: kondensator sozligini tekshirish? 
Multimetrda kondensator qarshilikni o’lchash 
rejimiga qo’yib tekshiriladi. Kondensator soz bo’lsa, 
tester strelkasi o’ng tarafga qarab og’adi, keyin teskari 
tarafga qaytib nolga qarab tushadi. Keyin tester 
shuplarini o’rnini almashtirib bu jarayonni yana qayta 
ko’rishimiz mumkin.
Bu vaziyatda biz kondensator zaryad razryad 
bo’layotganini kuzatamiz. Bu degani kondensatorni 
sig’imi bor degani. Kondensator sig’imi qancha katta 
bo’lsa, strelka shuncha ko’p og’adi va zaryad razryad 
jarayoni shuncha sekin sodir bo’ladi. 
Kondensator sig’imi kichik bo’lsa, deyarli strelkani 
og’ganini sezmaslik ham mumkin. Kondensator 
sig’imi kichik bo’lsa, pribor diapazonini qarshilikni 
katta rejimiga qo’yib tekshiriladi. 
145-savol: kuchlanish relesi qo’yish kerakmi? 
Kuchlanish relesi kuchlanishni berilgan diapazonda 
nazorat qiladi, o’chiradi-yoqadi. 
Rele nimalardan himoya qiladi: 
1. Past kuchlanishdan. 
2. Kuchlanishni oshishi. 
3. Nolni uzilishi 
4. Kuchlanishni tez tez o’chishi. 
Eslatma:Kuchlanish relesini albatta qo’yish kerak. 
Kuchlanish o’ynashi bo’ladimi yo’qmi, yaxshisi 
himoya bo’lgani yaxshi, keyin texnikani tashlab 
yuborish yoki ustaga olib borgandan ko’ra. 
146-savol: qadam kuchlanishi nima? 
Ko’chada, ochiqlik joylarda yoki elektr uzatish 
liniyalari atrofida, yerda uzilib yotgan kabellarni 
ko’rganimizda unga yaqinlashmaslik kerak, chunki bu 
xavfli bo’lishi mumkin. 
Qadam kuchlanishi - bu kuchlanish, yerga uzilib 
tushgan kabel yoki o’tkazgich yaqinida yuzaga keladi. 
Yer yuzasi bo’lylab har tarafga yoyilib, bitta odam 


qadami masofasicha, ikki nuqta orasidagi xavfli 
potensialni yuzaga keltiradi (oddiy katta kishini 
qadami 70 sm) 
Bitta qadam orasidagi kuchlanish kattaligi, 
kuchlanishga, o’tkazgich kontakt bo’lgan joygacha 
masofaga va inson joylashgan yeriga bog’liq bo’lib 
bir necha ming voltgacha yetishi ham mumkin. 
Xavfli hududni tark qilish. Xavfsiz chiqish uchun 
katta qadamlar bilan yugurib ketmaslik kerak. Qadam 
uzunligi uzayganda, qadam kuchlanishi oshadi va 
aksincha. Oyoqlar bir biriga yonma yon turganda 
hayot uchun xavf solmaydi. 
Yuqori elektr potensialidan chiqish uchun, oyoqlarni 
bir biridan uzmasdan, mayda qadamlar bilan, oyoq 
kafti o’lchami chegarasidan oshmasdan, siljib chiqish 
kerak. 
147-savol: akkumlyatorni quvvatlantirish haqida 
Tokni kattaligi akkumulyatorni sig’imiga bog’liq 
bo’ladi. Zaryadlash toki, akkumulyator sig’imini 10% 
miqdoridan oshib ketmasligi kerak. Masalan: 
Akkumulyator sig’imi 100 A/S bo’lsa, zaryadlash toki 
10A dan oshmasligi kerak. Zaryadlash toki qancha 
past bo’lsa, akkumulyator shuncha sekin 
quvvatlanadi, biroq uzoq muddatga yetadi. 
148-savol: dif avtomat nima uchun kerak? 
Dif avtomat yoki differensial avtomat, himoya 
qurilmasi hisoblanadi elektr tarmog’ida qo’llaniladi. 
Difavtomat insonni elektr tokidan jarohat olishidan 
saqlaydi va bir vaqtda elektr priborlarni ishlatishda 
xavfsizligini ta’minlaydi, kabellar erib, yong’in kelib 
chiqishiga yo’l qo’ymaydi. 
Difavtomat kombinatsiyalashgan pribor bo’lib bitta 
korpusda avtomat va UZO qurilmasi 
mujassamlashgan. Difavtomat UZO va avtomatni 
vazifasini bir vaqtda bajaradi. Xavfsizlik darajasi 
maksimal ta’minlash nazarda tutilib, qisqa tutashuv, 
yuklama ortib ketganda va tok utechka bo’lganda 
iste’molchini o’chiradi. 
149-savol: kondensator tanlash? 
1) Kondensatorni kuchlanishiga e’tibor qaratamiz. 
Aytaylik sizga 25 voltga kondensator kerak. Bunday 
joyga kondensator kuchlanishi 16 volt yoki undan 
pasini qo’yish mumkin emas. Bizga almashtirishga 25 
volt yoki undan yuqorisini tanlash kerak.
2) Almashtiriladigan kondensatorni e’tibor qilishimiz 
kerak bo’lgan keyingi parametr bu sig’imi. ko’pincha 
biz sxemada tekislovchi kondensatorlarni 
almashtiramiz, ya’ni kuchlanish pulsatsiyasini 
tekislab to’g’rilaydi. 
Ishlash prinsipi shundayki, sig’imi qancha katta 
bo’lsa, shuncha yaxshi tekislaydi. Shuning uchun 
almashtirishda sig’imini analogi topilmasa, sig’imi 
kattasini tanlanadi, hech qachon kichigini 
tanlanmaydi. 
3) Maksimal ishchi temperaturasi. Bu holatda ham 
yuqoridagi singari analog yoku parametri yuqorisi 
olinadi. 
150-savol: UZO ni yerlashtirgichsiz o’rnatish? 
Agar qurilma yerlashtirilgan bo’lsa, tok utechka 
paydo bo’lishi bilan, inson qurilma korpusiga 
teginmasdan oldin UZO tarmoqni o’chiradi. 
Shuning uchun UZO yerlashtirgichsiz ham ulanishi 
mumkin lekin bunday sxemalar 100% havfsizlikni 
kafolatlamaydi. 
151-savol: nimaga faza kuchlanishi 220v va liniya 
kuchlanishi 380v? 
Hamma ish elektr energiyasi ishlab chiqarayotgan 
generatorda. generator o’ramlari (Fazalar A, B, C) bir 
biriga nisbatan 120 gradus burchak ostida joylashgan 
bo’ladi. 
Induktor yoki magnit (S va N harflari bilan 
belgilanadigan) aylanganda elektromagnit maydoni 
hosil bo’ladi. Magnit fazalardan birini yonidan 
o’tayotganda, o’ramda maksimum 220V kuchlanishni 
qo’zg’aydi, yuzaga keltiradi. 
Bu vaqtda, boshqa faza -160V kuchlanishga 
qo’zg’algan bo’ladi. Bunda liniya kuchlanishi U= 220 
+ (-160) = 380V bo’ladi. Shuning uchun ikkita faza 
o’rtasidagi kuchlanish 380 voltni beradi. 
Bilasizmi? Tok aslida - dan + ga qarab harakatlanadi. 
19 asrda, musbat zaryad tashuvchilarni harakat 
yo’nalishi, elektr tokini yo’nalishi deb tushunilgan.
(U paytda metallarda tok faqat elektronlarga bog’liq 
bo’lishligini bilishmagan.) 
An’anaga ko’ra bu qonun saqlanib qolgan, hozirgi 
kungacha ham, bu qonun bo’yicha metallarda tokning 
harakati elektronlar harakatiga qarama qarshi deb 
olingan. 


152-savol: kuchlanish pastlasa nima qilish kerak? 
Kuchlanishni nima uchun pastligini aniqlash kerak. 
Agar mahalladagi transformatordan chiqqan uchta 
fazada yuklamalar teng taqsimlanmasa qaysidir fazada 
iste’molchi ko’payib tok ortadi, kuchlanish esa 
pastlab ketadi. Qaysi fazada iste’molchi ko’p bo’lsa, 
ozrog’iga o’tkazish kerak. 
Transformator yuklama ko’payib ketib, transformator 
eski, quvvati kichik bo’lib, hammada birdek 
kuchlanish past bo’lsa, elektr tarmoqlariga murojaat 
qilish kerak, transformatorni almashtirish kerak.
Kuchlanishni past bo’lishiga yana bir sabab 
transformatordan uyingizgacha kelgan havo liniyasi 
kesimi ingichka yoki masofa uzoq bo’lsa ham 
kuchlanish pastlab ketadi. 
Kuchlanishni ko’targani uyingizga stabilizator 
o’rnating. Agar mahallada ko’pchilik stabilizator 
o’rnatib olgan bo’lsa, kuchlanishni yana ko’tarish 
imkonsiz bo’lib qoladi. 
153-savol: kuchlanish relesini tanlash? 
Kuchlanish relesini nominal toklari ham har hil 
bo’ladi, huddi UZO va avtomat singari. 
Kuchlanish relesini tanlashda quvvat bo’yicha 20-30 
% qo’shimcha zahira bilan tanlanadi. Bu degani 
sizdagi avtomat 25 amper tok o’tkazsa, siz 32 yoki 40 
amperlik kuchlanish relesi tanlashingiz kerak. 
Agar kuchlanish relesi kontaktlari kichik tok uchun 
mo’ljallangan bo’lsa, masalan 8 kvt deylik. Agar 
umumiy elektr iste’moli bu nominaldan ortadigan 
bo’lsa, o’rtaga puskatel yoki kontaktor qo’yiladi. 
Shunda kuchlanish relesi katta quvvatdagi 
iste’molchilarni ham ko’taradi. 
154-savol: yerlashtirgich kerakmi? 
Yerlashtirgich yo’qligi nimasi bilan xavfli? 
Ariston kontaktlariga suv tegsa, izolyatsiyasi yaxshi 
bo’lmasa, korpusga o’tkazib u yaxshigina o’tkazgich 
bo’lib qoladi. Unga tegingan odam tanasi orqali tok 
oqib o’tadi, bu juda xavfli. Bundan tashqari yong’in 
chiqish ehtimoli yuqori bo’ladi. 
Yana shuni bilish kerakki, quvvati katta elektr 
priborlarni metall korpusida zaryad yig’iladi. 
Yig’ilgan zaryad qurilmani ichki detallarini va bakni 
korroziyaga olib keladi, yerlashtirgich yordamida 
qurilmani ichki detallarini ham buzilishlardan 
saqlagan bo’lamiz.
Bunday yig’ilgan zaryadlarni yo’qotib turish kerak, 
yani qurilmani yerlashtirish lozim. Shu tarzda barcha 
zaryad yerga qarab ketadi, elektr qurilma butligini 
saqlab qoladi. Bundan tashqari yerlashtirgich, 
Qurilmamizni, momaqaldiroq va chaqmoq zarbidan 
ham himoya qiladi. PUEga ko’ra UZO bor yoki 
yo’qligidan qat’iy nazar, rozetka va elektr suv isitgich 
albatta yerlashtirilgan bo’lishi kerak. 
155-savol: avtomat tashlaversa nima qilish kerak? 
Agar kirishdagi asosiy avtomat tashlab yuborayotgan 
bo'lsa, shunchaki katta nominaldagi avtomat qo'yish 
mumkin emas. Bu bilan xavf bartaraf qilinmaydi, 
nima uchun avtomat himoyasi ishga tushayotgani 
sababini aniqlash kerak. 
1) Tarmoqqa juda ko'p, quvvati katta iste'molchilar 
ulanganda, yuklama ortishi natijasida avtomat 
tashlayotgan bo'lishi mumkin. Buni tekshirish uchun 
tok kleshi yordamida, avtomat orqali o'tayotgan tokni 
o'lchab oling, bu tok avtomat nominal tokidan ortib 
ketgani yo'qmi? 
2) Qisqa tutashuv sababidan o'chayotgani yo'qmi 
tekshiring! Elektr iste'molchilarini navbati bilan 
tarmoqqa ulab tekshiring! Qisqa tutashuv sabab 
avtomat tashlayotgan bo'lsa, avtomat darhol himoyasi 
ishga tushadi. 
3) Ko'pincha avtomatni tashlab yuborishiga avtomatni 
ichki mexanizmidagi nosozliklar ham sabab bo'ladi. 
Ichki kontaktlaridagi nosozlik tufayli, yuklama oz 
bo'lsa ham avtomat tashlab yuboradi. 
Bunday holatda avtomatni analogiga nominali 
hisoblanganigan bir xiliga almashtiriladi. Nominal 
kattasiga almashtirish taqiqlanadi. Avtomat kabelni 
himoya qiladi. Hech qanaqa rozetkaga ulangan 
maishiy texnikani himoya qilmaydi. Nominali 
kattasiga almashtirish kabel izolyatsiyasi erishiga olib 
kelishi mumkin. 
4) Ba'zan avtomat vintlarini qotirish yordam beradi. 
Klemmalardagi kontakt yomonligi natijasida qizib, 
avtomat tashlashiga sabab bo'lishi mumkin. Asosan 
bunday holat avtomatga alyuminiy o'tkazgich 
ulanganda yuz beradi. Alyuminiyda vaqti vaqti bilan 
kontaktlarni tortib turish kerak, asosan katta 
yuklamalarda qizish natijasida bo'shab qoladi. 
Bo'shab qolgan kontakt qizib avtomat tashlashiga 
sabab bo'ladi. 
5) Atrof muhit haroratini ortishi. Yana bir holat, agar 
shit quyosh nuri tushadigan joyda bo'lsa, kunning 
issiq vaqtida qizib tashlayotgan bo'lishi mumkin. 


Nima uchun bizda 220 V kuchlanish ishlatiladi?
SSSRda 60-yillarga qadar, elektr tarmog'ida 220 V 
kuchlanishdan foydalanilmagan. Ammo, yangi 
iste'molchilarning qo'shilishi tufayli elektr tarmog'i 
ortib borayotgan yuklamaga bardosh bera olmadi, 
shuning uchun tez-tez nosozliklar, avariya holatlari 
sodir bo'lgan. 
Muammoni hal qilish uchun mutaxassislar ikkita 
variantni taklif qilishgan: birinchi holatda, 
o'tkazgichlarning kesimini oshirish, ikkinchi 
variantda, tarmoqdagi kuchlanishni 220 V ga oshirish 
taklif qilingan. 
Ikkinchi variant sarf xarajati kam bo'lganligi sababli, 
oxir oqibat 220 V 50 Hz Yevropa standartidan 
foydalanishga qaror qilingan. Agar hozir ham 110 
yoki 127 volt kuchlanishdan foydalanganimizda edi, 
elektr tokidan jarohatlanish juda kam bo'lar edi. 
Nima sababdan 0 va faza bir biriga tegsa qisqa 
tutashuv bo'ladi? 
Agar elektr tarmog'ining, faza va noli kuchlanish 
ostida, bir-biriga tegsa qisqa tutashuv bo'ladi. Agar 
faza va nol iste'molchi orqali bir biriga tegsa, 
iste'molchini qarshiligi borligi uchun, qisqa tutashuv 
sodir bo'lmaydi. 
Qisqa tutashuv rejimi tarmoqda paydo bo'lgan paytda 
tok juda ko'p marta ortib ketadi. Qisqa tutashuv 
bo'lganda tok yuklamadan emas, tutashgan joydagi 
eng qisqa yo'ldan o'tadi. Doim tok qarshilik eng 
kichik bo’lgan joydan o’tadi. 
Faza va nolni tutashgan joyidagi o'tkazgichni 
qarshiligi nolga yaqin bo'ladi. O'tkazgich qarshiligi 
juda kichik bo'lganligi uchun undan Om qonuni
I = U/R ga asosan juda katta tok oqib o'tadi. 
Misol: R = 0.05 Om deylik, U= 220v bo'lsa tokni 
topamiz. I = 220/0.5 = 4400 A bo'ladi. 
Shuning uchun qisqa tutashuv sodir bo'lganda, tok 
ortib ketganligi sabab, himoya tezda ishga tushadi. 
Nima uchun kabellarni kesimi o’lchanadi? 
Kesim - bu tok o'tadigan o'tkazgichning ko'ndalang 
kesilgan maydon yuzasi, o'lchov birligi mm². Kesim 
yuzasi ma'lum miqdordagi zaryadlangan zarralarni 
o'tkazishi mumkin. O'tkazgichlarni ko'ndalang kesim 
shakli turli shaklda, yuzasi aylana, to'rtburchak yoki 
uchburchaksimon bo'lishi mumkin.
Shunday holatda shtangensirkul bilan diametrini 
o'lchab formula yordamida yuzasini hisoblash 
mumkin. O'tkazgich yoki kabelning kesimini 
hisoblash, bizga elektr tarmog'ining maksimal 
quvvatdagi yuklamasini aniqlashga imkon beradi. 

Download 2.15 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling