1. Tijorat banklarining kreditlari


Qishloq xo’jaligida ishlab chiqarishni moliyalashtirishning boshqa manbalari va ulardan samarali foydalanish


Download 25.09 Kb.
bet2/2
Sana10.02.2023
Hajmi25.09 Kb.
#1188290
1   2
16.3. Qishloq xo’jaligida ishlab chiqarishni moliyalashtirishning boshqa manbalari va ulardan samarali foydalanish

Qishloq xo’jaligi korxonalari tashkil topishining dastlabki bosqichida korxonani tashkil etayotgan mulkdor yoki agar ular bittadan ortiq bo’lsa, muassislarning sarmoyalariga tayaniladi. Odatda, korxona mulkdorlari uning tashkil topishi jarayonida to’lanishi lozim bo’lgan turli to’lovlarni o’z sarmoyalari hisobidan amalga oshiradilar.

Korxonalar ishlab chiqarishni tashkil etishga mablag’lar jalb etishda, birinchi navbatda, o’zlarida mavjud mol-mulk va jamg’armalarga murojaat etishga harakat qiladilar. CHunki, bu korxona mustaqilligini ta’minlashning eng maqbul yo’lidi.

Korxona faoliyatining so’nggi yillarida ishlab chiqarishni moliyalashtirishda korxonaning o’z mablag’laridan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo, buning uchun korxona joriy ishlab chiqarish xarajatlarini qoplashdan tashqari ma’lum miqdorda foyda olishga ham erishmog’i lozim. Dastlabki yillarda korxona z quvvatlarini kengaytirish va ishlab chiqarish hajmini oshirish maqsadida foydaning aksariyat qismini ishlab chiqarishga qayta moliyalashtirishga harakat qiladi.

“Mahsulot (ish, xizmat) tannarxiga kiritiladigan, mahsulotlarni (ishlarni, xizmatlarni) ishlab chiqarish va sotish bilan bog’liq xarajatlar tarkibi hamda moliyaviy natijalarning shakllanishi to’g’risidaga Nizom”ga muvofiq korxonalarda moliyaviy mablag’lar (pul mablag’lari) ning hosil bo’lish manbalari quyidagilardan iborat:

- mahsulot sotish, ish va xizmatlar ko’rsatishdan pul tushumi;

- asosiy faoliyatdan kelgan boshqa daromadlar (operatsion daromadlar);

- favqulodda daromadlar.

Ammo, moliyaviy mablag’larning ushbu hosil bo’lish manbalari hali korxona ixtiyorida qoladigan real daromad (foyda) ni aks ettirmaydi. Chunki, kelgusi yilda ishlab chiqarishga jalb etish mumkin bo’lgan mablag’ faqatgina yilning sof foydasi hamda amortizatsiya ajratmalari hisobiga ta’minlanishi mumkin.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar moliyaviy natijalarni shakllantirish manbalarini kengaytirish maqsadida asosiy ishlab chiqarish faoliyati natijasi bo’lmish, mahsulot sotishdan tashqari boshqa faoliyat tularini ham olib borishga intiladilar. Xususan, yordamchi xizmat turlaridan, ortiqcha mol-mulkni sotishdan, davlat subsidiyalaridan, homiylarning xolisona yordami va boshqa operatsion daromadlar asosiy faoliyatdan kelgan boshqa daromadlar deb yuritiladi.

Hozirgi kunda korxonalar bozor iqtisodiyotining muhim elementi hisoblanadigan qimmatli qog’ozlar bozorida ham faol ishtirok etib, daromad olishlari mumkin.

Moliyaviy faoliyatdan oladigan daromadlarga quyidagilarni kiritish mumkin:

- boshqa korxonalar sarmoyasiga ulush qo’yish natijasida keladigan daromadlar;

- aktsiyalar bo’yicha dividendlar, obligatsiya va boshqa qimmatli qog’ozlardan daromadlar;

- mol-mulkni ijaraga berishdan olingan daromadlar (lizing to’lovini olish);

- valyuta hisob raqamidagi kursning ijobiy farqlanishi va sarflangan mablag’larning qayta baholanishidan olingan daromadlar.

Ayrim holatlarda favqulodda holatlar (sel, jala, yong’in, yer silkinishi va h.k.) natijasida ko’rilgan zararni qoplash yuzasidan ham daromad olish mumkin va uni favqulodda daromadlar deb ataladi.

Qishloq xo’jaligi korxonalarini moliyalashtirishda korxonaning ichki zahiralari, ya’ni o’z moliyaviy resurslaridan samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Korxonaning ichki moliyaviy resurslaridan unumli foydalanish birinchi navbatda korxonaning ishlab chiqarish samaradorligini yuksaltirish va mavjud resurslardan tejamkorlik bilan, oqilona foydalanishni nazarda tutadi.

Ishlab chiqarish salohiyatlaridan unumli foydalanish uchun arzon ishlab chiqarish vositalari, yuqori unumli texnologiyalarni ishlab chiqarishga jalb etish lozim. Bu esa foyda miqdorini ko’paytirishga, umuman, moliyaviy ahvol barqaror bo’lishga olib keladi.

Korxonaning o’z moliyaviy resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish quyidagi yo’nalishlarda bo’lmog’i lozim:




  • xomashyo va moddiy resurslardan tejab-tergab, oqilona foydalanish;


  • arzon va yuqori unimli texnologiyalardan foydalanish;


  • mahsulot tannarxining arzonlashuviga erishish va narx raqobati orqali yuqori foydaga erishish;


  • asosiy faoliyat bilan birga qo’shimcha tarmoqlarni rivojlantirish;


  • moliyaviy fond bozorlarida qimmatbaho qog’ozlar bilan savdo qilish, serdaromad kompaniyalar aktsiyalarini sotib olish;


  • amortizatsiya ajratmalarini ishlab chiqarishni texnik qayta qurollantirishga yo’naltirish va boshqalar.


Bozor iqtisodiyoti joriy etilishi bilan korxonalarni moliyalashtirish manbalari kengayib, moliyalashtirishning yangi, noan’anaviy turlari shakllanib kelmoqda. Bunga xususan, lizing, fyuchers, faktoring, overdraft va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.

Qishloq xo’jaligini moliyalashtirishda lizing xizmatidan foydalanish istiqbolli yo’nalishlardan biridir.

Lizing – mulkni xarid qilishning moliyalashdan iborat ijara munosabatlari turlaridan biri bo’lib, bunda lizing beruvchi lizing oluvchi sub’yektning topshirig’iga muvofiq uchinchi tomon, lizing ob’yektini ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) bilan undan o’z mablag’i hisobiga lizing oluvchi uchun mulk sotib olish to’g’risida shartnoma tuzish majburiyatini oladi. Ayni paytda lizing oluvchi sub’yekt zimmasiga yuqoridagi shartnomaga binoan lizing beruvchiga lizing to’lovlarini to’lash majburiyati yuklanadi.

“Lizing to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasining 1999 yil 14 apreldagi qonuni hamda “Fuqoralik Kodeksi”ning 587-moddasida lizingga yuqoridagicha ta’rif beriladi. Lizingning asosan 2 turi mavjud:


  1. operativ lizing;


  2. moliyaviy lizing.


Operativ lizing – mulkni uning xizmat muddatida kam davrga ijaraga berishni nazarda tutadi. Ijara muddati tugagach, mulk egasiga qaytariladi yoki yangi lizing shartnomasi ob’yekti bo’lib qoladi.

Moliyaviy lizing –amalda uzoq muddatli kreditlashtirishning o’ziga xos shakli hisoblanadi. Operativ lizingdan farqli o’laroq, moliyaviy lizing mulk uzoq muddatga, odatda, to’liq amortizatsiya muddatiga yoki uning katta qismiga ijara shartnomasi tuziladi. Moliyaviy lizingda ijara shartnomasi tugagach, lizing ob’yekti lizing oluvchi tomonidan sotib olinishi yoki yangi lizing shartnomasi ob’yekti bo’lishi mumkin.

Lizing endigina ish boshlayotgan yoki moliyaviy holati nochor bo’lgan korxonalar uchun ishlab chiqarishni texnik qurollantirishni moliyalashtirishning eng qulay vositalaridan biri hisoblanadi. CHunki, bunda bank kreditlaridan farqli o’laroq, talab etiladigan kredit qiymatining 120 foizi miqdoridagi garov kafolati talab etilmaydi. Garov kafolati sifatida lizingga beriladigan mulkning o’zi chiqadi.

Lizing ishlab chiqarishni texnik qurollantirish va ilg’or texnalogiyalarni jalb etishga o’z mablag’i yetishmaydigan korxonalar uchun o’zlarining investitsion loyihalarini moliyalashtirishda muhim omil bo’lib xizmat qilishi mumkin. Ayniqsa, bank kreditlaridan foydalanish shartlari og’ir bo’lgan, banklar uzoq muddatli investitsion loyihalar uchun kreditlar ajratishni keskin pasaytirgan, kredit olish holatlari lizing eng samarali moliyalashtirish vositalaridan biri bo’lishi mumkin.

Lizingning qishloq xo’jaligi korxonalari uchun afzalligi quydagilardan ko’rinadi:

-lizingga olinadigan ob’yekt qiymati birdaniga emas, bo’lib – bo’lib to’lanadi;

-ishlab chiqarishga zamonaviy texnika va texnologiyalarni jalb etish hamda ishlab chiqarish ko’lamini kengaytirish imkoni tug’iladi;

-lizing ob’yekti uchun to’lov shu ob’yektni ishlatishdan olinadigan daromad hisobidan to’lanadi.

-lizingga beriladigan mulk qo’shilgan qiymat solig’idan va lizingga olinadigan mulk mol-mulk solig’idan ozod etilganligi lizing ob’yektining bahosini arzonlashtiradi.

Bugungi kunda lizingni samarali joriy etishdagi mavjud muammolar uning rivojlanish imkoniyatlarini chegaralab qo’ymoqda. Ushbu muammolar bevosita lizing faoliyati sohasida band bo’lgan tashkilotlar faoliyatini o’rganish jarayonida kuzatilmoqda. Mavjud muammolar tahlili shuni ko’rsatadiki, ulardan aksariyati lizing sohasida yaratilgan kamchiliklarning mavjudligi va kichik biznesni qo’llab-quvvatlash borasida mavjud imkoniyatlarning yetishmasligi bilan bog’liq.

Hozirgi paytda lizingga oid huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy baza yaxshi shakllanmagan. Bu esa korxonalarni boshlang’ich sarmoya bilan ta’minlashning biri hisoblanuvchi ushbu tarmoqning rivojlanishiga yaxshi imkon bermaydi.

Respublikamizda lizing xizmati ko’rsatish bilan shug’ullanuvchi kompaniyalar sonining kamligi ular orasida sog’lom raqobat muhiti shakllanishiga va oxir-oqibat ko’rsatilayotgan lizing xizmatlari turi va sifatining oshishiga, foiz stavkalarining pasayishiga olib kelmayapti. Lizing kompaniyalari tashkil etishni rag’batlantirish, ularga soliq, bojxona imtiyozlari berishni davlat yo’li bilan qo’llab-quvvatlash uning rivojiga katta hissa qo’shgan bo’lar edi.

Hozirgi paytda lizing oluvchi korxonalarda kerakli uskunani lizingga olish uchun axborot yetishmaydi. Lizing oluvchi tomonidan lizing beruvchiga lizing to’lovlarini tayyor mahsulot ko’rinishida to’lash tartibini yo’lga qo’yish ham bu soha rivojiga hissa qo’shgan bo’lur edi.

Qishloq xo’jaligida faoliyat ko’rsatayotgan korxonalar qishloq xo’jaligining o’ziga xos xususiyatlari ta’sirida doimiy ravshda moliyaviy mablag’larga ehtiyoj sezadilar. CHunki, ekinlarni ekish va parvarishlash davri uzoq davom etib, hosilni yig’ib olgunga qadar pul tushumi bo’lmaydi. Bu holat ishlab chiqarish xarajatlarini moliyalashtirish uchun aylanma mablag’larni shakllantirishga mablag’ izlashni talab etadi. Bunday holatlarda qishloq xo’jaligi mahsulotlari bozorida qo’llaniladigan fyuchers operatsiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Fyuchers operatsiyalarida mahsulotni sotib oluvchi xaridor yil boshidan kelgusi hosil uchun bo’nak (hosil qiymatining bir qismini oldindan to’lab qo’yish) sifatida mablag’ berib turadi. Fermer xo’jaligi bo’nakdan foydalanib, joriy ishlab chiqarishni moliyalashtirish imkoniga ega bo’ladi.

Respublikamizda paxta va don ekinlariga davlat buyurtmasi o’rnatilgan bo’lib, O’zbekiston Respublikasi prezidentining 1998 yil 31 dekabrdagi pF-2165-sonli farmoniga muvofiq fermer xo’jaliklari davlat buyurtmasi hajmidagi yetishtirayotgan mahsulot qiymatining 50 foizi miqdorida Moliya Vazirligining “Davlat ehtiyojlari uchun xarid etiladigan qishloq xo’jaligi mahsulotlari bilan hisob-kitob qilish jamg’armasi” mablag’lari hisobidan avans puli (transh) olish imkoniyatiga ega. Buning ijobiy tomoni shundaki, fermer xo’jaliklari mahsulot yetishtirish uchun zarur bo’lgan aylanma mablag’larni yuqori foiz stavkalarida tijorat banklaridan qarzga olishga majbur bo’lmaydi.

Ayrim holatlarda qishloq xo’jaligi korxonalarida mol yuboruvchilar tomonidan jo’natilgan tovar-moddiy qiymatliklarni to’lash uchun vaqtincha mablag’ yetishmovchiligi holatlari uchraydi. Bunday holatlarda korxonalar tovar-moddiy qiymatliklarni yuboruvchi korxonalar (kreditorlar ) bilan mahsulot qiymatini ma’lum muddatdan so’ng to’lash shartlashilgan holda shartnoma tuzilishlari mumkin. Ma’lum bir muddatgacha bunday kreditorlik qarzi to’lanishi lozim bo’lgan hisob-kitoblar schetida aks etib turadi. Agar shu muddatda ham kreditorlik qarzini to’lash imkoni bo’lmagan taqdirda bu qarz veksel ko’rinishida (ya’ni qarzni ma’lum bir muddatdan so’ng foizi bilan qaytarish) rasmiylashtiriladi.

Korxonalar o’rtasida debitorlik va kreditorlik qarzlari muammosi paydo bo’lganda, ya’ni tovar-moddiy qiymatliklarni yuborgan korxona xaridor bilan mahsulot qiymati bo’yicha o’z muddatda o’zaro hisob-kitob qila olmasa yoki bunday qarzlar shubhali, undirish ehtimoli kam bo’lsa, ularni faktoring vositasida undirish amaliyoti qo’llaniladi.



Faktoring – korxonalar o’rtasida qarzlarni undirishda vositachilik faoliyatidir. Faktoringda o’rtada turuvchi kompaniya (odatda, bank)qarz bergan korxonadan ma’lum bir komission to’lov evaziga qarzdordan mablag’ni undirish huquqini qo’lga kiritadi. Faktoring shartnomasi tuzilishi bilan korxona undirolmay turgan qarzning aksariyat qismini faktoring kompaniyasi (yoki bank) dan qo’lga kiritadi. So’ngra faktoring kompaniyasi debitor korxonaga qarzni undirish bo’yicha da’vo qo’zg’atadi. Faktoringning afzalligi shundaki, u noto’lovlar muammosini qisman bo’lsada yechishga imkon beradi.

So’nggi paytlarda moliyalashtirishning yangi shakllaridan biri sifatida Overdraft kirib kelmoqda. Overdraft – qisqa muddatli kreditlash shakli bo’lib, banklar amaliyotida ishlatiladi. Uning mazmuni shundaki, bank o’z mijozining hisob raqamida vaqtincha mablag’ bo’lmagan holatda uning faoliyatini moliyalashtirish uchun Overdraft shartnomasini tuzadi. Mijoz o’z hisob raqamida mablag’ paydo bo’lishi bilan overdraft shartida olgan qarzlarini bankka ma’lum bir foizlar evaziga qaytaradi. Overdraft, odatda, bankning eng ishochli mijozlariga nisbatan qo’llaniladi.
Download 25.09 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling