10G’1-Mavzu: islom huquqining manbalari va normalari. Islom huquqining asosiy yo‘nalishlari va mazhablar


Hanafiy fiqh maktabi va uning rivojlanish bosqichlari


Download 56.48 Kb.
bet5/6
Sana27.10.2023
Hajmi56.48 Kb.
#1726781
1   2   3   4   5   6
Bog'liq
1. Islom huquqi manbalari tushunchasi va turlarig’ Islom huquqin-fayllar.org

Hanafiy fiqh maktabi va uning rivojlanish bosqichlari

“Hanafiylik” so‘zi xususiy termin sifatida imom Abu Hanifa islom huquqshunosligi fani doirasida asos solgan maktabni bildiradi. Keng ma’noda esa “hanafiylik” – diniy ilmlar majmui ichidagi alohida yo‘nalishni anglatadi. VIII asrning oxiri, IX asrning boshida Iroqda yangi vujudga kelgan islom huquqi fani ichida alohida maktab sifatida shakllangan hanafiylik mazkur davrdan so‘ng paydo bo‘lib, rivojlangan barcha diniy ilmlar sohasida o‘z ta’limotlarini ishlab chiqdi. O’tgan asrlar mobaynida hanafiy ulamolar islom huquqshunosligi bilan bir qatorda tafsir, hadis, kalom, mantiq, filologiya, axloq, tasavvuf va boshqa ilmlar sohalarida boy ilmiy meros yaratdilar.


Hanafiy mazhabining asoschisi, abu hanifa kunyasi, imomi a’zam laqabi bilan shuhrat qozongan nu’mon ibn sobit 80G’699 yili kufa shahrida tug‘ilib, 150G’767 yili o‘sha erda vafot etgan. abu hanifa savdo ishi bilan shug‘ullanuvchi bir oilada tug‘ilib, ipak matolar savdosi bilan hayot kechirardi, ayni holda ilmu ma’rifat va islom ta’limotini o‘zlashtirishga qiziqardi.
U yashagan muhit — iroq o‘lkasi qadim zamonlardan beri turli­tuman millatlar hamda firqalar yashash makoni va madaniyat markazlaridan biri bo‘lib kelgan edi. U erda suryoniylar, yunon falsafasi va sharq hikmatini targ‘ib qiluvchilar son­sanoqsiz bo‘lib, siyosat va aqoid bo‘yicha turli yo‘nalishlar mavjud edi. Shialar, xorijiylar, mo‘’taziliylar, shuningdek, bir qator tobeinlar va mujtahidlar u erda to‘plangan edi. Mashhur sahobiy Ibn Mas’udning shogirdlari bo‘lmish bir guruh faqihlar, fiqh ilmi rivoji bo‘yicha sezilarli ta’sir ko‘rsatib turardi.
Abu Hanifa turli siyosiy va ijtimoiy hodisalarga to‘la bo‘lgan ikki davr — Umaviylar va Abbosiylar davrlarida yashab, ilmiy faoliyat olib bordi va davlat hokimiyati birinchi suloladan ikkinchi sulolaga o‘tishining guvohi bo‘ldi.
Abu Hanifa yirik mazhabga asos solishi barobarida qator ilmiy asarlar ham yozib qoldirgan. Islomshunos olim Abu Zahra “Imom Abu Hanifa unga nisbat berilgan bir necha kichik risolalardan boshqa kitob yozmagan”ligi haqida ma’lumot berib, uning asarlari qatorida “al­Fiqhul­akbar”, “al­Olim val­mutaallim”, “Qadariyaga raddiya” risolasi va Usmon al­Buttiyga yozgan risolasini qayd etib, ularning hammasi kalom ilmiga tegishli asarlar bo‘lgan va uning o‘zi fiqh bo‘yicha hech qanday kitob yozmagan, balki uning fiqhi va huquqiy nazariyalari shogirdlari tomonidan to‘planib tarqatilgan”, deya ma’lumot beradi.
Abu Hanifaning ustozlari va shogirdlari
Tarixchi olim Muhammad Xuzariybek “Tarixut­tashri’il­islomiy” kitobida yozishicha, Abu Hanifa fiqh ilmini o‘zlashtirish maqsadida o‘sha davrning yirik olimi bo‘lmish Hammod ibn Sulaymonni tanlab, uning dars halqasida tahsil oldi.
Abu Hanifa o‘z davrida ilm­ma’rifat etakchisi sifatida dong taratib, uning dars halqasi har doim tolibi ilmlar va muxlislar bilan gavjum edi.
Abu Hanifa shogirdlarining ko‘pchiligi Movarounnahr, Xuroson, ayniqsa, Balx, Hirot va Bustdan bo‘lib, hanafiy mazhabini tarqatish yo‘lida tinimsiz faoliyat olib borganlar. Ularning ko‘pchiligi Abu Hanifaning dars halqasida bir muddat o‘tirib, uning yo‘l­yo‘riqlari va fiqhiy uslubini o‘zlashtirgandan keyin o‘z vatanlariga qaytib ketardilar, ulardan ayrimlari har doim Abu Hanifa bilan birga bo‘lib, uning doimiy shogirdlari hisoblanardilar. Uning doimiy shogirdlari soni 40 taga etib borgan. Ulardan 28 kishi qozilik vakolatiga, 6 tasi fatvo berish salohiyatiga ega edi, ikkitasi qozilik vazifasini bajarish, ham fatvo berish bo‘yicha iqtidorli olim edi.
Abu Hanifaning ilk shogirdlaridan Abu-l-huzayl Zufar ibn al-huzayl al-Anbariy al-Basriy (728-775 yy.) ham qozi, ham fatvo berish bo‘yicha mashhur bo‘ldi. Ammo biroz keyingi davrda yashagan ikki shogirdi mazhab tarixida muhim rol o‘ynadilar. Ularning faoliyatlari VIII asr oxiri – IX asr boshi – islom huquqi tarixida mazhablar paydo bo‘lib, shakllanish davriga to‘g‘ri keladi. Ular mazhab ichida “ikki imom” nomi bilan ataladilar. Bu mashhur shaxslar birlari: Abu Yusuf Ya’qub ibn Ibrohim ibn habib al-Kufiy (731-798 yy.); ikkinchilari 749-805 yy.lar oralig‘ida yashab ijod etgan alloma Abu Abd Alloh Muhammad ibn al-Hasan ibn Farqad ash-Shayboniylardir. Mazkur iqtidorli shogirdlar hanafiy mazhabini shakllantirishda beqiyos xizmat ko‘rsatdilar.
Ular mazhab doirasidagi masalalarni tartibga keltirdilar. Yangi mazhabga uning asoschisi – Abu Hanifa ismi berildi. Abu Yusuf birinchi mukammal mazhab vakili sifatida uch Abbosiy xalifalar – al-Mahdi (775-785 yy.), al-Hodi (785-786 yy.), Horun ar-Rashid (786-809 yy.) davrida qozi al-quzot (bosh qozi) mansabini egallab turdi. Bu esa o‘z navbatida hanafiylikning “rasmiy mazhab” tarzida keng yoyilishiga xizmat qildi.
Imom Abu Yusuf va Imom Muhammad hanafiy fiqhning birinchi kitoblarini tasnif etishdi. Abu Yusufning “Kitob al-xaroj” kitobi moliyaviy masalalarni tartibga solishga bag‘ishlandi. Uning yana bir asari “Kitob al-maxorij fi-l-hiyal”, “Kitob ar-radd alo siyar al-Avzo‘iy”, “Ixtilof Abi Hanifa va-Ibn Abi Laylo”, “Adab al-qozi”, “Kitob al-latoif”, “al-Amoli” asarlari mavjud. Abu Yusuf Abu Hanifa rivoyat qilgan 70 ming hadisdan 40 mingini “Kitob al-osor” nomli kitobga jamladi. Bu esa Abu Hanifaning an’anachi olim sifatida obro‘sini yanada yuksaltirdi.
Imom Muhammad mazhab amaliyoti (furu’ al-fiqh) masalalarini olti kitobga jamladi. Ular: “al-Mabsut” (“Asl” – mazhab o‘zagi deb ham ataladi), “al-Jomi’ al-kabir”, “al-Jomi’ as-sag‘ir”, “Kitob as-siyar al-kabir”, “Kitob sa-siyar as-sag‘ir”, “az-Ziyodot”. Mazkur olti kitobda zikr etilgan masalalar “Zohir ar-rivoya masalalari” (“aniq rivoyat etilgan masalalar”) deb ataladi. Imom Muhammadning bundan boshqa kitoblarida eslatilgan masalalar “G’ayr zohir ar-rivoya masalalari” (“Nodir rivoyat etilgan kitoblardagi masalalar” deb nomlanadi. Ikkinchi guruh kitoblar safiga – “al-ayloniyyot”, “al-horuniyyot” va boshqalar kiradi. Ular keyinchalik Abu Sulaymon Muso ibn Sulaymon al-Juzjoniy (v. 200G’815 yildan so‘ng), Abu Ya’lo al-Mu’allo ibn Mansur ar-Roziy (v. 211G’826 y.), Abu Abdulloh Muhammad ibn Sammo‘a ibn Ubaydulloh al-Kufiy (130-233G’747-847 yy.) va boshqalar tomonidan “Kitob an-navodir” nomli kitoblarga jamladilar. Barcha kitoblarda Abu Hanifa bilan birgalikda uning shogirdlari bo‘lmish yuqoridagi ikki imomning ham fikrlari keltiriladi.
Abu Hanifaning fiqhiy qarashlari
Kashf az­zunun muallifi Xoji Xalifa hanafiy mazhabi haqida quyidagi fikrni bildirgan edi: “to‘rt mazhab ichida birinchi o‘rinda turadigan va haqiqatga eng yaqin bo‘lgani, Abu Hanifa asos solgan mazhabdir. Negaki, ushbu mazhab boshqalaridan ittifoqqa asoslangani, ustuvorligi, oliy iste’dod mahsuli bo‘lganligi, nazariyalarining kuchliligi va huqm olish borasida to‘g‘ri fikrlar yuritilganligi va boshqa xususiyatlari bilan ajralib turadi1.
Darhaqiqat, Abu Hanifa shariat hukmlarini manbalardan chiqarib olishda o‘ziga xos bir ilmiy uslubga asos solgan. Ahmad Shalabiy «mavsuatul­hazoratil­islomiya» (islom tamadduni qomusi) nomli asarida yozishicha, Abu Hanifa shariatning asosiy manbalaridan hukm chiqarish bo‘yicha o‘z uslubini quyidagicha izohlab bergan2:
“Birinchidan, Qur’onga murojaat qilaman. Kerakli hukmni undan topolmasam, Payg‘ambar Sunnalariga va u zotdan ishonarli roviylar orqali rivoyat qilingan sahih hadislarga murojaat etaman. Ulardan ham topolmasam, sahobalar so‘zlarini nazardan o‘tkazib istaganimni olaman, istamaganimni tark etaman. So‘ngra sahobalar so‘zlaridan boshqalarning so‘zlariga o‘taman. Ibrohim Naxa’iy, Sha’biy, Hasan Basriy va Ibn Siyrin kabi mujtahidlarga kelganda, men ham ular kabi ijtihod qilaman”.
Tadqiqotlarda bildirgan fikrlarni umumlashtirib, Abu Hanifaning hukm chiqarish uslubi va tayangan manbalarini quyidagicha tasnifda izohlash mumkin:
1. Qur’oni karim. Islom dinining me’yorlarini o‘z ichiga qamrab olgan ilohiy manba sifatida o‘zining umumiy ko‘rsatmalari va yo‘llanmalari bilan boshqa manbalarning poydevorini tashkil etgani uchun Abu Hanifaning fiqhiy uslubida birinchi va asosiy o‘rinda turadi.
2. Sunna. Payg‘ambarning so‘zlari, amallari, taqrirlari (tasdiqlari), Qur’oni karimdan keyingi ikkinchi ilohiy manba, oyatlarni izohlovchi, umumiy hukmlarini xoslashtiruvchi, mutlaqlarini qayd qiluvchi, noaniq bo‘lgan iboralar va hukmlarini aniqlab beruvchi ilohiy asos sifatida ikkinchi o‘rinda turadi.
3. Sahobiylar so‘zlari. Ular Payg‘ambarga oyatlar nozil bo‘lishining guvohlari sifatida oyatlarning nima uchun kelganligi va hadislarning nima uchun aytilganligini yaxshi tushungan holda, Payg‘ambar ilmini o‘zidan keyingi nasl uchun etkazuvchilar edilar. Shuning uchun Abu Hanifa sahobalar so‘zlari va ular bajargan amallarga fiqh ilmi bo‘yicha katta e’tibor beradi, lekin Abu Hanifa nuqtai nazaridan tobeinlarning so‘zlari bunday yuksak darajada turmaydi.
4. Qiyos uslubi. Islomshunos olim Abu Zahraning ta’kidlashicha, Abu Hanifa qiyos orqali hukmlarni chiqarib olish bo‘yicha eng oliy darajaga etib borgan edi. Birinchidan, u illatni qidirardi, unga erishgandan keyin uni tekshirib, faraz qilishga o‘tardi va hali yuz bermagan hodisalarni taxmin qilib, aniqlangan sababni unga tatbiq etishga urinardi. Bunday fiqh esa “al­fiqhut­taqdiriy”, ya’ni taxminiy xuquqshunoslik deb atalardi. Bunda sodir bo‘lmagan hodisalar taxmin qilinib, hukmi aniqlanardi va bu ish topilgan illatlarni sinovdan o‘tkazish maqsadida amalga oshirilardi1.
5. Istehson.
6. Ijmo. Hanafiy mazhabida ijmoning barcha turlaridan, ayniqsa, “zarurat” tamoyilidan keng ko‘lamda foydalanilgan.
7. Urf. Islom huquqining asosiy manbalari, ayniqsa, Qur’onda oldi­sotdi bitimiga doir bir­ikki oyatdan boshqa nass mavjud emas. Hadis kitoblarida ham bu sohaga tegishli hadislar soni 20 dan oshmaydi. Shunday bo‘lsa ham bugun fiqh kitoblarida bu soha bo‘yicha minglab masalani ko‘rish mumkin. Buning sababi shundaki, Payg‘ambar zamonida uluslararo muomalot ya’ni ijtimoiy munosabatlar odat huquqi asosida tartibga solinar edi, Payg‘ambar ko‘pincha urfni qabul qilib, yangi hukm bermasdi.
Abu Hanifa Qur’on yoki hadis, yoki sahobalardan rivoyat qilingan so‘z va amal mavjud bo‘lmagan holda, shuningdek, qiyos urfga qarshi turganda, urf­odatga asoslanib hukm chiqaradi.
Bundan tashqari Islom dinining Molikiya maktabi, Shofeiya, Hanbaliya kabi mazhablarning maktablari mavjud hisoblanadi.
Shofeiya maktabi asoschisi Imom Shofi’iy 150G’767 yili buyuk mujtahid olim Abu Hanifaning vafot etgan yili Falastinning G’azza shahrida dunyoga keladi va 204G’820 yili 29 – rajabG’19 – yanvarda Misrda vafot etadi.
Shofi’iyning otasi vafotidan keyin onasi o‘g‘lini ota vatani bo‘lmish Makkai Mukarramaga olib ketadi. Onasi asli Azd Yamanlaridan bo‘lgan. Biroz muddatdan so‘ng onasi Muhammadni maktabga joylaydi, ammo darslar pullik bo‘lgani uchun yosh imomning onasi uni to‘lashga imkon topa olmaydi. Lekin Shofi’iy juda ham zehni o‘tkir va tirishqoq bo‘lganligi uchun maktabdorlar uni bepul o‘qitishga ahd qiladilar.
Molikiy mazhab asoschisi, imom Abu Abdullohh Molik ibn Anas ibn Molik ibn Abi Omir al-Asbahiy hijriy 93-sanada Madina shahrida tavallud topgan. Imom Molik onasi ta’siri ostida yoshlik davridanoq ilmga qattiq berilgan.
Imom Molik yoshligidan zehn, fasohatda kuchli bo‘lgani bois Qur’oni karimni to‘liq yod oldi. Imom Molik hadis ilmining islom olamidagi etuk olimlaridan bo‘lgan. U kishi o‘z zamonasining ko‘zga ko‘ringan ulamolaridan dars olgan va dars bergan. Ixlos va e’tiqod bilan qilingan harakatlar samarasi o‘laroq, imom Molik o‘z davrining etuk allomasi bo‘lib etishdi va imom Avzo‘iy, imom Shofi’iy kabi allomalarga ustozlik qildi.



Download 56.48 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling