B. X. Azizkulov, B. K. Janzakov iqtisodiy siyosatga kirish samarqand


 Iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarish usullari va shakllari bo‟yicha


Download 1.99 Mb.
Pdf ko'rish
bet8/110
Sana08.02.2023
Hajmi1.99 Mb.
#1176902
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   110
Bog'liq
Iqtisodiy siyosatga kirish O\'quv qo\'llanma B X Azizkulov, B K Janzakov

 
2.3. Iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarish usullari va shakllari bo‟yicha 
Keyns konsepsiyasining asosiy mazmuni. 
Iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarishning quyidagi usullari mavjud: 
Administrativ usul(litsenziyalash, kvotalash orqali boshqarish) Huquqiy usul: 
xo‘jalik va fuqarolik qonunchiligi doirasida normalar va qoidalar ishlab chiqish
To‘g‘ridan to‘g‘ri usul: imtiyozli subsidiyalash, dotatsiya berish, hk. 
Bilvosita usul: pul kredit siyosati, soliq siyosati. 
1920-1930 yillarda Jon Meynard Keyns o‘z nazariyasini shakllantirdi, uning 
umumiy mohiyati quyidagicha ifodalanadi: ―Tartibga solinmagan kapitalistik tizim 
ommaviy ishsizlik bilan bir necha marta tanazzulga (retsessiyalarga) duch keladi‖. 
Keynsning fikricha, resurslarni keraksiz isrof qilishiga yo'l qo'ymaslik uchun 
hukumatning faol barqarorlashtirish siyosati zarur "[1]. Keyns nazariyasiga ko'ra, 
davlatning harakatlari maqsadga muvofiqlik, asoslilik va oqilonalik mezonlariga 
asoslanishi kerak. iqtisodiy tizimga maqsadli ta'sir ko'rsatish jamiyatning hozirgi 
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining vazifalari va xususiyatlari bilan ta'minlanishi 
kerak. 
O'rganilayotgan sohadagi asosiy muammo - har bir zamonaviy fuqaro uchun 
davlatning milliy iqtisodiy tizimdagi iqtisodiy rolini o'rganish zarurati, bu ob'ektiv 
jarayondir, chunki busiz davlat iqtisodiy chora-tadbirlarining ahamiyatini 
tushunish mumkin emas. Keyns nazariyasiga xos xususiyat - davlatning iqtisodiy 
taraqqiyotga har tomonlama ta'siri bo'lib, u davlatning iqtisodiy siyosatini ishlab 
chiqish va izchil amalga oshirishda ifodalanadi. 
Jon.M.Keyns nazariyasi yirik sanoatchilar, iqtisodiyotning davlat sektori 
bilan bogʻliq boʻlgan korxonalar, shuningdek, davlat amaldorlari va ziyolilarning 
salmoqli qismining manfaatlarini aks ettiradi va qarashlarining ifodasi boʻlib 
xizmat qiladi. Keyns nazariyasining asosini milliy iqtisodiy tizimning barqaror 
rivojlanishiga erishish va inqirozlar va ularning oqibatlarini maksimal darajada 
yumshatish uchun ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarga davlat ta'siri g'oyasi kiradi. 
Keyns nazariyasiga ko'ra, inqirozlar erkin raqobat munosabatlarining natijasi 
bo'lib, ularda eng foydali mavqeni ishlab chiqarishning har qanday kengayishi va 
milliy iqtisodiy tizimning rivojlanishidan manfaatdor bo'lmagan moliyaviy 
chayqovchilar, turli vositachilar va rentyerlar egallaydi. Ularning qo'llarida boylik 
to'planishi investitsiyalar qisqarishiga, tadbirkorlik faolligining pasayishiga olib 
keladi, bu esa o'z navbatida ishsizlikning ko'payishiga va ijtimoiy nizolarning 
keskinlashishiga olib keladi. 


18 
Shunisi e'tiborga loyiqki, Pol Geyn o'z kontseptsiyasining bir qismi sifatida, 
"Keyns, birinchidan, iqtisodchilarning turg'unlik muammosiga an'anaviy 
yondashuvi, aslida, bu muammoning o'ziga e'tibor bermadi, deb hisoblardi, 
ikkinchidan, zamonaviy sanoatlashgan mamlakatlar iqtisodiyoti. Buyuk Britaniya 
yoki Amerika Qo'shma Shtatlari kabi davlatlar avtomatik ravishda to'liq bandlikka 
o'tishga moyil emas" . 
Bu an'anaviy yondashuv doirasida muvozanatga erishish go'yo bir muvozanat 
holatidan ikkinchisiga "sakrash" orqali amalga oshirilganligi bilan izohlanadi. 
Ammo muvozanatga erishish jarayoni faqat iqtisodchilarning jadvallarida bir 
zumda bo'lgan, ular aslida iqtisodiy tanazzul va inqiroz muammolarini chetlab 
o'tgan va inqirozga qarshi muammolar bilan shug'ullanmagan. Aslida, yangi 
muvozanatga erishish jarayoni uzoq davom etadi va bir hafta, bir oy yoki undan 
ko'proq vaqtni olishi mumkin.Natijada, iqtisodiy tizimlar inqirozga tayyor 
bo'lmagan holda yaqinlashadi, buni Buyuk Depressiya isbotladi. Keynsning 
iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish nazariyasini ishlab chiqishdagi 
asosiy xizmati makroiqtisodiyotni mustaqil yo'nalish sifatida ham o'quv intizomi, 
ham davlat siyosati sifatida ajratishdir. 
Keyns o'z nazariyasining asosiy kontseptsiyasining bir qismi sifatida iqtisodiy 
rivojlanishni davlat tomonidan tartibga solish va milliy iqtisodiyotni 
barqarorlashtirish bo'yicha faol siyosatni amalga oshirish sharti bilan samarali 
iqtisodiy o'sishni ta'minlash nuqtai nazaridan iqtisod fanining rivojlanishiga hissa 
qo'shadigan ikkita asosiy yo'nalishni taklif qildi. Birinchidan, u "iqtisodiy 
o'zgaruvchilarning funktsiyalarini olish va iqtisodiy modellarni yaratish uchun 
majburiy shartlar sifatida optimallashtirish va metodologik individualizm 
tamoyillarini rad etdi" . 
Buning o'rniga u iqtisodiy o'zaro munosabatlarning makroiqtisodiy tahlili 
asosida yagona davlatda iqtisodiy tizimning umumiy rivojlanishi uchun asos 
yaratdi. Keyns nazariyasiga ko'ra, davlat bir vaqtning o'zida iqtisodiy agent va 
tartibga soluvchi organ sifatida faoliyat yuritib, buning uchun makroiqtisodiy 
vositalardan foydalangan holda iqtisodiyotning rivojlanishini boshqarishga qodir. 
Ikkinchidan, Keyns ―iqtisodiy rivojlanishning makroiqtisodiy masalalarini davlat 
tomonidan tartibga solishning faol siyosatini‖ amalga oshirish zarurligini isbotladi. 
Milliy 
iqtisodiyotni 
rivojlantirishni 
boshqarishning 
makroiqtisodiy 
vositalaridan foydalanish bilan birgalikda davlat barqarorlashtirish makroiqtisodiy 
siyosatini amalga oshirishda bozor iqtisodiyotining faoliyatiga aralashadi. 
Davlatning makroiqtisodiy siyosati joriy bozor konyunkturasi va bozor 
konyunkturasidan kelib chiqqan holda hukumat va hukumat vazirliklari ixtiyoriga 
ko‗ra shakllantiriladi va amalga oshiriladi. 


19 
Shuningdek, Keyns nazariyasining muhim jihati - bu jamg'arma va 
investitsiyalar nisbati bo'lib, u Keyns tizimida iqtisodiyotdagi tebranishlar manbai 
bo'lgan. Investitsiyalar tabiati shundaki, ular doimo iqtisodiy inqirozlarni keltirib 
chiqarishda muhim rol o'ynaydi, chunki investitsiyalar uy xo'jaliklarining an'anaviy 
xarajatlariga qaraganda ancha barqaror emas. Shubhasiz, qimmatbaho tovarlarni, 
masalan, kvartira yoki mashinani sotib olish oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa 
narsalarni sotib olishdan ko'ra kechiktirish osonroq. 
Shu sababli, aholining an'anaviy xarajatlari doimo ma'lum darajada ushlab 
turiladi va uzoq muddat foydalaniladigan qimmatbaho tovarlarni sotib olish, odam 
uni maqsadga muvofiq deb bilgan zahoti kechiktiriladi. Shu asosda Keyns asosiy 
psixologik qonunni shakllantirdi: Shaxsning daromadi o'sishi bilan uning 
xarajatlarida jamg'armalarning ulushi ortadi, daromadning kamayishi bilan esa, 
aksincha, aholi o'zini saqlab qolish uchun jamg'armalarga mablag'lar ajratishni 
kamaytiradi. bir xil turmush darajasi. 
Keyns ushbu qoidaga asoslanib, hukumat, shtat va vazirliklar bozor 
kon'yunkturasi va milliy iqtisodiyotning holati to'g'risida alohida shaxsga 
qaraganda ancha ko'proq ma'lumotga ega bo'lganligi sababli, iqtisodiy jarayonlarni 
makrodarajada davlat tomonidan tartibga solish zarur, degan kontseptsiyani ilgari 
surdi. barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta‘minlash. 
Keyns global iqtisodiy inqirozga javob sifatida kapital bozorlarini tartibga 
solishning ahamiyatini alohida qayd etdi. Keyns kontseptsiyasiga ko'ra, davlat 
kapitalga foiz stavkalarini pasaytirishi, moliyaviy xarakterdagi har qanday 
spekulyativ operatsiyalar uchun yuqori soliq stavkalarini belgilashi, so'ngra bu 
orqali zarur mablag'larni yig'ib, ularni ishlab chiqarish va milliy iqtisodiy tizimni 
rivojlantirishga yo'naltirishi kerak; shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega 
muammolarni hal qilish. Keyns ta'kidlaganidek, "renterlar va bo'sh investorlarning 
evtanaziyasi hech qanday zarbaga olib kelmaydi" 
Keynsning fikricha, davlat xususiy tashabbuslarning muvaffaqiyatli amalga 
oshirilishini kafolatlay oladigan yagona institutdir. Keynsning fikricha, davlat bir 
vaqtning o'zida iqtisodiy agent va tartibga soluvchi organ sifatida faoliyat yuritib, 
kapital bozorining rivojlanishini o'zida mavjud makroiqtisodiy vositalardan 
foydalangan holda boshqarishga qodir. 
Shu bilan birga, bu siyosat reaktsion emas, balki davlatning faol 
harakatlariga asoslanishi kerak. Keyns investitsiyalar va kapital aylanishi 
o'rtasidagi bog'liqlikni ajratib ko'rsatdi, unga ko'ra foiz stavkasi investitsiyalar 
ko'lamiga mos kelishi kerak. Bunday holda, "davlatning chora-tadbirlari 
muvozanatlashtiruvchi omil bo'lib, kapital aylanishining shunday o'sishini 
ta'minlashga qaratilgan bo'lib, to'yinganlik nuqtasiga yaqinlashish kapitalga juda 
og'ir yuk bo'lmaydigan darajada sodir bo'ladi. hozirgi avlodning turmush darajasi". 


20 
Keyns davlat tomonidan tartibga solinishi mumkin bo'lgan chora-tadbirlarni 
ham belgilab oldi. Jumladan, kapital aylanishini tartibga solish uchun Keyns 
inflyatsiyani o'rtacha darajada ushlab turish, foiz stavkalarini pasaytirish, 3% 
ishsizlikni ta'minlash, harbiy mahsulotlar ishlab chiqarishni qo'llab-quvvatlashni 
taklif qildi. Keyns o'z nazariyasida kapital bozorlarini tartibga solishning asosiy 
vazifasi sifatida ularning rivojlanishini barqarorlashtirishni ajratib ko'rsatdi, buning 
uchun barqarorlashtirish siyosatini amalga oshirish uchun davlat faol aralashadi 
deb taxmin qilingan. 
Shu bilan birga, keynschilik kapital bozorini davlat tomonidan tartibga 
solishga yondashishni asosan iqtisodiy chora-tadbirlar bilan cheklab qo'ydi, bu 
ta'limot doirasida shakllantirilgan jamg'arma va investitsiyalar nisbati qonuni va 
tejamkorlik paradoksiga tayandi. Ma'muriy, qonunchilik va tartibga solish 
choralariga kamroq ahamiyat berildi. Kapital bozorlarida investorlarning davlat 
huquqlarini himoya qilish masalalari aslida klassik maktab qoidalariga to'g'ri keldi, 
ammo ular investorlarning shaxsiy huquqlarini himoya qilish uchun qonunchilik 
shartlarini yaratishga faolroq aralashuvni o'z zimmalariga oldilar. 
Bundan kelib chiqqan holda, kapital bozorlariga nisbatan tartibga solish 
vazifasi quyidagilardan iborat: davlatning tartibga solish ta‘siri butun kapital 
bozorlarining barqaror rivojlanishini ta‘minlashga qaratilishi kerak, bu esa milliy 
iqtisodiyotni barqarorlashtirish manfaatlariga mos keladi; aslida kapital 
bozorlarining bevosita ishtirokchilarining jamoat manfaatlarini hurmat qilish 
zaruratini e'tiborsiz qoldirib. 
Kapital bozorlarini tartibga solishning zamonaviy yondashuvlari doirasida 
Keyns nazariyasining ayrim qoidalari o‗z aksini topgan bo‗lsa, gipoteza ustunlik 
qiladi, unga ko‗ra kapital bozorlarini davlat tomonidan tartibga solish joriy va 
istiqbolli iqtisodiy manfaatlar, davlatning maqsad va vazifalari bilan belgilanadi. 
va bozor mexanizmining nomukammalligi bilan emas. 

Download 1.99 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   110




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling