Barkamol avlod


Download 201.05 Kb.

bet1/2
Sana11.11.2017
Hajmi201.05 Kb.
  1   2

 

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI 



“BARKAMOL AVLOD” RESPUBLIKA BOLALAR 

BADIIY IJODIYOT MARKAZI 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

“BICHISH-TIKISH” TO‘GARAGI 



O‘QUV  QO‘LLAMASI 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

TOSHKENT-2016 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ushbu  qo‘llanma  Xalq  ta’limi  vazirligining  2016  yil  1avgustdagi 

194-sonli  buyrug‘i  bilan  tasdiqlangan  “Bichish-tikish”  to‘garagi  o‘quv  dasturiga 

muvofiq ishlab chiqildi. 

 

Ushbu  qo‘llanma  “Barkamol  avlod”  bolalar  markazlari,  umumiy  o‘rta  ta’lim 



maktablari, mehribonlik uylari va mahallalar qoshida tashkil etilgan “Bichish-tikish” 

to‘garak rahbarlari uchun tavsiya qilinadi. 

 

“Barkamol avlod” respublika bolalar badiiy  ijodiyot  markazi  huzuridagi  Uslubiy 



kengashining  2016  yil  10  oktyabrdagi  Navbatdan  tashqari  yig‘ilish  qarori  bilan 

foydalanishga tavsiya etilgan. 



 

Muallif: 

M.Karimberdieva  -  “Barkamol  avlod”  respublika 

bolalar badiiy ijodiyot markazi to‘garak rahbari 

 

F.Chorieva  –  “Barkamol  avlod”  respublika  bolalar 



badiiy  ijodiyot  markazi  o‘quvchilarni  ijodiy  kamol 

toptirish guruhi uslubchisi 

 

Taqrizchilar: 



N.Shomansurova  -  “Barkamol  avlod”  respublika 

bolalar badiiy ijodiyot markazi direktor o‘rinbosari 

 

X.Komilova – Toshkent to‘qimachilik va engil sanoat  



instituti o‘qituvchisi 

 

D.Abdullaxajaeva-Yunusobod 



dizayn 

kolleji 


o‘qituvchisi  

 


 

“BICHISH-TIKISH” TO‘GARAGI O‘QUV QO‘LLANMASI 



 

(birinchi o‘quv yili uchun) 

 

1. Kirish 

 

Inson  jamiyatda  o‘z  o‘rnini  topish  uchun  ong  tushunchasi  shakllanadi,  yashash 



uchun  kurashish  va  o‘ziga  tegishli  ehtiyojlar  shakllanadi.  Insonda  kiyim-kechak, 

asbob-uskuna, to‘shak, yopinchiq kabi terminlar paydo bo‘ldi. Har bir o‘zbek xonadoni 

bor  ekanki,  albatta  uning  uyi  ko‘rpa,  ko‘rpacha,  yostiq  va  gilamlari  bilan  fayz  kirib, 

bezalib  turadi.  Biz  bularni  chiroyli  qilib  taxlab,  so‘zanalar  bilan  o‘rab  qo‘yilganligini 

ko‘ramiz,  momolarimiz,  onalarimiz  hunarlarini  o‘rganib,  kelgusi  avlodlarimizga 

qoldirish  biz  uchun  zarurligini  tushunib  etamiz.  Bu  tarbiyani  o‘quvchi  yoshlarga 

singdirishda “Bichish-tikish” to‘garaklarining ahamiyati beqiyosdir. 

O‘quvchi yoshlarni, qiz bolalarni maktabdan va sinfdan tashqari bo‘sh vaqtini 

mazmunli  tashkil  etish,  balog‘at  yoshidagi  qizlarni  oilaviy  hayotga  tayyorlash,  ular 

ongiga  milliy  madaniyatimiz,  milliy  qadriyatlar  ruhini  singdirish,  momolarimiz 

merosini  chuqur  o‘rganishlarini,  ajdodlarimiz  an’analarini  davom  ettirish  va 

rivojlantirish,  an’anaviy  va  zamonaviy  liboslar  tikish  hunarini  egallashi  uchun  keng 

imkoniyatlar  yaratish,  halq  hunarmandchiligi  maktabini  yaratish,  mahalla  yoshlarini 

ko‘prok jalb qilish, shu kasbga kiziqishini orttirish to‘garakning asosiy maqsadlaridan 

biridir. 

Bundan  tashqari  to‘garak  a’zolariga  mehnatsevarlik  g‘oyalarini  singdirish, 

boshlang‘ich  kasb-hunar  sirlarini  egallab,  tegishli  kasb-hunar  kollejlarini  tanlash  va 

keyinchalik  shu  sohaning  etuk  mutaxassisi  bo‘lib  etishishlari  uchun  imkoniyatlar 

yaratadi. 

Odamzot paydo bo‘lgan davrlardayoq kiyimga ehtiyoj sezgan. Hayvon terisi va 

ichaklari,  daraxt  po‘stloqlari  va  hokozalar  kiyim  vazifasini  o‘tay  boshlagan.  Kiyim 

asrlar davomida  rivojlana  bordi va nihoyat,  hozirgi  zamon  kiyimlari  darajasiga  etdi. 

Kiyimlarni bichish-tikish juda qadimiy va zaruriy mehnat turi hisoblanadi. Kiyimning 

asosiy vazifasi odam tanasini atrof muhitning turli nomaqbul ta’sirlaridan muhofaza 

qilish va bezatish hisoblanadi. Kiyimning paydo bo‘lganiga juda ko‘p asrlar bo‘lgan. 

Uning  paydo  bo‘lishi  ob-havo  sharoiti,  ishlab  chiqarish  kuchlari,  vositalarining 

rivojlanishi bilan bog‘liq. Tikuvchilik kasbining paydo bo‘lishi G‘arbiy Evropada XII 

asrga, Rossiya shaharlarida esa XIV asrga to‘g‘ri keladi. Qadimgi Rossiyada kiyimni 

«portishe»,kiyim  tikadigan  ustalarni  esa  «portnoy»  deb  atashgan.  XIV  asrdan 

«platye» so‘zi ishlatila boshlandi. 

Kiyimni  bichish  birinchi  bo‘lib  SHarqda  paydo  bo‘lsa-da,  soha  sifatida  u 

Evropada  rivojlandi.Bichish  tizimini  birinchi  bulib  1818  yilda  fransiyalik  Mishel 

ismli  kishi  ixtiro  etgan.  SHu  tariqa  bichish-tikish  kasbiga  eng  kerakli  hunar  deb 

qaralib kelinmoqda.  

Tikuvchilik  o‘zbek  xalqining  eng  qadimdan  o‘rganib  kelgan  hunarlaridan 

biriga aylandi.  

Mahalliy  aholi  kiyimi  qadimdan  iqlim,  turmush  sharoitlari  va  urug‘-qabila 

an’analari  asosida  o‘ziga  xos  tarzda  shakllangan.  Asta-sekin  odamlar  yovvoyi 

o‘simlik  tolasidan  ip  yigirish,  dag‘al  mato  to‘qish,  undan  kiyim  to‘qishni 


 

o‘rganishgan. Dehqonchilik, chorvachilik, ipakchilik rivojlana borgani sari jut, paxta 



kabi  madaniy  tolalardan,  uy  xayvonlari  juni,terisi,  mo‘ynasidan,  ip  yigirib  kiyimlar 

tikila  boshlandi.  Xalqning  madaniyati  oshib  borgani  sari  kiyim  faqat  tanani 

asraydigan vosita bo‘lib qolmay, bezak buyumiga ham aylana bordi. 

Sharq uyg‘onish davrida barcha sohalarda bo‘lgani kabi liboslarga tus berishda 

ham  g‘oyat  ilgarilab  ketgan.  Beli  qisma,  kishi  qomatining  go‘zalligini  aniq 

ko‘rsatadigan  liboslar  tarqalgan.  Liboslar  ma’lum  darajada  kishilar  badiiy  fikrlashi, 

go‘zallikka intilishining natijasi hisoblanadi.  

XIX asr kiymlari (to‘n, ko‘ylak, yaxtak va boshq.) keng, uzun, yaxlit bichimi, 

odam  qomatini  berkitib  erkin  to‘kilib  turishi  kabi  qadimgi  xususiyatlarni  saqlagan. 

Qishgi  va  yozgi,  erkak,  ayol  va  bolalar  kiyimlari  bir  xilligi,  shakli  va  bichimi 

yaqinligi bilan ajralib turadi.  

Mashg‘ulotlarda foydalaniladigan zarur ish qurollari va ular bilan ishlashda 

texnika xavfsizlik qoidalari. 

Bichish  –  tikish  tugaragi  xonasiga  sanitariya-gigiena  talablari,  xavfsizlik 

qoidalari.  To‘garak  xonalari  sanitariya-gigiena  talablari,  mehnat  va  xavfsizlik 

texnikasi  qoidalari,  maktabdan  va  sinfdan  tashqari  jarayonni  tashkil  qilishning  bir 

qator talablariga javob berishi kerak. Xonaning harorati 19-21

0

S bo‘lishi, o‘z vaqtida 



shamollatib  turilishi  lozim.  Xonaning  havosi  devor  teshiklari,  deraza  eshik  orqali 

tashqaridagi  havoning  harorati  bilan  xonadagi  havoning  farqi  hisobiga  tabiiy  usulda 

almashtiriladi.  Bundan  tashqari,  mexanik  usulda  ventilyatordan  ham  foydalaniladi. 

Qish faslida xona maxsus isitish tarmoklari yordamida isitiladi. To‘garak xonasining 

yaxshi yoritilishi muhim ahamiyatga ega. Yoritish yaxshi bo‘lmasa, mehnat kobiliyati 

pasayadi,  ko‘z  toliqib,  shikastlanishi  mumkin.  Tabiiy  yorug‘likda  ishlagan  ma’qul, 

lekin kuz va qish mavsumida sun’iy yoruglikdan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Tabiiy 

yorug‘lik deraza orqali chap tomondan yoki to‘g‘ridan tushishi kerak. Ish joyi sun’iy 

yorug‘lik manbalari – elektr cho‘g‘lanma yoki luminissent lampalari yordamida 100 

– 200 luks atrofida yoritilishi kerak. Ish joyini to‘g‘ri yoritish maqsadida bir vaqtda 

tabiiy  va  sun’iy  yorug‘likdan  foydalaniladi.  Zamonaviy  tikuv  mashinalarining  bosh 

qismiga  cho‘g‘lanma  lampalar  o‘rnatilgan  bo‘lib,  chok  tikish  jarayonida  ignani 

yoritib turadi.  

To‘garak  a’zolarining  mehnat  kobilyatlariga  ta’sir  etish,  badiiy  didlarini 

tarbiyalash  omillaridan  biri  xona  va  jihozlarni  bo‘yashda  rangni  to‘g‘ri  tanlashdir. 

Xonalarni  quyosh  tushishiga  qarab  och  ranglarga  bo‘yash  kerak.  Ish  joylari  yoniga 

ish turlariga mos bo‘lgan mehnat xavfsizligi qoidalari osib qo‘yiladi. Xonada, albatta, 

baxtsiz hodisa ro‘y berganda zarur bo‘ladigan birinchi yordam vositalari bo‘lgan dori 

qutisi bo‘lishi kerak. Dori qutisining yonida to‘garakka yaqin davolash maskanining 

manzili va telefon raqami yozib qo‘yilgan bo‘lishi kerak.  



 

To‘garak xonasida quyidagi talablarga rioya qilinishi kerak: 

- xonaga to‘garak rahbarining ruxsati bilan kirish;  

- mashg‘ulot boshlanishidan oldin maxsus kiyimlar kiyish;  

- hamma o‘z joyida o‘tirishi, to‘garak rahbarining ruxsatisiz hech kim o‘rnidan 

turib yurmaslik;  

- ish o‘rinlari tartibli va ozoda saqlanishi;  



 

- xavfsizlik texnikasi va sanitariya qoidalariga rioya qilinishi;  



- xonadagi asboblar va moslamalardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish;  

- mashg‘ulot tugagach hamma o‘z ish joyini tartibga keltirish kerak;  



To‘garak mashg‘uloti navbatchisi quyidagi vazifalarini bajrishi kerak:  

- mashg‘ulot boshida asbob-uskuna, moslamalarining holatini tekshirish;  

- to‘garak a’zolariga tarqatma manbalarini tarqatishi;  

- to‘garak a’zolarining kiyimlarini ko‘zdan kechirish;  

- amaliy ishning tartibli bajarilishini kuzatib borishi;  

- ish o‘rnini yig‘ishtirish va xonani shamollatish;  



Igna, to‘g‘nag‘ich, qaychi bilan ishlashda texnika xavfsizlik qoidalari:  

- igna, to‘g‘nog‘ichlarini maxsus idish va yostiqchalarda saqlash;  

- ishni angishvona yordamida tikish;  

- igna siniqlarini atrofga tashlamaslik;  

- qaychi, ignalarning o‘lchamlarini tikilayotgan kiyimga mos bo‘lishi;  

- qaychini maxsus idishda saqlash;  

-  qaychini  bir-biriga  uzatishda  otmaslik,  uchini  uzatilayotgan  odamga 

qaratmaslik kerak.  



Tikuv  mashinasida  ishlashdagi  sanitariya-gigiena,  texnika  xavfsizlik 

qoidalari: 

-ish o‘rniga yorug‘lik old yoki chap tomondan tushishi;  

-  o‘rindiqni  mashina  ignasining  to‘g‘risiga  qo‘yib  boshini  sal  oldinga  egib 

o‘tirish;  

- tikuvchi o‘rindig‘i bilan mashina orasi 10-15sm bo‘lishi;  

- sochlar ro‘mol ostida yig‘ishtirilgan bo‘lishi;  

- mashinalar, asbob-uskunalarning yaroqliligini tekshirib turish;  

-  mashinada  ishlayotganda  qo‘l  holatining  to‘g‘ri  bo‘lishiga  e’tibor  berish 

kerak;  

- ishlayotgan mashinani moylash, ustidan narsalarni uzatish mumkin emas.  

- tikuv mashinasida ishlashda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish kerak; 

- mashinada ishlashda qo‘l va oyoqlarning turishiga alohida e’tibor berish kerak; 

- ish vaqtida tasmani o‘rnatish mumkin emas; 

- tasmani qo‘l bilan ushlamaslik kerak, aks holda simi qo‘lni jarohatlashi mumkin; 

- ignaga ip o‘tkazishda oyoqni tepkidan olish kerak; 

- qo‘lni ignaga nisbatan to‘g‘ri tutish zarur.  



Elektr dazmolda ishlashda xavfsizlik texnikasi qoidalari:  

- dazmolning elektr tarmog‘iga ulashdan oldin shnur izolatsiyasi tekshiriladi;  

- dazmolning qizdirilganini barmok tekizilib tekshirilmaydi;  

- dazmolning qizib ketishiga, simining aylanib ketishiga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi;  

- ishlayotganda dazmolning shnuri dazmolga tegib turmasligi kerak;  

- dazmolda ishlayotganda oyoq tagida rezina gilamcha bo‘lishi kerak;  

- nosoz dazmol elektr tarmog‘idan uzib qo‘yilishi lozim;  

-  ish  tugaganidan  keyin  dazmol  shnurlarini  elektr  tarmog‘idan  uzib  qo‘yish 

lozim; 

To‘garaklarni  tashkil  qilishda  to‘garak  rahbarlari  quyidagi  talablarga 

rioya qilishi kerak:  


 

-  to‘garak  mashg‘ulo

tadbirlarni ko‘rishi;  

- mehnat xavfsizligig

amaliy ishlarni o‘tkazishi; 

-  ish  o‘rinlari,  asbo

qilish;  

- xavfsiz mehnat shar

-  to‘garak  a’zolariga

bo‘yicha yo‘riknoma berish



 

2. Ish qurollari: angis

 

Tikuvchilikda quyida

-  mato (tikilayotgan

-  ip (mato rangiga

-  chizma chizish va

Shuningdek,  to‘garak

lozim. 

-  ignaqadagich (igna



vatin solib tikilgan buyum

-  qaychi (mato va 

-  angishvona  (qo‘ld

qilish uchun taqila

-  to‘g‘nog‘ich  (tiki

bir-biridan ajralib

-  chizg‘ich (kiyim

-  santimetrli lentasi

-  qalam; 

-  dazmol; 

-  dazmol uchun tag

-  bichish stoli.  

 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ulotlarini  sog‘lom  va  xavfsiz  o‘tkazishga



izligiga doir qoidalar ko‘zda tutilgan sharoi

;  


asbob-uskunalar,  jihozlar  xavfsiz  holatda

sharoitini ta’minlash chora-tadbirlarini ish

lariga sanitariya-gigiena  talablari,  xavfsizlik

berish va buni jurnalga jadval tariqasida rasm



angishvona va igna bilan ishlash. 

quyidagi xom-ashyolardan foydalaniladi: 

yotgan kiyim turiga qarab mato tanlanadi); 

giga qarab turli ranglardagi iplardan foydala

va andoza olish uchun kalka qog‘ozi; 

o‘garak  ish  faoliyatini  olib  borishda  quyida

ignalar har joyda betartib yotmasligi uchu

yum); 


 mato andazasini kesish uchun ishlatilad

qo‘lda  yoki  tikuv  mashinasida  ishlayotga

taqiladi); 

tikilayotgan  kiyimni  bichishda  adashma

ajralib ketmasligi uchun foydalaniladi); 

iyim bichimining to‘g‘ri chiziqlarini chizish

lentasi; 

taglik; 


zishga  qaratilgan  chora  – 

sharoitlar mavjud bo‘lgan 

olatda  bo‘lishini  nazorat 

ishlab chiqish;  

fsizlik  texnikasi  qoidalari 

rasmiylashtirishi kerak.  

 

oydalaniladi); 



quyidagi  jihozlar  bo‘lishi 

uchun ichiga paxta yoki 

latiladi); 

ayotganda  qo‘lni  himoya 

ashmaslik  hamda  qismlar 

hizish uchun ishlatiladi); 



 

 

 

 

 

 

3. Dazmol bilan ishlas

 

Dazmol  namlab-isiti

bo‘ladi.  U  1  kg  dan  10 

kiyimlarni dazmolashda ish

dazmoldan foydalaniladi. 

Dastlab dazmollar ko

beriladi, bor bo‘lsa o‘zi, bo

foydalaniladi. Dazmollash

- dazmollashda gazla

-  yorib  dazmollash

dazmollanadi;  

- bostirib dazmollash

dazmollab 



yu

yupqalashtiriladi;  

- bug‘lash yordamida

Buyumlarning sifati

pardozlash ishlari dazmolda

Dazmollashdan  asosi

va har xil choklarni ishlash

Dazmol qizish usulig

Namlab-isitib  ishlashda 

qo‘llaniladi.  

Qolip - kiyimlarni qo

Pulverizator – gazlam

Dazmolmato – bu orq

Elektr dazmol bilan 

-  dazmol shnurini tek

-  dazmolni me’yorid

-  dazmol taglikka qo

-  ish tugagach, uni 



 

 

 

 

 

4. Tikuv mashinalari

 

Ko‘pchilik  xonadon



mashinasida  har  qanday  ish

ishlar  bajariladi:  tugma 

mashinalar universal tikuv 



ishlash

isitib  ishlov  berishda  ishlatilib,  engil

10  kg  gacha  bo‘lib,  1-3  kg  lisi  engil,  4

ishlatiladi. Gazlamalarni silliqlash, chokl

.  


ko‘mirda isitilganligi haqida to‘garak a’z

bo‘lmasa rasmi ko‘rsatiladi. Hozirda esa

llash usullari haqida ma’lumotlar beriladi: 

gazlamani yoki tayyor kiyimni silliqlab, tek

ollashda  choklarning  orasini  ochib,  ikki

ollashda choklarni bir tomonga yotqizib dazm

yupkalashtirishda 

buyum 


choki 

amida kiyimda hosil bo‘lgan yaltiroqlik yo‘q

sifati va tashqi ko‘rinishi ko‘p jihatdan tikis

molda namlab-isitib ishlashga bog‘liq.  

asosiy  maqsad  buyum  detallariga  hajmiy

shlash, pardozlash, detallarni elim bilan birik

usuliga qarab bug‘, elektr va bug‘-elektr da

  har  xil  moslamalar:  qolip,  pulverizato

qo‘l bilan dazmollashda ishlatiladi. 

gazlamani namlagich-purkagichi hisoblanadi

orqali dazmollangan kiyim sirti kuymayd

 ishlaganda; 

tekislab qo‘yish; 

’yoridan ortiq qizdirib yubormaslik; 

qo‘yilishi; 

 sovutib o‘z joyiga qo‘yish kerak. 



nalari bilan ishlash.  

nadonlarda  tikuv  mashinalari  ishlatiladi

ishlarni  bajarish  mumkin,  maxsus  mashin

  chatiladi,  petlya  yo‘rmalanadi.  Xonad

 mashinasiga kiradi. 

engil,  o‘rta,  og‘ir  vaznli 

,  4-8  kg  gachasi  ustki 

choklarni tekislash uchun 

a’zolariga hikoya qilib 

esa elektr dazmollardan 

:  

tekislanadi; 



ikki  tomonga  yotqizib 

dazmollanadi;  

 

suvlab 


dazmollab 

o‘qotiladi. 

tikish jarayonida hamda 

jmiy-fazoviy  shakl  berish 

biriktirishdan iborat. 

dazmollarga bo‘linadi. 

erizator,  dazmol  matolar 

lanadi. 


ymaydi va yaltiramaydi. 

latiladi.  Universal  tikuv 

mashinada  esa  faqat  ayrim 

Xonadonda  ishlatiladigan 



 

Oyoq yuritmali tikuv

1-bosh  g‘ildirak;  2

g‘ildirak;  6-  to‘sqich  reshy

asboblar  qo‘yiladigan  tort

o‘rnatiladigan joyi. 

Tikuv mashinalari 3 xil bo‘la

1. Qo‘l yuritmali mas

2. Oyoq yuritmali ma

3. Elektr yuritmali ma

Elektr  va  mexanik 

holatiga  e’tibor  beriladi. 

oraliqda  o‘tirishi,  ishlov 

bo‘lishi lozim. Stul mashina

Tikuv mashinalarni 

va  ostki  iplar  zichligini

mashqlarini o‘rganiladi. 

Mashinada tikish uch

ko‘rsatilgandek tanlab olish



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Gazlama va ip turla

 

Ko‘ylak turkumidagi

trikotaj, noto‘qima polotnola

Sintetik  tola  va  ip 

ta’sir etadi, ularning g‘ijimla

oshiradi hamda foydalanish

Paxta,  zig‘ir,  jun, 

Uzunligi  chegaralangan tol

ketma – ketligi to‘garak a’z

1. Titish (tolalar arala

2. Tarash (tolalar tart

3. Pilta tayyorlash (

4. Pilik tayyorlash (

5. Yigirish (tolalar te

Olinayotgan  ipning

tanlanadi.  



ikuv mashinasining asosiy qismlari: 

;  2-  korpus;  3-tasma;  4-platforma;  5-

reshyotka;  7-tepki;  8-cho‘yan  yondor  (2 

tortma;  11-  mashinaning  bosh    qism

bo‘ladi;  

mashina. 

mashina. 

mashina. 

  tikuv  mashinalarida  to‘g‘ri  o‘tirish,  qo‘

.  Gavdani  sal  engashtirib,  to‘g‘ri,  stol

  berilayotgan  detaldan  ko‘zgacha  bo‘lg

ashinaning ignayuritgichi ro‘parasiga qo‘yil

 ishga tayyorlashda ignatutgichga igna qo

igini  rostlab,  mashinani  yuritib  va  to‘xta

uchun ignani to‘g‘ri o‘rnatish, ip, igna va 

olish kerak. 



turlari bilan ishlash

idagi kiyimlar ip, shoyi, jun, zig‘ir, trikotaj 

lotnolar, qotirma gazlamalardan foydalaniladi

gazlamalarning  sifatiga  ham,  tashqi  ko‘

‘ijimlanishiga, eskirishiga va yuvganda kirish

lanish jarayonida kiyimni avaylashni osonlasht

,  ipak,  kimyoviy  tolalarni  bir-biriga 

tolalarni  bir – biriga  eshish  natijasida ip

a’zolariga tushuntiriladi:  

aralashtirilib titiladi)  

tartibga keltiriladi)  

(tolalar rostlanadi) 

(piliklar tayyorlanadi)  

tekislanib ip olinadi)  

pning  nima  uchun  mo‘ljallanganligiga  q

-harakatga  keltiruvchi 

(2  ta);  9-stol  qismi;  10- 

qismi;  12-  oyoq  tepki 

qo‘llar  va  oyoqlarning 

stol  chetidan  10-15sm 

bo‘lgan  oraliq  esa  30sm 

qo‘yiladi. 

qo‘yish, ip taqish, ustki 

to‘xtatib,  uning  tezligini 

 gazlamalarni jadvalda 

 gazlamalardan, shoyi, 

niladi.  

ko‘rinishiga  ham  ijobiy 

kirishishiga chidamliligini 

onlashtiradi.  

  eshib  iplar  olinadi. 

iplar olinadi.  Yigirish 

qarab  yigirish  tizimi 


 

Tikuvchilik  iplarining  olinishi.  Iplardan  ko‘rsatilib,  ularni  olish  jarayonlari, 

xususiyatlari  va  to‘qish  jarayonlari  haqida  ma’lumot  beriladi.  Tuzilishiga  qarab 

yakka,  pishitilgan  va  boshqa  xillarga  ajratiladi.  Ipning  asosiy  xossalaridan  biri  – 

uning  ingichkaligidir.  Tikuvchilikda  qo‘llanuvchi  g‘altak  iplar  tuzilishi  jihatdan 

pishitilgan iplar turiga kiradi. Tikuvchilik iplarining ingichkaligini ipning diametriva 

savdo  raqami  orqali  ham  ifodalash  mumkin.  Savdo  raqami  tikuvchilik  iplari 

ingichkaligining  shartli  belgisi.  Tikuvchilik  ipi  qancha  ingichka  bo‘lsa,  savdo 

raqamining son qiymati shuncha yuqoridir. Tikuvchilik ipining savdo raqami 10 dan 

120 gacha bo‘ladi.  



Tikuvchilik  gazlamalri  haqida  ma’lumot.To‘garak  rahbari  gazlamalarning 

olinish  jarayoni,  ularning  turlari,  xususiyatlari  haqida  ma’lumot  beradi.  Gazlama  – 

o‘zaro perpendikulyar iplar tizmining o‘rilishidan hosil bo‘ladigan buyum. Uzunasiga 

yotadigan iplar –  tanda,  ko‘ndalangiga  yotadigan  iplar  esa  arqoq deyiladi.  Tanda va 

arqoq  iplar  haqida  ma’lumot  berib  bo‘lgach,  gazlamalarning  o‘rilish  usullari  haqida 

ma’lumot  beriladi.  Tanda  va  arqoq  iplar  to‘quv  dastgohida  o‘riladi.  To‘qish 

dastgohining maketidan foydalanib,tanda va arqoq iplarining o‘rilishi natijasida xom 

gazlama  hosil  bo‘lish  jarayoni  ko‘rsatiladi.  Xom  gazlama  fizik-kimyoviy  va 

mexanikaviy  ishlov  berish  orqali  pardozlanadi.  Pardozlash  gazlamaning  tolaviy 

tarkibiga qarab turlicha bo‘ladi. 

Gazlama  o‘ngidagi  naqshlar  va  gazlama  sirtining  xarakteri,  relyefligi    yoki 

silliqligi,  ko‘ndalang  va  bo‘ylama  yo‘llari  bor-yo‘qligi,  tovlanib  turishi  tanda  va 

arqoq  iplarining  o‘rilish  xiliga  bog‘lik  bo‘ladi.  Gazlamaning  o‘rilishini  katak 

qog‘ozga  chizganda  har  qaysi  ko‘ndalang  qatorni  arqok  deb,  vertikal  qatorni  tanda 

iplar deb qabul qilinadi. Har qaysi katak tanda va arqoq ipning kesishishidan iborat. 

Agar  tanda  qoplanishi  bo‘lsa,  o‘rilish  naqshini  chizishda  katak  bo‘yaladi, 

arqoqqoplanishi  tushib  qolsa,  katak  oqligicha  qoladi.  To‘quvchilik  o‘rilashlari  4 

sinfga  bo‘linadi:  oddiy  yoki  silliqo‘rilishlar;  mayda  gulli  o‘rilishlar;  murakkab 

o‘rilishlar; yirik gulli o‘rilishlar.  

Gazlamaning o‘ngi va teskarisini aniqlashni o‘rgatish maqsadida bir necha xil 

gazlama  bo‘lagi  to‘garak  a’zolariga  tarqatiladi.  Gazlamaning  ikki  tomonini 

taqqoslash  natijasida  uning  o‘ngi  va  teskarisini  aniqlanadi.  To‘garak  rahbari 

o‘quvchilarga  gul  bosilgan,  sidirg‘a,  bir  xil  va  har  xil  iplardan  to‘qilgan  gazlama 

bo‘laklarini  tarqatadi,  o‘ngi,  teskarisini  aniqlab,  jadvalga  joylashtirish  vazifasini 

topshiradi.  

Gazlamalarning 

xususiyatlari, 

turlari. 

O‘quvchilarga 

gazlamalarning 

xususiyatlarni  o‘rgatishda  ularning  o‘lchamlarini,  vazni  fizik-mexanik  xossalari, 

ishqalanishga  chidamliligi,  kirishishi,  emirilish  xususiyatlari  tushuntiriladi.  Kiyim 

tikishda  bular  hisobga  olinishi kerak.  Biror  buyumni  tikishda  gazlamaning uzayishi, 

kirishishi, ishqalanishiga chidamliligi, shaklini ushlab turishga ko‘ramodel tanlanadi.  

 Gazlamalarning quyidagi xossalari o‘rganiladi:  

1. Gazlamalarning o‘lchamlari: bo‘yi, eni, o‘ngi, teskarisi, zichligi  

2. Fizik–mexanik xususiyatlari: pishiqligi, egiluvchanligi, g‘ijimlanuvchanligi, 

daplanuvchanligi, buramdorligi.  

3. Gigienik  xususiyatlari:  namlik,  havo,  suv  o‘tkazuvchanligi,  issiq  saqlash 

xususiyati.  



10 

 

4. Texnologik  xossalari:  sitiluvchanlik,  sirpanuvchanlik,  qirqishga  qarshililik, 



dazmollaganda shakli o‘zgarishi, bo‘yaluvchanlik.  

To‘garak  rahbari  to‘garak  a’zolariga  har  xil  gazlamalarning  tavsifi,  tolaviy 

tarkibi, bu gazlamadan qanday buyum tikish mumkinligi haqida ma’lumot beradi.  

Akril–sintetik  tola,  engil,  yumshoq,  alohida  e’tiborni  talab  qilmaydi,  berilgan 

shaklni  yaxshi  saqlaydi.  Undan  qishlik,  yozlik  kiyimlar  tikiladi.  Kir  yuvish 

mashinasida  yoki  qo‘lda  yuvish  mumkin.  Elektrlanish  xususiyatini  yo‘qotuvchi 

kimyoviy vositalardan foydalanish mumkin.  

Alak – yupqa zich tukilgan ipak gazlama bulib, asosi yaltiramaydi. O‘ngidagi 

gullar,  har  xil  geometrik  shakllarda  yaltiroq  bo‘ladi.  Bu  gazlamadan  kuylak  tikish 

yoki astarlik qilib ishlatish mumkin.  

Atlas – atlas o‘rilishida to‘qilib, usti silliq bo‘ladi. Tanda ipi ipakdan, arqoq ipi 

esa jun yoki zig‘ir qo‘shilmasidan bo‘ladi. Atlasdan tikilgan kiyimlar 30 

S li suvda 



qo‘lda, siqmasdan yuviladi. Yuvilgandan so‘ng sirka kislotasiqo‘shilgan sovuq suvda 

chayiladi, nam holida teskari tomonidan dazmolni 150 

0

 S qizdirib dazmollanadi.  



Asetat  tarkibida  daraxtlardan  olingan  sellyuloza  bo‘lib,  namni  kam  shimadi, 

g‘ijimlanadi,  qo‘l  bilan  ishqalanganda  ipakka  o‘xshaydi,  elektrlanuvchilik 

xususiyatiga ega. Undan ayollar ko‘ylaklari, bolalar kostyumlari tikiladi, uy bezaklari 

sifatida foydalaniladi.  

Asetat  tolali  gazlamalar  iliq  dazmol  bilan  dazmollanadi.  Iliq  suvda  yumshoq 

yuvish  vositasi  bilan  yuviladi,  quruq  tozalanadi.  80 

0

  S  dan  yuqori  haroratli  suvda 



yuvish, 120 

S dan ortiqharoratda dazmollash man etiladi.  



Duxobaning  asosi  tabiiy  yoki  kimyoviy  toladan  to‘qilib,  o‘ngi  1-2  mm  li 

tuklardan iborat bo‘ladi.  

Paxmoq  –  bir  tomonida  tuki  bo‘lib,  sarja  va  polotno  o‘rilishida  to‘qilgan  ip 

gazlama.  Juda  yumshoq,  mayin,  issiqni  yaxshi  saqlaydi.  Paxmoq  guli,  sidirg‘a, 

oqartirilgan bo‘lib, undan issiq ichki kiyimlar va ko‘ylaklar tikiladi.  

Bo‘z  polotno  o‘rilishidagi  ip  gazlama  bo‘lib,  ishlov  berilmagan,  oqartirilgan, 

sidirg‘a guli bo‘ladi.  

Qotirma  polotno  o‘rilishidagi  ipyoki  zig‘ir  tolali  gazlama  bo‘lib,  ustki 

kiyimlarni tikish jarayonida ma’lum shakl berishda ishlatiladi.  

Vatin  bir  yoki  ikki  tomoni  taralgan  ip,  jun,  yarimjun  gazlama  bo‘lib,  issiq 

kiyimlar tikishda ishlatiladi.  

Charm  –  maxsus  xususiyatlar  mujassamlashtirilgan  xomashyo.  Undan  ustki 

kiyimlar tikiladi. Havo o‘tkazuvchanlik, issiq almashuvchanlik xususiyatga ega.  

Ip turlari va ular bilanishlash 

Tikuvchilikda ishlatilayotgan iplar tabiiy, sintetik va sun’iy tolalardan va sun’iy 

iplardan ishlab chiqariladi. 

Ust kiyim tikishda asosan oddiy ip va kalava iplar ishlatiladi. Plyonka qoplamali 

gazlamalardan  plashlar,  kurtkalar,  sintetik  gazlamalardan  palto  tikishda  sintetik  iplar 

ishlatiladi. 

Ko‘ylak turkumidagi kiyimlarni, ich kiyimlarni tikishda oddiy iplar  (№ 40, 80) 

va  lavsan  iplardan  foydalaniladi.  Igna  va  iplardan  gazlamaning  xiliga  qarab 

foydalaniladi. 

 


11 

 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling