Jadidchilik harakati


Download 497.73 Kb.
Pdf ko'rish
bet3/11
Sana13.01.2023
Hajmi497.73 Kb.
#1091070
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Bog'liq
jadidchilik-harakati

MUHOKAMA VA NATIJALAR 
Jadidchilik harakatining faoliyati maktabdan, maorifdan boshlangan, so’ng 
matbuot, san’at va siyosatga o’tgan. Rossiya va uning mustamlakalarida jadidchilik 
harakatiga Ismoilbek Gasprinskiy (1851-1914) asos soldi. U Boqchasaroyda dastlabki 
“usuli jadid” (yangi usul) maktabini 1884 yilda ochadi. 
Ismoilbek Gasprinskiyning eng katta xizmati Rossiya sarhadlarida yashab 
turgan, lekin zamonning zayli bilan bir-biridan uzoqlashib, begonalashish darajasiga 
yetgan turkiy xalqlarni bir-biriga tanitdi, yaqinlashtirdi. Butun boshli ilg’or 
marifatparvar, ziyoliliar qatlamini yetishtirdi. Sharq xalqlari ma’naviy hayotida, 
xususan, maktab-maorifda chinakam inqilob yasadi. 


Oriental Renaissance: Innovative, 
educational, natural and social sciences 
 
VOLUME 1 | ISSUE 3 
ISSN 2181-1784 
Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021: 5.423 
121 
w
www.oriens.uz
April
2021
 
 
Gaspirinskiyning o’lka ziyolilariga bergan tasiri haqida Toshkent 
jadidchilarining otasi deb tan olingan Munavvarqori 1927 yil Toshkent okrug maorif 
xodimlari qurultoyida so’zlagan nutqida shunday degan edi: “Jadid maktabi tashkil 
qilg’onlar ham eski maktab, madrasa va qorixonalarning yetishtirgan kishilari edi. 
Ular yolg’iz Bog’chasaroyda chiqadurg’on Ismoil Gaspirinskiy gazetasini o’qiydilar 
va shu orqali maktabni yaxshi tushunib, kitoblar oldirar edilar”[2]. Shunday qilib 
o’lkada yangi maktablar ochishga Ismoil Gaspirinskiy va tatar ziyolilari
muallimlarinining ibrati, yordami katta bo’ldi. 
XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Rossiya mustamlakasi hisoblangan O’rta 
Osiyo, Kavkaz, O’rta Sibir xalqlari orasida boshlangan milliy ko’tarilish madaniy-
ma’rifiy harakat – jadidchilik sifatida namoyon bo’ldi. 
Jadidchilik harakati qoloqlik va jaholat, o’lka aholisining ayanchli ahvoli, 
Turkistonning Yevropa va jahon sivilizatsiyasidan orqada qolib ketishi, islom va 
shariatning oyoq osti qilinishi va bunday og’ir hayotdan qutulish, erk va ozodlikka 
erishish uchun o’z zamonasining ilg’or ziyoli qatlamlari qarashlarida vujudga keldi. 
Jaholat uyqusidan uyg’onish, tarixiy zaruratga aylangan edi. Boshqacha qilib 
aytganda, jadidchilik harakati ijtimoiy rivojlantirishning, tarixiy taraqqiyotning talab 
va ehtiyojlariga javob sifatida maydonga kelgan ulkan ijtimoiy – siyosiy harakat edi. 
O’lkada millatning dard-alamlarini, butun ayanchli, mudhish, fojiali og’ir qismatini 
o’z qalbi va vujudidan o’tkazib, o’zining butun borlig’ini, aql-zakovatini, ongini, 
hayotini erk, ozodlik, taraqqiyot uchun safarbar etgan ziyolilarning butun bir yangi 
avlodi shakllana boshladi. 
Jadidchilikning asosiy g’oya va maqsadlari (davr 
voqealiklaridan kelib chiqib, ba’zan o’zgarib turgan bo’lsa-da)quyidagilar edi: 
Turkistonni o’rta asrlarga xos qoloqlik va diniy xurofotdan ozod etish, shariatni isloh 
qilish, xalqqa ma’rifat tarqatish, Turkistonda muxtoriyat hukumatini barpo etish 
uchun kurash, Buxoro va Xivada konstitusion monarxiya va parlament, keyinchalik 
demokratik respublika tuzumini o’rnatish orqali ozod va farovon jamiyat qurish, 
barqaror milliy valyutani joriy qilish va milliy qo’shin tuzish.
Toshkent, Farg’ona, Buxoro, Samarqand va Xivada hur fikrli va 
taraqqiyotparvar kishilarning ayrim guruhlari tomonidan ochilgan madaniy-ma’rifiy 
yo’nalishdagi jamiyat va uyushmalardan jadidchilik harakati shakllandi. 
Harakat faoliyati osonlik bilan kechmadi. Professor Begali qosimov fikri 
bilan aytganda, Turkiston, Buxoro va Xorazm munavvarlarining yangilikka intilishi, 
Rossiyada, xususan Kavkaz, Volgabuyida yashovchi turkiy xalqlar bilan 
yaqinlashishga, hamkorlikka intilish kuchaydi. Panislomizm(islomchilik) va 
panturkizm(turkchilik) kabi g’oyalar paydo bo’ldiki, Rossiya ichki ishlar vazirligi 
bunga jim qarab tura olmasdi. Jadidlarning maktablar ochib, gazetalar chiqarishi ham 



Download 497.73 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling