Nuqtaning egri chiziqli koordinatalaridagi tezlik va tezlanish


Download 142.12 Kb.
bet1/5
Sana08.03.2023
Hajmi142.12 Kb.
#1253038
  1   2   3   4   5
Bog'liq
2-mavzu. Nuqtaning egri chiziqli koordinatalaridagi tezlik va tezlanishi.


Mavzu: Nuqtaning egri chiziqli koordinatalaridagi tezlik va tezlanish slindirik va sferik koordinatalaridagi nuqtaning tezlik va tezlanishi
Reja:

  1. Nuqtaning egri chiziqli koordinatalaridagi tezlik va tezlanish

  2. Slindirik koordinatalaridagi nuqtaning tezlik va tezlanishi

  3. Sferik koordinatalaridagi nuqtaning tezlik va tezlanishi



Nuqtaning egri chiziqli koordinatalaridagi tezlik va tezlanish
Agar nuqtaning harakat trayektoriyasi egri chiziqdan iborat bo'lsa, uning bunday harakatiga egri chiziqli harakat deyiladi.
Xarateristikalaridan biri uning tezligi hisoblanadi. Harakatlanuvchi nuqtaning qaralayotgan koordinatalar sistemasiga nisbatan t paytdagi M holati r radius- vektor bilan, t+At paytdagi holati r radius-vektor bilan aniqlansin (131-shakl). At vaqt oralig'ida harakatlanuvchi nuqtaning radius-vektori Ar = rx- r ga o'zgarsin (131-shakl).
.* Ar
v = —
At
nisbatga nuqtaning At vaqt oralig'idagi o'rtacha tezlik deyiladi.
Demak, nuqtaning o'rtacha tezligi Ar vector yo'nalishidagi, ya'ni harakat yo'nalishidagi vektor bo'lar ekan.


(6.4.1)
O'rtacha tezlikning At vaqt oralig'i nolga intilgandagi (ba'zan oniy tezlik deb ham ataladi) limitik holati nuqtaning ixtiyoriy t paytidagi tezlikni ifodalaydi, ya'ni Ar dr
v = lim — = — .
' > At dt


vektorini quyidagicha
(6.4.2)
Shunday qilib, nuqtaning ixtiyoriy paytidagi tezligi vektor kattalik bo'lib, nuqtaning radius-vektoridan vaqt bo'yicha olingan birinchi tartibli hosilaga teng. — vektorning At Odagi limitik holati trayektoriyaning urinmasi bilan ustma-ust At tushadi, demak, tezlik vektori trayektoriyaning urinmasi bo'ylab, harakat yo'nalishi tomonga qarab yo'nalgan vektordir. Tezlik almashtiramiz:
v = dr = dr ds = dr s
dr ds dt ds

(6.4.2) tenglikning o'ng tomonidagi — ko'paytmani


qaraymiz. |AS| va |Ar| miqdorlar bir xil tartibli kichik miqdorlar ekanligidan
I Ar I
lim— l=1
|AS|
bo'ladi (132-shakl). Demak, Ar / As miqdorning AS 0

bu yerda f0 -urinmaning musbat yo'nalishi bo'ylab yo'nalgan birlik vektor. Shunday qilib, (6.4.2) tenglikni quyidagicha yozish mumkin:
v = Sf0. (6.4.3)
у = — miqdor tezlikning algebraik qiymati modulini bildiradi, yoki tezlik dt
(yoki) AtOdagi limitik holati nuqtaning urinmasi b( vektorni ifodalaydi, ya'ni
trayektoriyaning M nuqtasida o'tkazilgan urinmadagi proyeksiyasini bildiradi, ya'ni


O M V x
9 f > ►
x
Agar nuqtaning harakat trayektoriyasi to'g'ri chiziqdan iborat bo'lsa, bunday harakatga to'g'ri chiziqli harakat deyiladi. Nuqta to'g'ri chiziqli harakatda bo'lsa, koordinatalar o'qlaridan bittasini masalan, Ox o'qini harakat to'g'ri chizigi bo'ylab yo'naltiramiz. U holda tezlikning qolgan o'qlaridagi proyeksiyalari aynan nolga teng bo'ladi (133-shakl). Natijada nuqtaning tezligi uchun quyidagi formulani hosil qilamiz:
dx


133-shakl
Vx =~T = X , V = X
Shunday qilib, to'g'ri chiziqli harakatdagi nuqtaning tezligi masofadan vaqt bo'yicha olingan birinchi tartibli hosilaga teng ekan.
Agar harakatning berilgan qismida v = tezlik va x koordinata bir xil ishoraga
ega bo'lsa, nuqtaning bu holdagi harakatiga to'g'ri harakat deyiladi. Agar V va x lar har xil ishorali bo'lsa nuqtaning bunday harakatiga teskari harakat deyiladi.
Agar nuqtaning tezligi vaqtning biror paytida nolga teng bo'lsa, shu paytda x masofa o'zining statsionar qiymatiga ega bo'ladi. x o'zining maksimum yoki minimum qiymatiga erishgan paytda nuqtaning tezligi nolga teng bo'lib, shu payt tezlik o'zining yo'nalishini uzgartiradi va harakat agar teskari bo'lsa, to'g'ri harakatga o'tadi.
Agar nuqtaning tezligi qandaydir vaqt oralig'ida nolga teng bo'lsa, shu vaqt
oralig'ida x=const bo'lib, nuqta tinch holatda bo'ladi.
Moddiy nuqtaning harakat qonuni vektor yoki koordinata usulida berilgan bo'lsin, ya'ni

(6.6.1)
r = r(t) yoki x=x(t), y=y(t), z=z(t).
Moddiy nuqta (6.6.1) qonun bo'yicha harakatlanib, vaqtning biror t paytida M holatda va tezligi v = v (t), t + At paytda M1 holatda va tezligi v1 v;'(/ + At) bo'lsin (140-shakl). v' vektorni o'z-o'ziga parallel ravishda M nuqtaga ko'chiramiz (140-shakl). U holda v-v' = Av , bu yerda Av -tezlikning At vaqt oralig'ida erishgan orttirmasi. Av ning At ga nisbati nuqtaning At vaqt oralig'idagi o'rtacha tezlanishi deyiladi va quyidagicha yoziladi:
W* o'rtacha tezlanishining At 0 dagi limitiga nuqtaning berilgan t paytdagi
tezlanishi deyiladi, ya'ni yoki tezlikning ta'rifiga asosan: Shunday qilib, nuqtaning tezlanishi vektor kattalik bo'lib, tezlik vektoridan vaqt bo'yicha olingan birinchi tartibli hosilaga yoki radius-vektordan olingan ikkinchi tartibli hosilaga teng bo'lar ekan. W* yoki Av vektor Mturinmani qaysi tomonida yotsa, Wtezlanish vektori ham o'sha tomonda yotadi, shuning uchun u hamma vaqt trayektoriyaning botiq tomoniga qarab yo'nalgan bo'ladi.
Nuqta trayektoriyasining Mt urinmasi va M1 nuqta orqali o'tuvchi tekislikning M1
nuqta M nuqtaga intilgandagi limitik holatiga trayektoriyaning M nuqtasidagi yopishma tekisligi deyiladi. Egri chiziq tekis egri chiziqdan iborat bo'lsa, uning yopishma tekisligi egri chiziq tekisligining o'zi bo'ladi.
tenglikka asosan W vektor vektor yotgan tekisligining Mt 0 dagi limitik tekisligida yotadi. Demak tezlanish vektori W yopishma tekislikda yotib, trayektoriyaning botiq tomonga qarab yo'nalgan bo'ladi.
Nuqta radius-vektorini quyidagi ko'rinishda yozamiz:
r = xi + yj + zk .

d2r

л- = W =
dt2
Bu tenglikning ikkala tomonini ikki marta vaqt bo'yicha differensiallaymiz:
d2 x - d2 y - d2 z - —+—z-1 +—z- k dt 2 dt2 dt2
Bundan










d2x

dt2

Wy = y

dг y
dtг


,,z d2z ..
Wz = = Z
z dt 2

tezlanish vektorining moduli
W wx +wy +W_' =7x2 + y- + z- ,

yo'naltiruvchi kosinuslari

cos(W ,Л x) =

cos(W ,Л y)

- Л Wz
cos(W, z) = .
W

(6.6.5) tenglikka asosan, tezlanishning koordinata o'qlaridagi proyeksiyalari mos ravishda nuqta koordinatalaridan vaqt bo'yicha olingan ikkinchi tartibli hosilalarga teng bo'lar ekan.


Agar nuqta to'g'ri chiziqli harakatda bo'lsa, koordinata o'qlaridan bittasini, masalan x o'qini harakat to'g'ri chizigi bo'ylab yo'naltiramiz u holda nuqta tezlanishining proyeksiyalari
Wx = x, Wy = 0, Wz = 0.
bo'ladi. Tezlanish vektori x o'qi bo'ylab yo harakat yo'nalishi bilan bir xil yoki harakat yo'nalishiga qarama-qarshi yo'nalgan bo'ladi.
Agar W vektorning yo'nalishi v vektor bilan bir xil bo'lsa, harakat tezlashuvchan, qarama-qarshi yo'nalgan bo'lsa, harakat sekinlashuvchan bo'ladi.

Download 142.12 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling