O`zbekiston respublikasi oliy ta’lim vazirligi universiteti


Iqtisodiy resurslar va ularning chegaralanishi


Download 0.63 Mb.
bet4/6
Sana07.02.2023
Hajmi0.63 Mb.
#1174671
1   2   3   4   5   6
Bog'liq
Iqtisodiy resurslar , ularning turlari va cheklanganligi

Iqtisodiy resurslar va ularning chegaralanishi


Iqtisodiy resurslar - moddiy va ma'naviy ne'matlar va xizmatlarni yaratish jarayonida foydalanish mumkin bo'lgan ishlab chiqarishning turli elementlari majmui.
Iqtisodiy resurslarga quyidagilar kiradi:
- Tabiiy resurslar;
- mehnat (mehnat yoshidagi aholi);
- moddiy (ishlab chiqarish natijasi bo'lgan barcha inson tomonidan yaratilgan ishlab chiqarish vositalari);
- moliyaviy (jamiyat ishlab chiqarishni tashkil etish uchun ajratishga qodir bo'lgan pul resurslari);
- axborot (iqtisodiy mahsulotni yaratish uchun zarur bo'lgan ilmiy, ilmiy-texnikaviy, konstruktorlik, statistik, texnologik, shuningdek, intellektual qadriyatlarning boshqa turlari);
Tabiiy resurslar - inson mehnati bilan yaratilmagan, undan mustaqil ravishda mavjud bo'lgan, lekin u yoki bu darajada odamlar tomonidan foydalaniladigan tabiiy tizimlar faoliyatining elementlari. Tabiiy sharoit va tabiiy resurslarni farqlash kerak. Tabiiy sharoit insonning ishlab chiqarish faoliyati uchun imkoniyatlar yaratadi. Bularga quyosh radiatsiyasi, Yerning ichki issiqligi, topografiyasi, iqlimi, yog'inlari kiradi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishining muayyan bosqichida tabiiy sharoit tabiiy resurslarga aylanadi. Masalan, shamol energiya ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Tabiiy resurslar - bu insonning ishlab chiqarish va noishlab chiqarish faoliyatida ishlatilishi mumkin bo'lgan kuchlar.
Foydalanish xususiyatiga ko‘ra tabiiy resurslar quyidagilarga bo‘linadi:
- real (ishlab chiqarish jarayoniga jalb qilingan);
- potentsial (hozirda foydalanilmaydi).
Tabiiy resurslar quyidagilarga bo'linadi:
- tugaydigan;
- tuganmas;
- almashtiriladigan - almashtirib bo'lmaydigan.
Bu erda resurslarni nisbatan va mutlaqo cheklangan deb hisoblash mumkin.
Tugallanadigan - bu ishlab chiqarish faoliyatining ma'lum bir bosqichida to'liq tugashi mumkin bo'lgan resurslar.
Tugallanadigan manbalar:
- qayta tiklanmaydigan resurslar (er, havo, foydali qazilmalar) ularning miqdori bo'yicha mutlaqo cheklangan;
- nisbatan qayta tiklanadigan resurslar;
- takrorlanadigan.
Tuganmas uch guruhdan iborat:
- kosmik (quyosh radiatsiyasi, dengiz to'lqinlari va suv toshqini);
- iqlimiy (atmosfera havosi, shamol energiyasi, suv);
- suv resurslari.
O'zgartirilishi mumkin bo'lgan resurslar iqtisodiy jihatdan foydaliroq bo'lgan boshqa resurslar bilan almashtirilishi mumkin bo'lgan resurslardir.
Ajralmas - atmosfera havosi, ichimlik suvi. Iqtisodiy nuqtai nazardan tabiiy resurslar mehnat vositalari, mehnat ob'ektlari va insonning turmush sharoiti rolini o'ynaydi.
Mehnat resurslari - mamlakat aholisining jismoniy rivojlanishi, olingan ma'lumoti, kasbiy malaka darajasi bo'yicha ijtimoiy foydali faoliyat bilan shug'ullanishga qodir qismi.
"Mehnat resurslari" tushunchasi o'zining maqolalaridan birida akademik Strumilin S.G. 1922 yilda. Xorijiy adabiyotlarda bu tushuncha “inson resurslari” atamasiga mos keladi.
Mehnat resurslari - bu "aholi" va "jami ishchi kuchi" iqtisodiy kategoriyalari o'rtasida oraliq o'rinni egallagan kategoriya. Miqdoriy jihatdan mehnat resurslari tarkibiga yoshidan qat'i nazar, davlat xo'jaligi va individual mehnat faoliyati sohalarida band bo'lgan barcha mehnatga layoqatli aholi kiradi. Ular, shuningdek, mehnatga layoqatli, lekin xo'jalik va dehqon xo'jaligida, ishdan tanaffus bilan o'qishda, harbiy xizmatda band bo'lgan mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslarni o'z ichiga oladi.
Ijtimoiy ishlab chiqarishdagi ishtiroki nuqtai nazaridan mehnat resurslari tarkibida ikki qism ajratiladi: faol (ishlaydigan) va passiv (potentsial).14
Mehnat resurslari hajmi rasman belgilangan yosh chegaralariga - mehnatga layoqatli yoshdagi aholining yuqori va quyi darajalariga, mehnatga layoqatli aholining mehnatga layoqatli yoshdagi aholi o'rtasidagi ulushiga, mehnatga layoqatli yoshdan tashqarida bo'lgan shaxslardan ijtimoiy ishlarda ishtirok etuvchi shaxslar soniga bog'liq. . Yosh chegaralari har bir mamlakatda amaldagi qonunchilik bilan belgilanadi.
Zamonaviy sharoitda mehnat resurslarini to'ldirishning asosiy manbalari quyidagilardir: mehnatga layoqatli yoshga kirgan yoshlar; armiya sonining qisqarishi munosabati bilan qurolli kuchlardan ozod qilingan harbiy xizmatchilar; Boltiqbo'yi mamlakatlari, Zaqafqaziya, Markaziy Osiyodan majburiy muhojirlar. Mehnat resurslari sonining miqdoriy o'zgarishi mutlaq o'sish, o'sish sur'atlari va o'sish sur'atlari kabi ko'rsatkichlar bilan tavsiflanadi.
Moliyaviy resurslar -- xo'jalik yurituvchi sub'ekt ixtiyorida bo'lgan barcha turdagi mablag'lar, moliyaviy aktivlarning yig'indisi. Moliyaviy resurslar daromadlar va xarajatlarning o'zaro ta'siri, mablag'larni taqsimlash, ularni to'plash va ishlatish natijasidir.
Axborot - bu taqdim etish shaklidan qat'i nazar, sub'ekt tomonidan bilim shaklida o'zlashtirilgan ma'lumotlar.
Axborot tizimi - bu tashkiliy tartibda tartibga solingan hujjatlar to'plami (axborot mahsulotlari) va axborot infratuzilmasi.
Axborot resurslari - bu axborot tizimlarining bir qismi bo'lgan alohida hujjatlar, hujjatlar massivlari.
Barcha iqtisodiy resurslar, ishlab chiqarish omillari bitta xususiyatga ega, ular cheklangan miqdorda mavjud. Bu cheklanganlik nisbiydir va bu resurslar, qoida tariqasida, iqtisodiy rivojlanishning ma'lum darajasida barcha ehtiyojlarni qondirish uchun zarur bo'lganidan kamroq ekanligini anglatadi.15
Cheklangan resurslar tufayli ishlab chiqarish hajmi cheklangan. Ijtimoiy ishlab chiqarish jamiyat olmoqchi bo'lgan tovar va xizmatlarning butun hajmini ishlab chiqarishga qodir emas. Cheklangan resurslar ham nisbiydir, chunki fan-texnika taraqqiyotining tarixan belgilangan darajasi (STP) muayyan resursdan foydalanish chegaralarini belgilaydi (masalan, neftni qayta ishlash chuqurligi).


Download 0.63 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling