Urganch davlat universiteti kimyo texnika fakulteti


Download 0.58 Mb.
Pdf просмотр
bet1/5
Sana03.09.2017
Hajmi0.58 Mb.
  1   2   3   4   5

 

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS 



TA’LIM VAZIRLIGI 

 

URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI 



 

 

KIMYO TEXNIKA FAKULTETI 



401-KT(QXMT) GURUH BOYJANOV NODIRBEK ILXOMOVICHNING 

_5111000 Kasbiy ta’lim (5410500-Qishloq xo’jalik maxsulotlarini saqlash va 

dastlabki ishlash texnologiyasi) 

(shifri va ta’lim yo`nalishi nomi) 

ta’lim yo`nalishi bo`yicha: 

bakalavr darajasini olish uchun 

 

 

 



 

 

 



Mavzu:  Maxalliy xom-ashyolar asosida o’simlik yog’larini oqlovchi 

adsorbentlar olishning laborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

 

 

Ilmiy rahbar: 



 

 

 



 

 

                                          SAPARBAYEVA N.K. 



 

 

 



                                                                              

Urganch 2015 yil

                                                                                 

                                                                                                          



 

 

                                                                                                    1-ilova. Bitiruv malakaviy ishining titul varag’i 



  

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI 

OLIY VA O`RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI 

URGANCH  DAVLAT  UNIVERSITETI 

Kimyo-texnika fakulteti  

(fakultet nomi) 

“Kimyoviy texnologiyalar” kafedrasi 

(kafedra nomi) 

«Maxalliy xom-ashyolar asosida o’simlik yog’larini oqlovchi adsorbentlar 

olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish  

(bitiruv malakaviy ish mavzusining nomi) 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

          Bajaruvchi:



                                                           BOYJANOV NODIRBEK ILXOMOVICH 

 

          Rahbar:



                                                                 SAPARBAYEVA NASIBA KAMILOVNA

 

 



 

 

Urganch shahri 2015-yil 



                                                                                                        

 

 



 

                                                                                                                                                       



 

 

                                                                                                                                                                    2-ilova 



URGANCH  DAVLAT  UNIVERSITETI 

KIMYO-TEXNIKA FAKULTETI 

(fakultet nomi) 

“KIMYOVIY TEXNOLOGIYA” KAFEDRASI 

(kafedra nomi) 

BITIRUV MALAKAVIY ISHNI BAJARISH BO`YICHA 

TOPSHIRIQLAR REJASI: 

1.Talaba 

BOYJANOV NODIRBEK ILXOMOVICHGA

  Universitet rektorining 20 noyabr 2014 

yil  192  -  T      buyrug`i    bilan  bitiruv  malakaviy  ish  bajarish  uchun  «Maxalliy  xom-

ashyolar  asosida  o’simlik  yog’larini  oqlovchi  adsorbentlar  olishning  loborotoriya 

texnologik  reglamentini yaratish mavzusi tasdiqlangan. 

2. Kafedra majlisining qaroriga binoan Saparbayeva N.K.  bitiruv malakaviy ishini   

     bajarishga rahbar qilib tayinlangan. 

3. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilmasi:

                                                                             

   


 Kirish, tanlangan mavzu bo’yicha jaxon adabiyotlarining va patentlarning qisqacha  

   tahlili, ishning qisqacha mazmuni maqsad va vazifalari, tajriba-tatqiqotlar qismi, tajriba   

   o’tkazish uchun uslub tanlash va uni asoslash, tajriba tavsifi, olingan natijalar xulosasi,  

   olingan natijalarni ishlab chiqarishga tadbiqi, olingan ilmiy natijalarning ko’rsatgichlari  

   qismi, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati, ilovalar. 

4. Bitiruv malakaviy ish uchun ma’lumotlar: So’ngi yillarda Respublikamizda ham   

        bentonitli gillar xalq xo’jaligining turli tarmoqlarida keng miqyosda qo’llanilmoqda.    

        Ammo ularni ishlab chiqarish hajmi va assortimenti hozirgi kunda Respublikamizda  

        mavjud bo’lgan talabni qondirishga yetarli darajada emas. Tovar bentonitini ko’plab  

        turlari mavjud bo’lishiga qaramasdan, hozirgi kunda asosan Respublikamizda neft va  

        gaz sanoati ehtiyoji uchun “burg’ulash eritmasi” (буровой раствор)

 olishda  

        ishlatiladigan bentonit kukuni ishlab chiqarilmoqda. Respublikamizda haligacha yog’- 

        moy sanoati va boshqa tarmoqlar ehtiyoji uchun import o’rnini bosuvchi  

        aktivlashtirilgan bentonit, shuningdek neft va gaz sanoati uchun bentonitli gillar asosida  

        tabiiy katalizatorlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yilmagan.  

5. Bitiruv malakaviy ishga: texnologik sxema kompyuter yordamida  xarakatlantirilgan  

    ilova qilinadi. 



 

 

 



 

Bitiruv malakaviy ishni bajarish jadvali 

№ 

Bajarilgan ishning mazmuni 



Bajarish muddati 

Malakaviy bitiruv ishi topshirig’i mavzuni va 



hajmini aniqlash 

12.01.2015 

Maxsus adabiyotlarni o’rganish, metodik va 



amaliy materiallari yig’ilishi 

24.01.2015 

Loyiha bo’yicha tajriba mazmuni, hajmi va 



tartibini aniqlashtirish 

06.02.2015 

Tajriba ish (o’qish)larni tashkil qilish va 



o’tkazish sifati 

20.02.2015 

Tajriba-tadqiqotlar qismi 



12.03.2015 

Tajriba o’tkazish uchun uslub tanlash va uni 



asoslash 

23.03.2015 

Tajriba tavsifi 



29.04.2015 

Olingan natijalar xulosasi 



07.05.2015 

Olingan natijalarni ishlab chiqarishga tadbiqi 



20.05.2015 

10  BMI ini himoyaga tayyorlash 

15.06.2015 

 

Bitiruv malakaviy ish rahbari:                                                



             

Saparbayeva N.K. 

 

Bajaruvchi talaba:                                                                              Boyjanov N.I. 



 

2015 yil «15» iyun 

Topshiriqlar rejasi va jadvali kafedra majlisida 2014yil tasdiqlandi 

(27oktabr «3»- sonli bayonnoma) 

 

Kafedra mudiri:                                                           Matchanov Sh.K.______________  



                        

                                                                                                                                                                                  (imzo) 

 

 


 

 

 



 

 

 



                                                                                                                        3-ilova 

BITIRUV MALAKAVIY ISH BO`YICHA RAHBARINING  

MULOHAZALARI 

Talaba: Boyjanov Nodurbek Ilxomovich 

Bitiruv malakaviy  ish mavzusi:

 Maxalliy xom-ashyolar asosida o’simlik yog’larini 

oqlovchi adsorbentlar olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

Bitiruv malakaviy ish xajmi:__________________________________________ 

Tushuntirish qismi:___________________________________________________ 

Ilovalar soni:_______________________________________________________ 

Mavzuning  dolzarbligi:  Gilsimon  moddalar  ichida  “bentonitlar”  ko’plab  qimmatli 

xususiyatlarga  egaligi  va  shu  sababli  xalq  xo’jaligining  ko’plab  tarmoqlarida  keng 

miqyosda ishlatilishi tufayli muhim rol o’ynaydi.  

Hozirgi  kunda  bentonitli  gillar  xalqaro  savdoning  eng  muhim  obektlaridan  biri 

hisoblanadi.  Bu  ayrim  mamlakatlarda  bentonitli  gillarni  etishmasligi  bilan  emas,  balki 

ularning  sifati  bilan  bog’liqdir.  Shunisi  muhimki,  bentonitli  gillarni  aktivlashtirish 

bo’yicha to’plangan ko’p yillik tajribalarga qaramasdan, ularga ishlov berish natijasida har 

doim  ham  sanoat  talablariga  javob  beradigan  mahsulot  olishni  iloji  bo’lmaydi.  Natijada 

ishlov  berishdan keyin  ham  yuqori sifatga  ega bo’lmagan  gillardan  foydalanishga  majbur 

bo’linadi. Bentonitli gillarni ishlatilish sohasi o’zgarishi bilan, ularni sifatiga qo’yiladigan 

talablar  ham  o’zgarib  boradi.  Bu  esa  o’z  navbatida  yangi  bentonitli  gil  konlarini 

o’zlashtirishda texnologik ilmiy-tadqiqot izlanishlarini olib borishni talab qiladi.  

Bitiruvchi  umumkasbiy  va  maxsus  tayyorgarligining  tavsifi:  Umumkasbiy  fanlarni  to’liq 

o’zlashtirgan. Kasbiga layoqatli. Oldiga qo’yilgan kimyoviy muammolarni mustaqil yecha 

oladi. 

Bitiruvchi  talabaning  mustaqil  ishni  bajarish  layoqati,  maxsus  adabiyotlardan 



foydalanish  qobiliyati  va  shaxsiy  xususiyatlari:  Boyjanov  Nodir  o’ziga  topshirilgan 

vazifani  mustaqil  bajara  oladi.  Mavzuga  oid  adabiyotlarni  izlab  topa  oladi,  Internetdan 

mustaqil foydalanib biladi. 


 

 

Bitiruv  malakaviy  ishning  ijobiy  tomonlari:    Navbahor  koni  ishqoriy  va  ishqoriy-yer 



bentonitli gil turlarini fizik-kimyoviy xususiyatlarini qo’shimcha o’rganish asosida, ularni 

aktivlashtirishni  maqbul  rejimlari  o’rganildi  va  shular  asosida  yog’-moy  mahsulotlarini 

oqlashda ishlatish mumkin bo’lgan adsorbent olishga erishildi.  

Bitiruv 


malakaviy 

ishga 


qo`yilgan 

talablarning 

bajarilishi 

darajasi:

 

                                           



Boyjanov  Nodirning  bitiruv  malakaviy  ishi  mazmuni,  dolzarbligi,  ilmiy  va  amaliy 

ahamiyati  jihatdan,  bitiruv  malakaviy  ishlariga  qo’yiladigan  talablarga  javob  beradi  va  u 

muvaffaqiyatli himoya qilinishi mumkin. 

 

Bitiruv malakaviy ish rahbari:                                            



  

Saparbayeva N.K. 

                                                                                                      

(f.i.sh.) 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

                                                 2015yil « 12 » iyun                                                                                                                                  

                                                                                                                                   

 

 



 

 

 

                                                                                                                                4-ilova 



 

Urganch davlat universiteti  Kimyo-texnika fakulteti 5111000 Kasbiy ta’lim 

(5410500-Qishloq xo’jalik maxsulotlarini saqlash va dastlabki qayta ishlash texnologiyasi) 

ta’lim yo`nalishi bitiruvchisi Boyjanov Nodirbek Ilxomovichning 

Bitiruv malakaviy ishiga 

T A Q R I Z 

Malakaviy  ish  mavzusi:       

Maxalliy  xom-ashyolar  asosida  o’simlik  yog’larini 

oqlovchi adsorbentlar olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

Malakaviy ishning hajmi___________________so`zdan iborat 

a) tushuntirish qismi varaqlar soni:______________sahifadan iborat 

b) ilovalar soni:______________________________________________ 

Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi va berilgan topshiriqqa mosligi. 

 Respublikamizda  haligacha  yog’-moy  sanoati  va  boshqa  tarmoqlar  ehtiyoji  uchun 

import  o’rnini  bosuvchi  aktivlashtirilgan  bentonitli  gillar  ishlab  chiqarish  yo’lga 

qo’yilmagan.  

Bitiruv malakaviy ishning «Kirish» qismida va ilova qilingan materiallarning tarkibi 

va  bajarilish  sifati:    ishning  «Kirish»  va  ilova  qismi  bitituv  malakaviy  ishlarga 

qo’yiladigan talablar asosida to’ldirilgan. 

Malakaviy  ishda  ilmiy  manbalar.  Fan-texnika  innovatsiya  yutuqlari  natijalaridan 

foydalanilganligi.

 

Ishda 28 ta ilmiy manbalar, shuningdek foydalanilgan internet manbalari 



keltirilgan.  Boyjanov Nodirbek bitiruv  malakaviy  ishida   fan  va texnikaning  innovatsion 

yutuqlaridan, kompyuter texnologiyalaridan foydalangan.   

 

 Bitiruv malakaviy ishning ilmiy-uslubiy va texnik iqtisodiy jihatdan asoslanganligi: 



Olingan  adsorbentni  qo’shni  davlatlarga  eksport  qilish  natijasida  qo’shimcha  iqtisodiy 

samara olishga hamda mamlakatimiz qattiq valyuta zahirasini mustahkamlashga erishiladi. 

        Bitiruv  malakaviy  ishning  ijobiy  tomonlari:  Mazkur  loyihaning  vazifasi  Navbahor 

koni  ishqoriy  va  ishqoriy-yer  bentonitli  gil  turlarini  fizik-kimyoviy  va  texnologik 

xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, ularni har biri uchun mos aktivlashtirish sharoitlarini 

o’rganish va ularni o’simlik moylarini oqlashda sinab ko’rishdan iborat. 



 

 

Bitiruv  malakaviy  ishidagi  kamchiliklar:  Ishda  ayrim  orfografik  va  imloviy 



kamchiliklar mavjud. 

Boyjanov  Nodirbek  Ilxomovichning  bitiruv  malakaviy  ishi  hajmi,  ilmiy  yangiligi, 

amaliy  ahamiyati  jixatidan,  bitiruv  malakaviy  ishlariga  qo’yiladigan  talablarga  javob 

beradi va u muvaffaqiyatli himoya qilinishi mumkin

 

 



 

 

Taqrizchi:     ________                                              Urganch-Neft va gaz sanoati K.X.K                              



                           

(imzo)


                                                 o’qtuvchisi Saitmetova SH.R. 

 

 



 

 

 



 

 

                                    



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



                                                2015 yil «_____» _____________ 

 

 



 

 

 

                                                                                                                      5-ilova   



 

               Bitiruv malakaviy ishni DAK tomonidan baholash mezonlari 

№ 

Baholanadigan bo`limlar 



Eng yuqori 

ko`rsatkich 

ball hisobida 

BMI ning “Kirish” qismida mavzuning dolzarbligi, 



maqsad va vazifalarning yoritilishi 

10 


Ishning asosiy (tushuntirish) qismining Nizom 

talablariga mos xolda bajarilishi 

35 


“Xulosa” qismida ilmiy-nazariy va amaliy 

tavsiyalarning mavjudligi 

10 


Ishni bajarishda mavzuga oid manbaalarning tahlili. 

Chet el adabiyotlaridan va internet materiallaridan 

foydalanish 

10 



Ishdagi ilovalarning mavzu mazmuniga mosligi 



10 

Ishni bajarishda grammatika qoidalariga amal 



qilinganligi 



Himoyaga ish mazmunini bayon qila bilganligi. 

Savollarga berilgan javoblar darajasi 

10 



BMI mavzusi bo`yicha ilmiy-nazariy seminarlar va 



konferentsiyalarda ma’ruza (axborot) bilan ishtiroki, 

maqola (tezis) nashr qilinganligi 

10 

 

 



Eslatma:  har  bir  kafedraning  xususiyatlari  e’tiborga  olingan  holda  baholash  mezonlariga 

o`zgartirishlar kiritish maqsadga muvofiq. 

 

 

 



 

 


 

 

                                                                                                                                        



6-ilova 

Urganch  davlat  universiteti  Kimo-texnika  fakulteti  yo`nalishining  bitiruvchi  Boyjanov 

Nodirbekning 

Maxalliy  xom-ashyolar  asosida  o’simlik  yog’larini  oqlovchi 

adsorbentlar olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

 mavzusida 

bajarilgan  bitiruv  malakaviy  ishi  DAK  ning  «____»  2015  yil  «______________»  dagi 

majlisida himoya qilinadi. 

 

Davlat  attestattsiya  komissiyasi  bitiruv  malakaviy  ishga  quyidagi  O`zlashtirish 



ko`rsatkichlarini belgilaydi. 

№ 

Baholanadigan bo`limlar 



Eng yuqori 

ko`rsatkich 

ball hisobida 

Komissiya 

belgilagan 

foiz 


BMI  ning  “Kirish”  qismida  mavzuning  dolzarbligi, 

maqsad va vazifalarning yoritilishi 

10 


 

Ishning  asosiy  (tushuntirish)  qismining  Nizom 



talablariga mos xolda bajarilishi 

35 


 

“Xulosa” 



qismida 

ilmiy-nazariy 

va 

amaliy 


tavsiyalarning mavjudligi 

10 


 

Ishni bajarishda  mavzuga oid  manbaalarning tahlili. 



Chet  el  adabiyotlaridan  va  internet  materiallaridan 

foydalanish 

10 

 



Ishdagi ilovalarning mavzu mazmuniga mosligi 

10 


 

Ishni  bajarishda  grammatika  qoidalariga  amal 



qilinganligi 

 



Himoyaga  ish  mazmunini  bayon  qila  bilganligi. 

Savollarga berilgan javoblar darajasi 

10 


 

BMI  mavzusi  bo`yicha  ilmiy-nazariy  seminarlar  va 



konferentsiyalarda ma’ruza (axborot) bilan ishtiroki, 

maqola (tezis) nashr qilinganligi 

10 

 

Jami: 



 

Davlat attestattsiya komissiyasi majlisining qarori: 

1.

 

Maxalliy  xom-ashyolar  asosida  o’simlik  yog’larini  oqlovchi  adsorbentlar  olishning 



loborotoriya  texnologik    reglamentini  yaratish

 

mavzusida  bajargan  bitiruv  malakaviy  ish 



uchun _______ lik o`zlashtirish ko`rsatkichi belgilanish va «______» deb baholansin. 

2._______________________________________________________________________

    

         



DAK raisi:_______________________________ 

A’zolari:___________________________________ 



 

 

 



 

 

 



                                                                                      

 

7-ilova



 

Urganch davlat universiteti Kimyo-texnika fakulteti Kimyoviy texnologiyalar kafedrasi  

Bitiruv malakaviy ish __________sonli tartib raqam bilan qayd qilindi. 

Bitiruv malakaviy ishni bajaruvchining ismi-sharifi   Boyjanov Nodirbek Ilxomovich 

Bitiruv  malakaviy  ishning  mavzusi:      Maxalliy  xom-ashyolar  asosida  o’simlik  yog’larini 

oqlovchi adsorbentlar olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

Ilmiy rahbar (maslahatchi) ning ismi-sharifi  Saparbayeva  N.K. 

 

Bitiruv  malakaviy  ish  kafedraning  2015  yil  «_____»________da  o`tkazilgan  majlisi 



qaroriga muvofiq DAK majlisida himoya qildi. 

 

Bitiruv  malakaviy  ishga  taqrizchi  qilib  Urganch-neft  va  gaz  sanoati  K.X.K                            



o’qtuvchisi Saitmetova SH.R. tayinlandi. 

 

Kafedra mudiri:                                                                    Matchanov Sh.K. 



 

Kafedraning  bitiruv  malakaviy  ishni  DAK  majlisida  himoya  qilish  bo`ycha  tavsiyasiga 

roziman. 

Fakultet dekani:                                                                      dots. Matnazarov A.R. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

                           



                                                       “___”__________2015 y. 

 

 



                          

 

 



 

 


 

 

                     BITIRUV MALAKAVIY ISH BO`YICHA TOPSHIRIQ 



 

Talaba Boyjanov  Nodirbek Ilxomovich 

Ishning mavzusi: Maxalliy xom-ashyolar asosida o’simlik yog’larini oqlovchi adsorbentlar 

olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

1. «20» oktyabr 2014 yil universitet rektorining 192 - T  buyrug’i bilan tasdiqlangan. 

2. Ishni topshirish muddati: “___”__________2015 y. 

3. Mavzu bo`yicha dastlabki ma’lumotlar beruvchi adabiyotlar ro`yxati: 

1. I.A. Karimov «Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf  

    etishning yo’llari va choralari»  

2. O’zbekiston Respublikasining “Chiqindilar to’g’risida”gi qonuni 

3  Гинзбург  И.И.  Генезис  глин.  Неметаллические  ископаемые  СССР.т,  IV.  Глины  и 

каолины. М.-Л., изд-во АН СССР, 1941, с. 52-60. 

4.  Горбунов  Н.И.  Высокодисперсные  минералы  и  методы  их  изучения.  М.,  Изд-во 

«Наука», 1963, с. 302.  

5. Кирсанов Н.В. Бентонитовые и бентонитоподобные глины Поволжья. Изв. Казан. 

Филиала АН СССР, серия геол., вып. 1, 1961, с. 119-141. 

6. Мак–Юан Д.М.К. Монтмориллонитовые минералы. В кн. «Рентгеновские методы 

изучения и структура глинистых  минералов». М., изд-во «Мир» 1965, с. 177-240. 

7. Овчаренко Ф. Д. Гидрофилъность глины  и глинистых минералов. Киев изд-во АН 

УССР, 1961 с. 289. 

8. Надиров Н.К. Теоретические основы активации и механизма действия природных 

сорбентов  в  процессе  осветления  растительных  масел.  1973  г.  изд-во  «Пищевая 

промышленность». 

9.  Под  ред.В.П.  Петрова.  Сырьевая  база  бентонитов  СССР  и  их  использование  в 

народном хозяйстве. М., «Недра», 1972г.288 с.  

10.  Зульфугаров  З.Г.  Исследование  физико-химических  свойств  и  отбеливающей 

способности  глин  месторождений  Азербайджанской  ССР  и  гумбрина.  Баку,  Изд-во 

АН АзССР. 1957.263 с. 

4.  Ishning  maqsadi:  Mazkur  ishlanmaning  maqsadi  mahalliy  xom-ashyo  Navbahor 

koni  bentonitli  gili  asosida  asosida  yog’-moy  mahsulotlarini  oqlashda  ishlatishga 



 

 

mo’ljallangan  import  o’rnini  bosuvchi  adsorbent  olish  texnologiyasini  yaratishdan  iborat 



bo’lib,taklif  qilinayotgan  texnologiya  asosida  olingan  adsorbent  chetdan  import 

qilinayotgan analog adsorbentlar o’rnini bosa oladi.  

5.  Chizma  materiallar  ro`yxati:      Navbahor  koni  ishqoriy    va  ishqoriy-yer  

bentonitlari difraktogrammasi, differenstial termik tahlili, bentonitlarini o’rtacha kimyoviy 

tahlili, Navbahor  ishqoriy bentonitidan  laboratoriya sharoitida termik aktivlashtirish  usuli 

va Navbahor ishqoriy-yer bentonitidan laboratoriya sharoitida kislotali aktivlashtirish usuli 

asosida adsorbent olishni dastlabki texnologik sxemasi keltirilgan. 

   6. Maslahatchilar:__________________________________________________ 

Imzo, sana 

Bo`limlar 

Maslahatchi 

F.I.SH. 


Topshiriq berdi 

Topshiriq qabul 

qildi 

Adabiyotlar sharhi 



Saparbaeva N.K. 

24.01.2015 

4.02.2015 

Ishning qisqacha 

mazmuni maqsad 

va vazifalari 

Saparbaeva N.K. 

12.03.2015 

22.03.2015 

Tajriba tadqiqot 

qismi  

Saparbaeva N.K. 



29.04.2015 

10.05.2015 

Iqtisod qism 

Ischanov F.A. 

20.05.2013 

10.06.2013 

 

Ishga taqriz yozuvchining  F.I.SH.,  



ilmiy darajasi, unvoni:                                                 Urganch-Neft va gaz sanoati K.X.K    

                                                                                      o’qtuvchisi Saitmetova SH.R. 

 Ilmiy rahbar:                                                                Saparbaeva N.K. 

 BMI bajaruvchi talaba:                                                Boyjanov N.I. 

 Kafedra mudiri:                                                           Matchanov Sh.K. 


 

 

Mavzu:  Maxalliy xom-ashyolar asosida o’simlik yog’larini oqlovchi adsorbentlar 



olishning loborotoriya texnologik  reglamentini yaratish 

 

 



REJA: 

        Kirish 

I. 

Tanlangan mavzu bo’yicha jaxon adabiyotlarining va patentlarning qisqacha   



            tahlili 

1.1.  Bentonitli gillarni yog’-moy sanoatida ishlatilishi 

1.2.  Tabiiy sorbentlarni aktivlashtirishning fizik-kimyoviy asoslari 

II.  Ishning qisqacha mazmuni, maqsad va vazifalari 

III.  Tajriba-tatqiqotlar qismi 

3.1.  Tajriba o’tkazish uchun uslub tanlash va uni asoslash 

3.2.  Tajriba tavsifi 

 3.2.1   Navbahor ishqoriy bentonitini aktivlashtirish usulini yaratish 

3. 2.2.   Navbahor ishqoriy-yer bentonitini aktivlashtirish usulini yaratish   

 3.2.3.Olingan natijalar xulosasi 

3.3. Olingan natijalarni ishlab chiqarishga tadbiqi 

IV.  Kutilayotgan iqtisodiy ko’rsatgichlari qismi 

        Xulosa 

        Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 

Ilovalar 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



MUNDARIJA 

 

Kirish…………………………………………………………………… 



 

Tanlangan mavzu bo’yicha jaxon adabiyotlarining va  



patentlarning qisqacha tahlili…………………………………………….. 

 

1.1 



Bentonitli gillarni yog’-moy sanoatida ishlatilishi……………………….. 

 

1.2 



Tabiiy sorbentlarni aktivlashtirishning fizik-kimyoviy asoslari…………. 

 

II 



Ishning qisqacha mazmuni, maqsad va vazifalari………………………... 

 

III 



Tajriba-tatqiqotlar qismi………………………………………………….. 

 

3.1 



Tajriba o’tkazish uchun uslub tanlash va uni asoslash…………………… 

 

3.2 



Tajriba tavsifi…………………………………………………………….. 

 

3.3 



Navbahor ishqoriy bentonitini aktivlashtirish usulini 

yaratish……………………………………….. 

 

3.3.1  Navbahor ishqoriy-yer bentonitini aktivlashtirish usulini yaratish ………  



 

3.3.2  Olingan natijalar xulosasi ………   

 

3.4 


Olingan natijalarni ishlab chiqarishga tadbiqi……………………………. 

 

IV 



Kutilayotgan iqtisodiy ko’rsatgichlari qismi……………………………...

 

 



 

Xulosa.........................................................................................................

 

 

 



Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.............................................................

 

 



 

Ilovalar........................................................................................................

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

KIRISH 


              O‘zbekistonda  sanoat  sohasidagi  iqtisodiy  islohotlar  mahalliy  va  xorijiy 

sarmoyani  jalb  etib,  ishlab  chiqarishning  yuqori  texnologiyalarga  asoslangan  murakkab 

turlarini 

yo‘lga 


qo‘yishga 

yo‘naltirilgan. 

Buning 

natijasida 



so‘nggi 

yillarda 

mamlakatimizda  iqtisodiy  o‘sish  sur’ati  yiliga  7  foizdan  yuqori  bo‘lmoqda.  Korxonalar 

yangidan jihozlanib,  import o’rnini bosadigan  va eksportbop  mahsulotlar  ishlab chiqarish 

ko‘paymoqda.  Eng  muhimi,  kichik  biznes  va  xususiy  tadbirkorlik  subyektlari  faoliyati 

uchun qulay sarmoyaviy muhit va zarur huquqiy-me’yoriy asos yaratilgan. Bu esa eksport 

salohiyatining jadal rivojlanishiga xizmat qilmoqda. 

Mamlakatimiz  prezidenti  I.A.  Karimov  o’zining  «Jahon  moliyaviy-iqtisodiy 

inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari» nomli asarida  

ko’rsatib  o’tganlaridek,  korxonalarni  modernizatsiya  qilish,  texnik  va  texnologik  qayta 

jihozlashni yanada jadallashtirish, zamonaviy,  moslashuvchan texnologiyalarni keng joriy 

etish  kerakligi  hamda  import  o’rnini  bosadigan,  eksportga  yo’naltirilgan  va 

mahalliylashtiriladigan  ishlab  chiqarish  quvvatlarini  rivojlantirish  zarurligi,  bular  o’z 

navbatida,  bu  mamlakatimizning  ham  tashqi,  ham  ichki  bozorda  barqaror  mavqega  ega 

bo’lishini ta’minlash imkonini berishi takidlab o’tilgan [1]. 

         Tabiiy  resurslardan  oqilona  foydalanish  va  atrof  muhitni  toza  saqlash  maqsadida 

chiqindilarni  qayta  ishlash  bo’yicha  O’zbekiston  Respublikasining  “chiqindilar 

to’g’risida”gi qonuni qabul qilindi [2]. 

 Gilsimon  moddalar  ichida  “bentonitlar”  ko’plab  qimmatli  xususiyatlarga  egaligi  va  shu 

sababli  xalq  xo’jaligining  ko’plab  tarmoqlarida  keng  miqyosda  ishlatilishi  tufayli  muhim 

rol o’ynaydi.  

        Hozirgi  kunda  bentonitli  gillar  xalqaro  savdoning  eng  muhim  obektlaridan  biri 

hisoblanadi.  Bu  ayrim  mamlakatlarda  bentonitli  gillarni  etishmasligi  bilan  emas,  balki 

ularning  sifati  bilan  bog’liqdir.  Har  bir  bentonitli  gil  koni,  ba’zida  konning  har  bir 

uchastkasi  yoki  plasti  bir-biridan  dispersligi,  bog’lash  qobiliyati,  almashinuvchi  aktivligi 

va  boshqa  xususiyatlari  bilan  farqlanuvchi  spestifik  xususiyatlarga  ega  bo’ladi.  Bunday 



 

 

farqlanish  gil  tarkibidagi  alohida  komponentlarning  miqdori,  almashinuvchi  asosni 



xarakteri va nisbatlari kabilar bilan bog’liqdir. 

 

Shunisi  muhimki,  bentonitli  gillarni  aktivlashtirish  bo’yicha  to’plangan  ko’p  yillik 



tajribalarga  qaramasdan,  ularga  ishlov  berish  natijasida  har  doim  ham  sanoat  talablariga 

javob  beradigan  mahsulot  olishni  iloji  bo’lmaydi.  Natijada  ishlov  berishdan  keyin  ham 

yuqori sifatga ega bo’lmagan gillardan foydalanishga  majbur bo’linadi. Bentonitli gillarni 

ishlatilish sohasi o’zgarishi bilan, ularni sifatiga qo’yiladigan talablar ham o’zgarib boradi. 

Bu  esa  o’z  navbatida  yangi  bentonitli  gil  konlarini  o’zlashtirishda  texnologik  ilmiy-

tadqiqot izlanishlarini olib borishni talab qiladi. 

  So’ngi  yillarda  Respublikamizda  ham  bentonitli  gillar  xalq  xo’jaligining  turli 

tarmoqlarida  keng  miqyosda  qo’llanilmoqda.  Ammo  ularni  ishlab  chiqarish  hajmi  va 

assortimenti  hozirgi  kunda  Respublikamizda  mavjud  bo’lgan  talabni  qondirishga  yetarli 

darajada  emas.  Tovar  bentonitini  ko’plab  turlari  mavjud  bo’lishiga  qaramasdan,  hozirgi 

kunda  asosan  Respublikamizda  neft  va  gaz  sanoati  ehtiyoji  uchun  “burg’ulash  eritmasi” 

(burovoy  rastvor)  olishda  ishlatiladigan  bentonit  kukuni  ishlab  chiqarilmoqda. 

Respublikamizda  haligacha  yog’-moy  sanoati  va  boshqa  tarmoqlar  ehtiyoji  uchun  import 

o’rnini  bosuvchi  aktivlashtirilgan  bentonit,  shuningdek  neft  va  gaz  sanoati  uchun 

bentonitli gillar asosida tabiiy katalizatorlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yilmagan.  

  Mavzuning dolzarbligi: Hozirgi kunda Respublikamizdagi yog’-moy korxonalarida 

paxta  va  boshqa  o’simlik  yog’larini  oqlash, rafinastiya qilish  maqsadida chetdan  valyuta 

hisobiga tashib keltiriladigan qimmatbaxo adsorbentlar ishlatilmoqda. 

 

Yuqoridagilardan  kelib  chiqqan  holda  aytish  mumkinki,  o’simlik  moylarini  oqlash 



maqsadida  bentonitli  gillarni  aktivlashtirish  sharoitlarini  o’rganish  va  shu  asosda  import 

o’rnini bosuvchi adsorbent olish bugungi kunning dolzarb masalalari qatoriga kiradi.  

Bugungi  kunlarda  Respublikamiz  yog`  moy  kombinatlar  uchun    zarur  bo‘lgan 

adsorbentlar  asosan  valyuta  hisobiga  chetdan  keltiriladi.  Demakki  ushbu  turdagi  chetdan 

import  qilinayotgan  analog  adsorbentlar    olish  borasidagi  izlanishlar  doimo  dolzarb 

masalalardan hisoblanadi. Ushbu mahalliy xom ashyolar asosidagi  adsorbentlar yaratishga 

erishish,  tannarxini  arzon,  tayyorlash  texnologiyasi  sodda  qilishga  erishish  dolzarblikni 

yanada oshirib yuboradi. 



 

 

Shularni inobatga olgan holda men bitiruv malakaviy ishimni Maxalliy xom-ashyolar 



asosida o’simlik yog’larini oqlovchi adsorbentlar olishning laborotoriya texnologik 

reglamentini yaratishga qaratdim. 

Ishimning  asosiy  maqsadi  qilib  yaratilgan  texnologiya  asosida  olingan  adsorbent 

chetdan  import  qilinayotgan  analog  adsorbentlar  o’rnini  bosa  oladigan  va  iqtisodiy 

samaradorligi yuqori va tannarxini arzon bo`lishiga erishishni oldim. 

Ishimning  asosiy  vazifasi  qilib  Navbahor  koni  ishqoriy  va  ishqoriy-yer  bentonitli 

gil  turlarini  fizik-kimyoviy  xususiyatlarini  qo’shimcha  o’rganish,  ularni  aktivlashtirishni 

maqbul  rejimlari  o’rganildi  va  shular  asosida  yog’-moy  mahsulotlarini  oqlashda  ishlatish 

mumkin bo’lgan adsorbent olishga, olingan adsorbent yordamida laboratoriya va korxona 

sharoitida oqlangan paxta yog’i ko’rsatkichlari GOST talablariga javob berishi aniqlashni, 

ishqoriy  va  ishqoriy-yer  bentonitli  gillari  asosida  sanoat  sharoitida  adsorbent  olishni  

texnologik reglamenti yaratishni oldim. 

Mening  ushbu  bitiruv  malakaviy  ishim  Respublikamizga  juda  zarur  bo’lgan 

adsorbent olishni  texnologik reglamentini yaratishga qaratilgan. Bu bitiruv malakaviy ishi 

ishlab  chiqiarish  amaliyotlari  davrida  olingan  nazariy  va  amaliy  bilimlarga  asoslangan 

xolda  bajarildi.  Ushbu  bitiruv  malakaviy  ishimizni  bayon  qilishda  Urganch  davlat 

universiteti  “Kimyoviy  texnologiyalar”  kafedrasi  professor-o’qituvchilariga  o’zlarining 

foydali maslaxatlarini berganliklari uchun o’z minnatdorligimni keltirib o’taman. 

Bitiruv malakaviy ishim 59 bet kompyuter sahifasidan iborat bo‘lib, unda 6 ta rasm, 

7 ta jadval va 28 ta adabiyotlar ro‘yhati keltirilgan.

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 

 

I. TANLANGAN MAVZU BO’YICHA JAXON ADABIYOTLARINING VA 



PATENTLARNING QISQACHA TAHLILI 

1.1.  Bentonitli gillarni yog’-moy sanoatida ishlatilishi 

Kelib  chiqishidan  qat’iy  nazar  miqdori  60-70%  dan  kam  bo’lmagan  montmorillonit 

guruhi  minerallaridan  iborat,  yuqori  bog’lash  qobiliyatiga,  adsorbsion  va  katalitik  

aktivlikka  ega  mayin  dispersli  gillarni  bentonitli  gillar  deb  atash  qabul  qilingan  [3].    

Bentonitli  gillar  asosini  montmorillonit  guruhi  minerallari  tashkil  qiladi.  Kimyoviy 

tarkibiga ko’ra ular ishqoriy (natriyli) bentonitli gil va ishqoriy-yer (kalsiyli) bentonitli gil 

turlariga bo’linadi [4-7].   

 Bentonitning texnik xarakteristikasi. 

1.Tashqi ko’rinishi ochiq-kulrang,och-sariq rangli xidsiz,mazasiz gilsimon qattiq modda. 

2.Tarkibida 90% dan kam bo’lmagan mineral saqlaydi 

3.Masasida 15%gacha namlik saqlaydi 

4.Suvli suspensiyasida pH ko’rsatgich 6 dan kam bo’lmaydi 

5.Suvda bo’kuvchanlik 70% 

6.10% suvli eritmasida 05% qismi cho’kadi. 

7.Tarkibidagi qum miqdori 5%gacha                                                                      

Yog’-moy  sanoati  xalq  xo’jaligining  bentonitli  gil  ishlatilishi  muhim  ahamiyatga  ega 

bo’lgan tarmoqlardan biri hisoblanadi. Bunda bentonitli gillar tabiiy yoki aktivlashtirilgan 

holda, yog’ va o’simlik moylarini kolloid xarakterga ega bo’lgan zararli qo’shimchalardan 

tozalash, ya’ni oqlash maqsadida qo’llaniladi.  

 

O’simlik  moylarini  tabiiy  sorbent  jumlasiga  kiruvchi  bentonitli  gillar  bilan  oqlash 



ularni erkin  yog’ kislotalari,  kolloid eruvchan  moddalar, bo’yovchi pigmentlar  va boshqa 

zararli qo’shimchalardan tozalaydi [8].    

Qora  paxta  yog’i,  soya  va  raps  yog’larini  ishqor  yordamida  o’simlik  moylariga 

qo’yiladigan GOST talablariga javob beradigan darajada chuqur rafinastiyalash  natijasida 

yo’qotish, rafinastiyalanmagan qora yog’ tarkibidagi erkin yog’ kislotalari miqdorini besh 

barobarigacha  etadi.  Yog’-moy  sanoatida  har  bir  tonna  aktivlashtirilgan  bentonit 

ishlatilishi  (o’simlik  moyini  o’rtacha  kislotaligi  –  3,9%  ga  teng  bo’lganda),  yog’ning 


 

 

yo’qotilishini  –  941  kg  ga  kamaytiradi.  Bundan  tashqari  margarin  ishlab  chiqarish  uchun 



ishlatiladigan  yog’  va salomasni  oqlashda  60 %  yuqori  navli  margarin  ishlab chiqarishga 

erishish  mumkin  bo’ladi.  Oqlash  jarayoni  qo’llanilmaganda  esa  1-  navdan  boshqa  navli 

margarin olishning iloji bo’lmaydi [9].        

Ma’lumki,  Sobiq  ittifoq  davridan  to  hozirgi  vaqtgacha  Respublikamiz  yog’-moy 

korxonalarida  o’simlik  moylarini  oqlash  uchun  chetdan  tashib  keltiriladigan  adsorbentlar 

qo’llanilib  kelinmoqda.  Bunday  qimmatbaho  adsorbentlar  asosan  turli  xildagi  bentonitli 

gillarni aktivlashtirish natijasida olinadi. 

  

Yuqoridagilardan  kelib  chiqib  aytish  mumkinki,  Respublikamizda    o’simlik 



moylarini  oqlashda  yuqori  samara  beruvchi  aktivlashtirilgan  bentonit  ishlab  chiqarish 

masalasini yechish juda ham muhimdir.  

 

1.2.  Yog’-moy sanoati sorbentlariga qo’yiladigan talablar 



Yog’-moy sanoati tomonidan sorbentlarga quyidagi talablar qo’yiladi: 

1. Sorbent mumkin qadar ko’p miqdorda zararli qo’shimchalarni o’ziga adsorbstiyalashi,    

     shu jumladan, yo’qotilishi zarur bo’lgan moddalarni tanlab adsorbsiyalashi lozim.     

     Adsorbentni tanlovchanlik xarakteridan kelib chiqib, har bir alohida xolatda mavjud  

     zararli qo’shimchaga nisbatan aktiv bo’lgan, muvofiq adborbent tanlanadi.  

2. Sorbent yuqori aktivlikka ega bo’lishi bilan birgalikda past moy shimuvchanlikka ega    

    bo’lishi zarur. Moyni oqlash uchun qanchalik kam miqdorda adsorbent talab qilinsa,   

    uning aktivligi shunchalik yuqori bo’ladi. Adsorbent zararli qo’shimchalar bilan  

    birgalikda moyning o’zini ham shimishini e’tiborga olib, iloji boricha oqlash jarayonini  

    kam miqdordagi aktivligi yuqori sorbent yordamida olib borishga harakat qilinadi.   

   Yuqori moy shimuvchanlikka ega (75 % dan yuqori) adsorbentlarni o’simlik moylarini  

    adsorbsion tozalashda ishlatish maqsadga muvofiq emas. Shuning uchun u yoki bu  

    sorbentni sifatini tekshirishda birinchi navbatta uning moy shimuvchanligi aniqlanadi. 

3. Sorbent moyga nisbatan kimyoviy indeferent bo’lishi ya’ni unda hech qanday kimyoviy  

    o’zgarish (masalan oksidlanish) bo’lishini chaqirmasligi zarur.  

4. Sorbent moyga tashqi hid va ta’mlarni bermasligi lozim.  

5. Sorbent moydan osonlik bilan ajralishi zarur. Odatda bunday ajratish cho’ktirish va  

    filtrlash yo’li bilan amalga oshiriladi. Juda ham yuqori disperslikka ega changsimon  



 

 

    sorbentni moydan ajratish qiyinchilik tug’diradi. Shu bilan birga sorbent qanchalik  



    maydalashishi va erkin yuzasini oshib borishi bilan uning aktivligi oshib boradi.  

   Shuning uchun bu yerda sorbentni yuqori aktivligi bilan bir vaqtda normal filtrastiya  

    jarayonini ta’minlovchi maqbul maydalik darajasini topish zarur bo’ladi  [19].   

Respublikamizni  viloyatlarida joylashgan  bentonitli  gil tuproqlarni o’rgandik. Ushbu 

konlarda  uch  xil  turdagi  tabiiy  alyumosilikatlar  ya’ni  ishqoriy  va  ishqoriy-er  bentoniti 

hamda  karbonatli  paligorskit  qazib  olinmoqda.  Bugungi  kunda  “Bentonit”  MChJ 

korxonasi tomonidan ushbu kondagi ishqoriy bentonit kukun holiga keltirilib, neft va gaz 

sanoati 


uchun  burg’ulash  eritmasi 

tayyorlashda 

ishlatilish 

maqsadida 

ishlab 

chiqarilmoqda. 



Biz  ushbu  ishqoriy  va  ishqoriy-er  bentonitli  gil  turlarini  fizik-kimyoviy 

xususiyatlarini, ulardan yog’-moy sanoatida ishlatiladigan adsorbent olish imkoniyatlarini 

o’rganish maqsadida tekshirdik. 

Buning  uchun  Navbahor  ishqoriy  va  ishqoriy-er  bentonitlaridan  miqdor  bo’yicha  bir 

xil  namunalar  olindi.  Olingan  barcha  namunalar  o’rtacha  namuna  olish  uchun  yaxshilab 

aralashtirildi. 

Navbahor  ishqoriy  va  ishqoriy-er  bentonit  turlari  makroskopik  jihatdan  deyarli  bir 

jinsli,  yashilsimon  rangli  (qo’ng’ir-sarg’ish  dog’  va  linzali)  gilsimon  tarkibga  ega  qattiq 

jinsdir. Ayniqsa, Navbahor ishqoriy bentonitini yog’liligi va sovunsimon konsistentsiyaga 

egaligi  ishqoriy-er bentonitinikidan yuqori turadi. 

 

                 1.3. Tabiiy sorbentlarni aktivlashtirishning fizik-kimyoviy asoslari 



       Ko’plab  maxalliy  va  horijiy  olimlar  tomonidan  olib  borilgan  eksperimental  ilmiy 

izlanishlar  natijasida,  bentonitli  gillarni  turli  xil  mineralogik  tarkibga  ega  turlariga 

kislotalar  yordamida  yoki  boshqa  usullar  bilan  ishlov  berishda  har  xil  natijalar  olingan. 

Bundan  tashqari,  hatto  kimyoviy  tarkibi  va  boshqa  xususiyatlari  yaqin  bo’lgan,  bir  xil 

mineralogik tarkibga ega bentonitlar ham aktivlashtirish vaqtida o’zlarini har xil namoyon 

qiladi.  Bu  esa  o’z  navbatida  har  bir  istiqbolli  bentonit  konlari  uchun  aktivlashtirishni 

maqbul rejimlarini alohida ravishda aniqlash lozimligini bildiradi [10].            


 

 

  



Bentonitli  gillarga  kislotalar  yordamida  ishlov  berishda,  aktivlashtirishni  maqbul 

sharoitlari - aktivlashtiruvchi kislota turiga, uning konstentrastiyasi va sarfiga, shuningdek 

ishlov berish vaqtiga bog’liq bo’ladi [10].             

Shuningdek,  kislotalar  yordamida  aktivlashtirilgan  gil  olishning  bir  qancha 

kamchiliklari  mavjud.  Bularga  yuqori  konstentrastiyali  kislota  eritmasi  yordamida  uzoq 

vaqt  davomida  ishlov  berish,  olingan  adsorbentning  yuqori  moy  shimuvchanligi,  xom-

ashyo  va  boshqa  yordamchi  materiallarni  ko’p  miqdorda  yo’qotilishini  keltirish  mumkin 

[8].         

Mualliflar  tomonidan  [10]  adsorbent  va  katalizatorlar  olish  maqsadida  bentonitli 

gillarni kislota yordamida aktivlashtirishni maqbul rejimlarini asoslash o’rganilgan bo’lib, 

asosiy o’zgarishlar ishlov berishni daslabki bosqichlarida sodir bo’lishi (kam ishlov berish 

vaqtida  yoki  kislotalarning  yuqori  bo’lmagan  konstentrastiyasi  va  sarfida)  kuzatilgan. 

Keskin  o’zgarishlar  bir  soatlik  ishlov  berish  vaqtida  sodir  bo’lgan.  Ishlov  berish 

davomiyligi oshishi bilan olingan adsorbentni aktivligi nisbatan oshgan. Olti soatdan ortiq 

vaqt  ishlov  berish  natijasida  olingan  adsorbentni  aktivligi  o’zgarmasdan  qolgan. 

Shuningdek,  xlorid  kislota  o’zining  spestifik  xususiyatiga  ko’ra  sulfat  kislotaga  nisbatan  

bentonitli  gil  tuzilishini  o’zgarishiga  (kam  konstentrastiya  va  sarfda)  kuchli  ta’sir 

ko’rsatishi kuzatilgan. 

Kislotalar  bilan  aktivlashtirish  vaqtida  [9]  destrukturizastiya  jarayoni  montmorillonit 

zarrachalari maydalashishi bilan bentonitni dispersligini oshishiga  olib keladi: 

 a)  Aktivlashtirishni  birinchi  bosqichida  almashinuvchi  kationlar        Ca

2+

,



 

Mg

2+



,  Na

+



K

+

  larning  yo’qotilishi  va  ularni  almashinuvchi  H



+

  va  Al


3+ 

ga  almashishi  sodir  bo’ladi, 

qaysiki ular keyinchalik aktiv markazlar rolini o’ynaydi.  

b)  Ikkinchi  bosqichda  har  bir  zarrachani  yanada  yupqa  ya’ni  bitta  elementar 

paketgacha ajralishi ro’y beradi.  

v)  Oxirgi  uchinchi  bosqichda  esa  silikat  kristall  paketini  chetlaridagi  tetraedrik 

pozistiyalardan kremniy va alyuminiyni, oktaedrik pozistiyadan esa temirni ajralib chiqishi 

natijasida kristall tuzilishni buzilishi sodir bo’ladi. Bu esa tartibsiz tuzilish xosil bo’lishiga 

va rentgen bazal piklarini kamayishiga olib keladi. Bunda xar bir zarracha alohida kristall 

paketni  ichki  tuzilishini  saqlab  qoladi.  Shuni  alohida  takidlab  o’tish  kerakki,  kislotalar 



 

 

yordamida  ishlov  berish  kvarst,  kaolinit  va  boshqa  qo’shimchalarga  unchalik  ta’sir 



ko’rsatmaydi.  

Maksimal  kislotalilik  darajasiga  va  shunga  bog’liq  ravishda  yuqori  katalitik 

xususiyatlarga  ega  bo’lgan  mahsulotni,  bentonitni  aktivlashtirishni  yumshoq  rejimida 

olishga  erishiladi.  Yuqori  adsorbstion  xususiyatlar  esa  mineral  tuzilishi  deyarli 

buzilguncha o’zgarishga uchraydigan kuchli kislotali rejimda namoyon bo’ladi. Bentonitli 

gillarni  oqlovchilik  xossalarini  yaxshilash  uchun  o’rtacha  intensivlikda  ishlov  berish 

samarali ta’sir ko’rsatadi [9].  

 

Yuza  tabiati  va  g’ovaksimon  tuzilish  xarakteri  -  sorbentlarni  adsorbentlik 



qobiliyatini  belgilab  beradi  [12].  G’ovak  tuzilishni  mineralning  adsorbentlik  qobiliyatiga 

ta’siri,  yuza  tabiati  ta’siriga  nisbatan    ancha  yuqoridir  [13-16].  A.V.Kiselev  [17] 

adsorbentlarni g’ovak tuzilishga ko’ra 4 ta asosiy tuzilish turiga klassifikastiyalagan:  

1)  g’ovak bo’lmagan; 2)  yirik  va  yakka  g’ovakli;  3) kichik  va  yakka  g’ovakli; 4) aralash 

g’ovakli. 

                                                                                                                                    1-rasm. 

                    Adsorbentning mikroskopik ko’rinishi   

                         

 

 

Shuningdek  boshqa  olimlar  [18]  tomonidan  A.V.Kiselev  klassifikastiyasi  yanada 



to’ldirilgan. 

 

Tabiiyki,  adsorbstiya  mexanizmi  yoki  o’simlik  moyini  adsorbstion  rafinastiyalash, 



sorbent  va  sorbatning  tabiati  bilan  bog’liq.  Shu  munosabat  bilan  o’simlik  moylaridan 

yo’qotilishi  zarur  bo’lgan  moddalarni  fizik-kimyoviy  xossalarini  bilish  ham  juda 

muximdir. 

 

Sanoat  sharoitida  olingan  yog’  va  moylar  o’zlarini  tarkibida  har  doim  bir  muncha 



miqdorda yo’ldosh moddalar ushlaydi. Bularga erkin yog’ kislotalari, fosfatidlar, sterinlar, 

 

 

bo’yovchi  moddalar, uglevodorodlar, yog’da eruvchan vitaminlar, gossipol va shu kabilar 



kiradi. Bunday moddalarni o’simlik moylaridagi miqdori 3-4% gacha etadi, ularni xayvon 

yog’laridagi miqdori esa bir necha barobar kam bo’ladi [8]. Keltirilgan komponentlarning 

ko’pchilik  qismi  moy  va  yog’  erituvchilarda  yaxshi  eriydi  va  “sovunlanmaydigan 

moddalar deb ataluvchi guruh tarkibiga kiradi.  

 

Ma’lumki,  tabiiy  sorbentlarni  o’simlik  moylarini  tozalashda  ishlatish  bo’yicha 



ko’plab  ilmiy-tadqiqot  ishlari  olib  borilgan  [8,9].  Ko’pchilik  xollarda  tabiiy  sorbentlar, 

kimyoviy  aktivlashtirilgandan  keyin  o’simlik  moylarini  kerakli  darajagacha  oqlaganligi 

qayd  qilingan.  Ammo,  ba’zi  hollarda  bentonitli  gillar  tabiiy  holatida  ham  yuqori 

adsorbstion  xossalariga  ega  bo’lganligi  kuzatilgan.  Masalan,  [20]  ishda  Odessa 

viloyatining  “Kuturgem”  koni  yashil  gilini  oqlash  qobiliyati  tekshirilgan  va  ushbu  tabiiy 

sorbent  kungaboqar  va  soya  yog’ini  aktivlashtirish  olib  borilmagan  tabiiy  holatida  ham 

yaxshi darajada oqlaganligi qayd qilingan.  

  Ma’lumki,  sorbentni  aktivlashtirish  usuli  uni  ishlatilish  sohasidan  kelib  chiqib 

tanlanadi.  Masalan,  ranggi  qora  bo’lmagan  moylarni  yumshoq  oqlash  uchun  sorbentni 

termik  aktivlashtirish  yetarlidir.  Ammo,  xom  qora  yog’larni  oqlash  uchun  ularga  kuchli 

ta’sir ko’rsatish maqsadida sorbentni kislota yordamida aktivlashtirish zarur bo’ladi.  

Adabiyotlar  taxlili  asosida  quyidagi  xulosalarga  kelindi.  Xozirgi  kungacha  ishlatilib 

kelinayotgan  adsorbentlarning  aksaryat  qismi  xorijiy  davlatlardan  milliy  valyuta  evaziga 

olib kelinayotgan adsorbentlar ekan. Tadqiqotlarda ishlatilgan adsorbentlarning ko’pchiligi 

Respublikamizdan  tashqaridagi  bentonit  gil  tuproqlari  asosida  olingan.  Ushbu  adbiyotlar 

taxlili  asosida  boshqa  olim  tomonidan  qilinmagan  maxalliy  xom  ashyolar  Respublikamiz 

bentonit  konlari  gil  tuproq  asosida  oqlovchi  adsorbentlarni  olishni  bitiruv  malakaviy 

ishimning maqsadi qilib oldik.  

 

 

                 



   

 


 

 

 



         II.  

 Ishning qisqacha mazmuni maqsad va vazifalari

 

Respublikamizda  haligacha  yog’-moy  sanoati  va  boshqa  tarmoqlar  ehtiyoji  uchun 



import  o’rnini  bosuvchi  aktivlashtirilgan  bentonit,  shuningdek  neft  va  gaz  sanoati  uchun 

bentonitli gillar asosida tabiiy katalizatorlar ishlab chiqarish yo’lga qo’yilmagan.  

Hozirgi kunda Respublikamizdagi yog’-moy korxonalarida paxta va boshqa  o’simlik 

yog’larini  oqlash,  rafinastiya  qilish  maqsadida  chetdan  qattiq  valyuta  hisobiga  tashib 

keltiriladigan qimmatbaxo adsorbentlar ishlatilmoqda. 

 

Yuqoridagilardan  kelib  chiqqan  holda  aytish  mumkinki,  o’simlik  moylarini  oqlash 



maqsadida  mahalliy  Navbahor  koni  bentonitli  gilini  aktivlashtirish  sharoitlarini  o’rganish 

va shu asosda import o’rnini bosuvchi adsorbent olish bugungi kunning dolzarb masalalari 

qatoriga kiradi.  

Ishning  maqsadi:  Mazkur  ishlanmaning  maqsadi  maxalliy  xom-ashyo  Navbahor  koni 

bentonitli gili asosida asosida yog’-moy mahsulotlarini oqlashda ishlatishga mo’ljallangan 

import  o’rnini  bosuvchi  adsorbent  olish  texnologiyasini  yaratishdan  iborat  bo’lib, 

tadqiqotlar  natijasida  Navbahor  koni  bentonitli  gili  asosida  importga  nisbatan  arzon 

adsorbent  olishga  erishiladi.  Taklif  qilinayotgan  texnologiya  asosida  olingan  adsorbent 

chetdan import qilinayotgan analog adsorbentlar o’rnini bosa oladi.  

Ishning  vazifasi:  Mazkur  loyihaning  vazifasi  Navbahor  koni  ishqoriy  va  ishqoriy-yer 

bentonitli  gil turlarini  fizik-kimyoviy  va texnologik  xususiyatlaridan kelib chiqqan  holda, 

ularni  har  biri  uchun  mos  aktivlashtirish  sharoitlarini  o’rganish  va  ularni  o’simlik 

moylarini  oqlashda  sinab  ko’rishdan  iborat  bo’lib,  buni  amalga  oshirish  uchun  quyidagi 

masalalar yechiladi: 

-  Navbahor koni ishqoriy va ishqoriy-yer bentonitli gil turlarini fizik-kimyoviy    

    xususiyatlarini o’rganish; 

-  Asosiy texnologik faktorlarni aktivlashtirilgan bentonitni adsorbstion xossalariga  

    tasirini o’rganish; 

-  Navbahor koni ishqoriy va ishqoriy-yer bentonitlarini aktivlashtirish usulini yaratish; 

-  Olingan  adsorbentlar  yordamida  o’simlik  moylarini  oqlash  va  ularni  sifat 

ko’rsatkichlarini aniqlash. 


 

 

Navbahor  koni  ishqoriy  va  ishqoriy-yer  bentonitli  gil  turlarini  fizik-kimyoviy 



xususiyatlarini  qo’shimcha  o’rganish  asosida,  ularni  aktivlashtirishni  maqbul  rejimlari 

o’rganildi  va  shular  asosida  yog’-moy  mahsulotlarini  oqlashda  ishlatish  mumkin  bo’lgan 

adsorbent  olishga  erishildi.  Olingan  adsorbent  yordamida  laboratoriya  va  korxona 

sharoitida oqlangan  paxta  yog’i ko’rsatkichlari GOST talablariga  javob berishi aniqlandi. 

Shuningdek, ishqoriy va ishqoriy-yer bentonitli gillari asosida sanoat sharoitida adsorbent 

olishni  texnologik reglamenti yaratildi.  

Yaratilgan  texnologiya  asosida  olingan  adsorbent  chetdan  import  qilinayotgan 

analog  adsorbentlar  o’rnini  bosa  oladi.  Navbahor    ishqoriy-yer  bentoniti  asosida  olingan 

adsorbentni  Respublikamiz  yog’-moy  korxonalariga  tadbiq  etish  natijasida  hozirgi  kunda 

chetdan  tashib  keltirilayotgan  adsorbentning  tonnasi  bir  ming  besh  yuz  (1500)  AQSh 

dollari,  taklif  qilinayotgan  adsorbentning  tonnasi  esa  taxminan  besh  yuz  (500)  AQSh 

dollari  atrofida  bo’lishini  hamda  Respublikamiz  yog’-moy  korxonalari  ehtiyoji  uchun 

yiliga  bir  ming  tonnadan  ortiq  adsorbent  import  qilinishi  hisobga  olinsa,  yiliga  (1000  t  x 

1000  AQSh  dollari  =  1000  000  AQSh  dollari)  1  mln  AQSh  dollari  atrofidagi  mablag’ni 

iqtisod  qilishga  erishish  mumkin  bo’ladi.  Bundan  tashqari  adsorbent  importi  to’xtatilishi 

natijasida  yiliga  1  mln  AQSh  dollaridan  ortiq  mablag’,  ya’ni  qattiq  valyuta  tejalishi 

hisobiga  mamlakatimiz  qattiq  valyuta  zahirasi  mustahkamlanadi.  Olingan  adsorbentni 

qo’shni  davlatlarga  eksport  qilish  natijasida  qo’shimcha  iqtisodiy  samara  olishga  hamda 

mamlakatimiz qattiq valyuta zahirasini mustahkamlashga erishiladi. 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

III. 



TAJRIBA-TATQIQOTLAR QISMI

 

3.1. Tajriba o’tkazish uchun uslub tanlash va uni asoslash 



Bentonitli gil tuproq – Respublikamiz bentonitli konlaridan; 

  

Hozir  yer  ostidan  burg’ilash  orqali  olinayotgan  ushbu  kimyoviy  unsur  tarkibida  70 



foizgacha  minerallar  mavjud.  E’tiborlisi,  bentonit  kukuni  nafaqat  sanoat  mahsulotlari 

ishlab  chiqarish,  balki  neft-gaz,  tibbiyot,  kimyo,  qurilish,  oziq-ovqat,  kosmetika  kabi 

sohalarda 

ham 


samarali 

qo’llanilmoqda.                   

Rafinatsiyalangan oqlanadigan moy– Urganch yog’-moy korxonasi mahsuloti; 

3.1.1. Bentonitli gil tuproqlarni aktivlashtirish uslublari 

Aktivlashtirishni  barcha  usullarida  sorbentlarni  fizik-kimyoviy  va  adsorbtsion 

xususiyatlari  keskin  o’zgaradi.  Quyida  tabiiy  sorbentlarni  aktivlashtirishni  asosiy  usullari 

va ularni mohiyatiga qisqacha to’xtalib o’tamiz: 

 

a)  termik  aktivlashtirish  usuli.  Bu  usulda  tabiiy  sorbentlarni  ma’lum  (maqbul) 



temteraturada  quritish  natijasida  aktivligi  oshiriladi.  Bunda  taxminan  200-300

0

C  atrofida 



bentonit  tarkibidagi  “adsorbsion  suv”  kuydirib  yubormasdan  chiqarib  yuboriladi. 

Sorbentni  aktivlashtirishda  yuqori  oqlash  samarasini  beruvchi  maqbul  temteratura  har  xil 

sorbent  va  tozalanadigan  moylar  uchun  turlicha  bo’ladi.  Shuning  uchun  har  bir  sorbentni 

termik aktivlashtirishni maqbul temperaturasi tajriba yo’li bilan topiladi [10,20]. 

 

b)  kation  almashtirish  usuli.  Ma’lumki,  sorbentlarni  fizik-kimyoviy  xossalari 



ma’lum  darajada  ularni  tabiati  va  kompleks  almashinuvchi  ionlar  zaryadiga  bog’liqdir. 

Shuning  uchun  sorbentlarni  ularni  kationlarini  almashtirish  yordamida  aktivlashtirish 

mumkin  [21-22].  Bularga  natriy,  kalsiy,  magniy,  vodorod  va  boshqa  bir  qator  kationlar 

kiradi [23].  

v) kislota yordamida aktivlashtirish usuli. Bu usulda aktivlashtirishda bentonitli gil 

tarkibidagi  ishqoriy  va  ishqoriy-yer  metallari,  temir  va  alyuminiy  ajralib  chiqadi.  Bunda 

Al

2

O



3

, CaO, MgO va boshqalar kislotali eritmaga o’tadi [24-26].    

Bulardan  tashqari  bentonitli  gillar  asosida  olingan  adsorbentlarning  disperslik 

darajasini  ularni  adsorbstion  qobiliyatiga  tasiri  F.D.Ovcharenko  [17]  tomonidan 

o’rganilgan  bo’lib,  unga  ko’ra  0,001  mm  dan  kichik  frakstiya  yuqori  adsorbstion 

qobiliyatga ega bo’lishi aniqlangan. 



 

 

Yuqoridagi  adabiyotlar  sharhida  bayon  qilingan  fikrlar  mahalliy  bentonitli  gillarni 



tabiati,  kolloid-kimyoviy  hususiyatlarini  e’tiborga  olgan  holda  ulardan  yuqori  sifatli 

adsorbent olishni samarador texnologiyasini yaratish nihoyatda zarurligini ko’rsatadi. 

                  

3.1.2. Xom




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling