Yengil qilishda, ma'nan mushkul va kuchli aqliy zo‘riqishni talab qiluvchi ishlarni


Download 397.68 Kb.
Pdf ko'rish
bet8/8
Sana14.03.2023
Hajmi397.68 Kb.
#1268425
1   2   3   4   5   6   7   8
Bog'liq
Exspert tizimlar

Ekspert tizimlarni yaratish 
• ET larning yaratishdagi muammolar. 
• ET dagi bilimlar tarkibi 
• Produksion tizimlarda xulosani boshqarish 
Et larning yaratishdagi muammolar va ularni ishlab chiqarish.1970-yillardan 
boshlab ETlar sun'iy intellekt sohasida bosh yo'nalish bo'lib qoldi. Sun'iy intellektning 
avval ishlab chiqilgan usullari: bilimlarni tasavvur qilish, fikrlab xulosa chiqarish
evristik qidirish va boshqalar ETlarda o'z aksini topdi. Faqat ETlargina bu kuchli 
usullar yordamida katta iqtisodiy imkoniyatlarni yuzaga keltirishdi. 
ETlar va ularni ishlab chiqish uchun kerak bo'ladigan ro'yxati mingdan ortiq 
tizimni o'z ichiga olgan dastur mahsulotlari 1987-yilda AQSHda nashr etilgan. 
Rivojlangan mamlakatlarda ularni ishlab chiqarish va tatbiq qilish bilan yuzdan ortiq 
firmalar mashg'uldir. 


32 
Ammo, boshidanoq ETlarning keng tarqalishi va ishlab chiqarilishini 
sekinlashtirib, murakkablashtiruvchi qiyinchiliklar yuzaga kelib chiqdi. 
Ular ETlarni ishlab chiqish usullaridan kelib chiqadi. 
Birinchisi, masalaning qo'yilishi bilan bog'liq bo'lgan qiyinchilik. Ko'pchilik 
firmalar sun'iy intellekt usullarini to'liq o'rganilmagani holda ETlarni ishlab chiqarish 
vaqtida ularning imkoniyatini oshirib ko'rsatadilar. Foydalanuvchi izlanish sohasidagi 
ko'pgina masalalarni erkin fikrlab yecha oluvchi tizimni ko'rishni xohlaydi. Bundan 
esa, ETlarni yaratish uchun oddiy boshlang'ich ko'rsatmalar: «tasvirlarni qayta ishlash 
ETini yaratish», «bolalardagi muvozanat — harakat apparati kasalliklarini davolash 
ETini yaratish» kabilar. Ammo, awal ta'kidlanganidek, masala qo'yilishi qancha 
umumlashtirilsa, evristik qoidalarga asoslanib yechimini topish shunchalik o'z 
kuchini yo'qotadi. Shuning uchun, boshlang'ich vaqtlarda, agar ishlab chiquvchida 
ma'lum bir malaka bo'lmasa, unchalik qiyin va oddiy algoritmik yechimi bo'lmagan 
masalalarni yechishga qaratilgan ETlarni ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. 
Bundan tashqari, shu masalani qo'lda yechish usullari bo'lishi ham muhim rol 
o'ynaydi. ETlarni ishlab chiqishda faqatgina masala shartining , «qo'l usuli»ning 
bo'lishi maqsadga muvofiq, aks holda ET ni yaratish o'z ma'nosini yo'qotadi. 
Ikkinchi va asosiysi — bu bilimlarni olishda yuzaga keladigan qiyinchilik. Bu 
qiyinchilik ekspert insonlar o'z bilimlarini ETlarga berayotganida yuzaga keladi. 
Demak, Komp’yuter tizimini o'qitish uchun, eng avvalo bu bilimlarni ma'lum bir 
ko'rinishda tizimlash-tirib, «Oq qog`ozga» tushirish kerak. 
Aksariyat ekspertlar (matematiklar bundan mustasno bo'lishi mumkin) o'z 
bilimlarini kundalik hayotda yaxshi qo'llay olsalar ham ularning bir qismini tahrir 
qilib, tizimlashgan ko'rinishga keltirishga qiynaladilar. Aniqlanishicha, bilimlarni bu 
holatga keltirish uchun yurist yoki mediklarga nisbatan matematik yoki 


33 
dasturlashtiruvchilarda ko'proq uchraydigan fikr yuritishning tizimtik usuli juda 
yordam beradi. Bundan tashqari, bir tomondan matematik fikrlash sohasi va 
bilimlarni tasavvur qilish usullari, boshqa tomondan esa EHM imkoniyatlari, 
dasturlash-tirish tizim va tilini mukammal bilish talab etiladi. 
Shunday qilib, ekspert va ekspert (Komp’yuter ) tizimlari orasida «dallol» 
vazifasini o'tovchi mutaxassislar faoliyat olib borishadi. Ular bilimlar injenerlari 
(knowledge engineerik) deb, hodisaning o'zi esa bilimlar injeneriyasi deb atala 
boshlandi. Rivojlangan mamlakatlarda «bilimlar injeneri» mutaxassisligi ko'pgina 
oliy o'quv yurtlarida kiritilgan bo'lib, bizda esa tizim-lashgan dasturlashtirish 
mutaxassisligi doirasida o'rganiladi. Ko'pgina hollarda ekspert va bilimlar injeneri 
vazifasini bir odam bajara olmaydi. Tajribalarning ko'rsatishicha, boshlang'ich 
bilimlarni egallash uchun uch xil mutaxassisliklar: ekspert, bilimlar injeneri va ET ni 
ishlab chiqaruvchining umumiy harakati kerak. 
Yana bir muammo — bu ETlarni yaratish uchun juda ko'p mehnat bilimlar 
bazasini boshqarish vositalari, fikrlab xulosa chiqarish, foydalanuvchi bilan dialogli 
bog'lanish va boshqalar talab etilishidadir. Dastur hajmi juda kattaligi va dasturlash 
usuli xilma-xilligi tufayli, birinchi bosqichda tizimning oddiy murak-
kablashtirilmagan boshlang'ich variantini yaratish maqsadga muvofiqdir. Bunda 
foydalanuvchi uchun ET ni rejalashtirilgan imkoniyatlarini umumiy holda bo'lsa ham 
ko'rsatish, ishlab chiqaruvchi uchun tizimning kamchiliklarini yo'qotib, uni 
mukammalroq ko'rinishga keltirishga imkon yaratadi. 
Bu tizimlar va ular uchun yaratilgan apparat ta'minoti yaroqsiz ekanligi e'tirof , 
kuzatuvchilar ayni vaqtdagi ET larni yaratish texnologiyasi talabga javob bermaydi, 
degan xulosaga kelishdi. Oxirgi 10 yillik ichida ET lar hozirgi vaqtdagi eng samarali 
tizimlar bilan chambarchas bog'landi. Ularni sog'liqni saqlashda, sug'urta qilishda, 
bank ishi va boshqa sohalarda qoidalarga tayangan holda yechimlarni topish uchun 

Download 397.68 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling