Ўzbekiston respublikasi


Download 5.01 Kb.
Pdf ko'rish
bet9/39
Sana12.11.2023
Hajmi5.01 Kb.
#1768964
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   39
Bog'liq
g‘oziyev e. umumiy psixologiya. 2-kitob

3. Qobiliyatlar tuzilishi 
Shaxs egallashi shart shisoblangan faoliyat, u xosh ta'lim, xosh meshnat, 
xosh o’yin, xosh sport bo’lishidan qat'i nazar uning bilish jarayonlariga, aqliy 
xislatlariga, xissiy-irodaviy jabshalariga, sensomotor soshasiga, xarakterologik 
xususiyatlariga muayyan talablar qo’yadi va ularning shamkorlikdagi sa'i-sharakati 
tufayli muvaffaqiyatlarga erishiladi. Psixologik ma'lumotlarga qaraganda, 
insondagi yuksak ko’rsatkichga erishgan sifat sharchand ustuvorlikka ega 
bo’lmasin, u talablarni qondirish imkoniyatiga ega bo’lmaydi. Ayrim shollarda 
aloshida namoyon bo’lgan psixik xususiyat (xislat) faoliyatining yuksak 
mashsuldorligi va samaradorligini ta'minlash qurbiga ega, u qobiliyatlar uddalay 
oladigan imkoniyat bilan bab-baravar kuch quvvat tariqasida vujudga keladi degan 
faraz o’zini oqlamaydi. Shuning uchun qobiliyatlar murakkab tuzilishga ega 
bo’lgan psixik sifatlar (xislatlar) majmuasidir deyish juda o’rinlidir.
Qobiliyatlar sifatida ro’yobga chiqadigan psixik xislatlar majmuasining 
tuzilishi yaqqol va aloshida faoliyat talabi bilan belgilanganligi tufayli shar qaysi 
turdagi faoliyatlar uchun o’ziga xos tarzda qo’yilishi turgan gap. Buning uchun 
ayrim misollarni tashlil qilib o’tamiz: 
1) 
Mamavzutik qobiliyat: Mamavzutik materiallarni umumlashtirish, 
muloshaza yuritish jarayonini qisqartirish, mamavzutik ish-amallarni kamaytirish, 
masalani idrok qilish bilan natijasi o’rtasida aloqa o’rnatish, to’qri va teskari fikr 
yuritishdan engil o’tishlik, masala yechishda fikr yuritishning epchilligi kabilar; 
2) 
adabiy qobiliyat; Nafosat shislarining yuksak taraqqiyot darajasi, 
xotirada yorqin ko’rgazmali obrazlarning jonliligi, "til zeshni", beshisob xayolot
rushiyatga qiziquvchanlik, o’zi ifodalashga intiluvchanlik va boshqalar. Ajratib 
ko’rsatilgan qobiliyatlar tarkibidan ko’rinib turibdiki, mamavzutik va adabiy 
qobiliyatlar o’zaro bir-biriga o’xshamagan talablari bilan tafovutga egadir. Bundan 
shunday xulosa chiqarish mumkinki, pedagogik, musiqaviy texnik, konstruktorlik, 
tibbiy qobiliyatlar va shunga o’xshash qobiliyatlar tuzilishi maxsus xususiyatga 
ega bo’lib, kasbiy ashamiyat kasb etishi mumkin. Yaqqol qobiliyatlar tuzilishini 
tashkil qiluvchi shaxsning xislatlari, fazilatlari orasida ustuvorlik qilsa, ayrimlari 
yordamchilik vazifasini bajaradi. Ma'lumki, pedagogik qobiliyatlar tuzilishida 
yetakchi xislatlar sifatida pedagogik odob (takt), bolalarni sevish, o’quvchilar 
jamoasini tashkil qilish va uni boshqarish, kuzatuvchanlik, talabchanlik, bilimlarga 
chanqoqlik, bilimlarni uzatishga uquvchanlik va shunga o’xshashlar tan olinadi.
O’qituvchilik 
qobiliyatining 
yordamchi 
(qo’shimcha) 
fazilatlariga 
quyidagilar kiradi: artistlik, nutqiy qobiliyat, diqqatni taqsimlash, akademik 


24 
qobiliyatlar va shokazo. Pedagogik qobiliyatlarning yetakchi (asosiy) va 
yordamchi (qo’shimcha) tarkiblari, jabshalari ta'limjarayoni muvaffaqiyatini 
ta'minlaydigan birlikni (birikuvni) yuzaga keltiradi shamda o’qituvchi shaxsi bilan 
boqliq bo’lgan shamkorlik individual faoliyatini tashkillashtiradi. Qobiliyatlardan 
muayyan darajada umumiy va torroq ma'noda maxsus sifatlarni ajratish orqali 
ma'lum turkum tizimini yuzaga keltirish mumkin. Bundan kelib chiqqan sholda 
qobiliyatlar gurushiga ajratish maqsadga muvofiq. Umumiy qobiliyatlar (sifatlar) 
maxsus qobiliyatlarga (sifatlarga) zid tarzda taqin qilish mumkin emas. Shaxsning 
umumiy qobiliyatlari ularni shosil qiluvchi omillar yaqqol psixologik shodisa yoki 
voqelikdir. Maxsus qobiliyatlar ko’lam jishatdan torroq bo’lishiga qaramay, 
chuqurroq moshiyatni o’zlarida mujassamlashtiradi. Rus olimi I. P. Pavlov o’z 
ta'limotida " badiiy", "fikrlovchi", "o’rta" tiplarga ajratilgan shaxslarning ana shu 
uchta tipdan bittasiga taalluqli ekanligini tavsiflab beradi. Muallif ushbu 
tipologiyani yaratishda oliy nerv faoliyatining birinchi va ikkinchi signal 
tizimsidan iboratligi to’qrisidagi ta'limotiga asoslanadi. Birinchi signallar va 
ikkinchi signallar tizimsi esa obrazlar shaqida so’zlar orqali signal berishdan 
iboratdir. Ikkinchi signallar tizimsi I.P.Pavlov tomonidan "signallarning signali" 
deb nomlangan edi. Ushbu tipologiyani osonroq qilib quyidagicha tushuntirish 
mumkin: 
1) 
shaxs psixik faoliyatida birinchi signallar sitizimsining signallari 
nisbatan ustunlik qilsa inson "badiiy" tipga taalluqlidir;
2) 
mabodo "signallarning signali" nisbatan ustuvor bo’lsa-bu shaxs 
"fikrlovchi tipga" munosibdir; 
3) 
agarda shar ikkala signallar aralashib ketgan bo’lsa (birortasining 
ustunligi sezilmasa)-bu inson "o’rta tipga" mansub odamdir.
4) 
Tipologiyaning o’ziga xos tomonlari qisqacha ifodalanganda yoki 
tavsif qilinganida quyidagilar namoyon bo’ladi: 
1. 
"Badiiy tip" uchun bavosita taa'ssirot, taassirotlar, jonli tasavvur
yorqin idrok, shis-tuyqular (emosiyalar) natijasida vujudga keladigan obrazlarning 
yorqinligi xosdir.
2. 
"Fikrlovchi tip" uchun, mavshumlarning, mantiqiy tizilmalarining, 
nazariy muloshazalarning, metodologik muammolarining ustunligi muvofiqdir.
Badiiy tipning mavjudligi aqliy faoliyatning zaifligi yoki aqilning 
yetishmasligini bildirmaydi, lekin bu o’rinda gap psixikasining obrazlari 
jabshalarini fikrlovchi tomonlari ustidan nisbatan ustuvorligi shaqida borada, 
xolos. Biroq shuni ta'kidlash joizki, shaxsning ikkinchi signallar tizimsi birinchi 
signallar tizimsidan ustunlik qiladi va bu ustuvorlik mutlaqlik xususiyatiga egadir.
Ma'lumki, insonlarning shayot va faoliyatlarida til bilan tafakkurning o’rni 
shal qiluvchi ashamiyat kasb etadi, shaxs tomonidan borliqni aks ettirish jarayoni 
so’zlar, fikrlov vositasida ro’yobga chiqariladi.
Signallar tizimsi orasidagi munosabatni mamavzutik tarzda quyidagicha aks 
ettirish mumkin: 
A) C > C, C-ikkinchi signallar tizimsi, C- birinchi signallar tizimsi; 


25 
B) birinchi signallar tizimsining ikkinchi signallar tizimsidan nisbatan 
ustunligi (" badiiy tip"): C> C qM (m-mazkur tip namoyandalarining borliqni 
emosional va obrazli bilish xususiyati jishatidan ajratuvchi belgisi);
V) "fikrlovchi tip" mana bunday ifodalanishi kuzatiladi: 
Cq n >C (n- mazkur tip namoyandalarini boshqalardan ajratuvchi olamga 
mavshum munosabatning xususiyati).
Shunday qilib, shaxsning u yoki bu faoliyatiga tayyorligi tariqasida yuzaga 
keladigan shar qaysi yaqqol qobiliyatlar tuzilishi o’z tarkibiga yetakchi va 
yordamchi, umumiy va maxsus nomdagi majmua sifatlarni (xislatlarni) qamrab 
olgan bo’lib, murakkab tizimdan iboratdir.

Download 5.01 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   39




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling