14 мавзу: Марказий нерв тизими: Орқа миянинг тузилиши


Download 61.03 Kb.
bet1/5
Sana18.06.2023
Hajmi61.03 Kb.
#1585896
  1   2   3   4   5
Bog'liq
Orqa miyaning tuzilishi va vazifasi. Neyron turlari haqida ma\'lumot bering.


Orqa miyaning tuzilishi va vazifasi. Neyron turlari haqida ma'lumot bering.
Reja:


1. Nerv tizimining tuzilishi, funksiyasi va ahamiyati.
2. Neyron, nerv tolasi va neyrogliyaning tuzilishi, vazifalari.
3. Orqa miyaning tuzilishi, funksiyasi.
4. Refleks. Refleks yoyi
Nerv tizimining tuzilishi, funksiyasi va ahamiyati. Nerv tizimining funksiyasi ikki qismga bo‘lib o‘rganiladi. Nerv tizimining birinchi funksiyasi odam organizmining barcha hujayra, to‘qima, a'zo va tizimlarining ishini boshqarish, tartibga solish hamda ularning bir-biri bilan o‘zaro bog‘lanishini ta'minlashdan iborat. I. P. Pavlov nerv tizimining bu funksiyasini uning quyi funksiyasi deb atagan. Bu vazifani orqa miya va bosh miyaning quyi qismlari (uzunchoq, o‘rta, oraliq miya va miyacha) da joylashgan nerv markazlari bajaradi. Nerv tizimining ikkinchi funksiyasi shundan iboratki, u odamning tashqi muhit va atrofdagi boshqa odamlar bilan bog‘lanishini, muomalasini, tashqi muhit sharoitiga moslashuvini ta'minlaydi. Tashqi muhit ta'sirida, atrofdagi boshqa odamlar bilan munosabati natijasida odamda paydo bo‘lgan fikrlash, fikrni bayon etish, bilim olish, hunar o‘rganish va ularni esda saqlash kabi yuksak insoniy xususiyatlar ham nerv tizimining ana shu ikkinchi funksiyasiga kiradi. Pavlov nerv tizimining bu funksiyasini oliy nerv faoliyati deb atagan. Nerv tizimining bu funksiyasini uning yuqori qismi (bosh miya yarim sharlari va uning po‘stloq qismi) da joylashgan nerv markazlari bajaradi.
Nerv tizimi ikki qismdan iborat: periferik va markaziy nerv tizimi. Periferik nerv tizimiga orqa miyadan chiqadigan 31 juft sezuvchi, harakatlantiruvchi nerv tolalari, bosh miyadan chiqadig‘an 12 juft nervlar hamda umurtqa pog‘onasi atrofida va ichki a'zolarda joylashgan nerv tugunlari kiradi.
Markaziy nerv tizimiga orqa va bosh miya kiradi. Markaziy nerv tizimining segmentar, ya'ni quyi qismiga uzunchoq miya, Varoliy ko‘prigi, o‘rta va oraliq miya hamda miyacha kiradi. Markaziy nerv tizimining yuqori, ya'ni segment usti qismiga bosh miya yarimsharlari va ularning po‘stloq qismi kiradi. Bajaradigan funksiyasiga ko‘ra, nerv tizimi ikki qismga bo‘linadi: somatik va vegetativ nerv tizimi. Somatik nerv tizimi odam tanasining sezgi a'zolari, skelet muskullari ishini boshqaradi. Vegetativ nerv tizimi ichki a'zolar (nafas olish, qon aylanish, ovqat hazm qilish, ayirish va hokazo) hamda ichki sekretsiya bezlari ishini boshqaradi.
Neyron, nerv tolasi va neyrogliyaning tuzilishi, vazifalari. Nerv to‘qimasi orqa va bosh miyani tashkil etadi. U odam organizmining hamma to‘qima va a'zolari ishini boshqaradi. Nerv to‘qimasi ikki xil hujayralardan tashkil topgan. 1.Nerv hujayrasi, ya'ni neyron. 2.Neyrogliya. Nerv hujayrasi bajaradigan funksiyasiga ko‘ra ikki xil: sezuvchi va harakatlantiruvchi bo‘ladi. U har xil shakllarga ega: doirasimon, yulduzsimon, ovalsimon, noksimon va h.k. Neyronning hajmi ham turlicha bo‘ladi. Boshqa hujayralardan farqi shundaki, unda membrana, sitoplazma va yadrodan tashqari bitta uzun va bir nechta kalta o‘simtalar ham bor. Uzun o‘simtasi akson, kalta o‘simtalar dendritlar deyiladi. Nerv hujayrasining uzun o‘simtasi bosh va orqa miyadan chiqib to‘qima va a'zolarga boradi. Uning uzunligi bir necha sm dan 1,5 metrgacha bo‘lishi mumkin, ayniqsa qo‘l va oyoq muskullarini ta'minlaydigan nerv tolalari uzun bo‘ladi. Uzun o‘simtalar ustidan yupqa, yumshoq, oq rangli, mielin parda bilan o‘ralgan bo‘ladi bu parda nerv tolasini himoya qilish funksiyasini bajaradi. Nerv hujayralarining kalta o‘simtalari bosh va orqa miyadan tashqariga chiqmaydi. Ular bir hujayrani uning atrofidagi boshqa nerv hujayralari bilan bog‘lab turadi.
Neyrogliya. Nerv to‘qimasi tarkibiga kiruvchi hujayra bo‘lib, orqa va bosh miyadagi nerv hujayralari orasida joylashadi. Neyrogliya hujayralarining o‘simtalari juda ko‘p bo‘lib, ular bosh va orqa miyadan tashqariga chiqmaydi. Bu hujayralar neyronlarni oziqlantirish vazifasini bajaradi.
Orqa miyaning tuzilishi, funksiyasi. Orqa miya umurtqa pog‘onasi kanalida joylashgan bo‘lib, uzunligi katta odamda 40-45 sm, massasi 30-40g bo‘ladi. Orqa miyada 13 mln dan ko‘proq nerv hujayralari bor. Nerv hujayralarining tanasi 0,1 mm dan oshmaydi. Lekin ba'zi nerv hujayralari tolasining uzunligi 1,5 m gacha yetadi. Orqa miya uch qavat parda bilan o‘ralgan. Tashqi qavati qattiq, o‘rta qavati o‘rgimchak to‘risimon va ichki qavati yumshoq parda bo‘ladi.
O‘rta va ichki parda orasida orqa miya suyuqligi bo‘ladi. Orqa miyaning yuqori qismi birinchi bo‘yin umurtqasiga to‘g‘ri keladi va bosh miyaning pastki qismi bo‘lgan uzunchoq miyaga tutashadi, pastki qismi 1-2 bel umurtqalari sohasida konus shaklida tugaydi. Undan pastga ip shaklida davom etadi, ipning yuqori qismida nerv hujayralari bo‘lib, ipning uchi umurtqa pog‘oiasining dum qismida tugaydi. Orqa miya 31-33 segmentdan iborat. Shularning 8 tasi bo‘yin qismida, 12 tasi ko‘krak, 5 tasi bel, 5 tasi dumg‘aza va 1-3 tasi dum qismida bo‘ladi. Orqa miya ko‘ndalangiga kesilsa, u ikki xil moddadan: tashqi qismi oq modda, ichki qismi kulrang moddadan tuzilganligi ko‘rinadi. Kulrang modda kapalak yoki H harfiga o‘xshash bo‘lib, u nerv hujayralaridan tashkil topgan. Orqa miyaning oq moddasi nerv tolalarining yig‘indisidan tashkil topgan bo‘lib, ular orqa miyaning turli segmentlaridagi nerv hujayralarini bir-biriga va ularni bosh miyaning nerv hujayralari bilan tutashtiradi. Bu nerv tolalari orqa va bosh miya nerv markazlaridan impulslarni bir-biriga o‘tkazish funksiyasini bajaradi. Orqa miya kulrang moddasining bir juft oldingi, bir juft orqa va bir juft yon shoxlari bo‘ladi. Oldingi shoxlarida harakatlantiruvchi nerv hujayralari, orqa shoxlarida sezuvchi, yon shoxlarida vegetativ nerv hujayralari joylashgan. Ulardan harakatlantiruvchi, sezuvchi va vegetativ nervlarning uzun tolalari chiqib, to‘qima va a'zolarga boradi. Nerv hujayralarining kalta o‘simtalari hujayralarni bir-biri bilan tutashtiradi. Ular umurtqa pog‘onasining kanalidan tashqariga chiqmaydi.
Orqa miya reflektor va o‘tkazuvchilik funksiyasini bajaradi.
Orqa miyaning refleks funksiyasi. Orqa miyaning reflektor funksiyasi reflekslar hosil bo‘lishidan iborat. Orqa miya reflekslari mashhur fiziolog olim I. M. Sechenov tomonidan baqada o‘rganilgan. Bosh miyasi olib tashlangan baqaning keyingi oyoq panjasiga kislota yoki biron mexanik qitiqlagich ta'sir ettirilganda, baqa ta'sirga javoban o‘sha oyog‘ini tortib oladi. Agar baqaning panjasi qattiqroq qisib olinsa, u nafaqat ta'sir etilgan oyog‘ini, balki ikkinchisini ham tortib oladi. Chunki qattiq ta'sir ko‘rsatilganda qo‘zg‘alish ta'sir berilgan to‘qimaning nerv markazidan tashqari, uning atrofidagi boshqa markazlarga ham tarqaladi. Odamda orqa miyaning harakatlantiruvchi refleksini quyidagi tajribada kuzatish mumkin. Buning uchun tekshiriluvchi odam stulda oyoqlarini chalishtirib o‘tiradi. Uning yuqorida turgan oyog‘ining tizza payiga maxsus rezina bolg‘acha bilan sekin urganda, yuqoridagi oyoq silkinib ko‘tariladi, bu tizzaning harakat refleksini ko‘rsatadi. Tizza refleksi hosil bo‘lishida quyidagi refleks yoyi ishtirok etadi:
Tizza payiga bolg‘acha bilan urilganda, uning muskulida joylashgan retseptor qo‘zg‘aladi. Retseptorning qo‘zg‘alishidan hosil bo‘lgan impuls sezuvchi nerv tolasi orqali orqa miyaning sezuvchi nerv hujayralariga borib, uni qo‘zg‘atadi. Uning qo‘zg‘alishi oraliq

nerv hujayraga o‘tib, undan harakatlantiruvchi nerv hujayrasini qo‘zg‘atadi. Bu hujayradan impuls harakatlantiruvchi nerv tolasi orqali tizza muskulini qisqartirib, oyoqni harakatga keltiradi. Shunday qilib, tizza refleksi quyidagi refleks yoyi bo‘yicha hosil bo‘ladi: retseptor, sezuvchi nerv tolasi - sezuvchi nerv hujayrasi - oraliq nerv hujayrasi - harakatlantiruvchi nerv hujayrasi - harakatlantiruvchi nerv tolasi - muskul. Binobarin, refleks hosil bo‘lishi uchun refleks yoyining barcha qismlari butun va sog‘lom bo‘lishi kerak. Ularning birortasi shikastlansa, refleks hosil bo‘lmaydi.


Orqa miyaning o‘tkazuvchanlik funksiyasi. Tananing turli joylarida retseptorlardan sezuvchi nerv tolalari orqali orqa miya nerv markazlariga kelgan impuls uning oq moddasida joylashgan o‘tkazuvchi nerv yo‘llari orqali bosh miyaning nerv markazlariga o‘tkaziladi. Bosh miyaning nerv markazilarida hosil bo‘lgan qo‘zg‘alish pastga tushuvchi o‘tkazuvchi nerv yo‘llari orqali orqa miyaning shunga taalluqli nerv markazlariga keladi va undan ishchi a'zolarga o‘tkaziladi. Shunday qilib, bosh miya bilan orqa miyaning o‘tkazuvchi yo‘llari orqali barcha to‘qima va a'zolarning sezish hamda harakatlanish funksiyasi boshqariladi. Shuni alohida ta'kidlash kerakki, yuqoriga ko‘tariluvchi va pastga tushuvchi, o‘tkazuvchi nerv yo‘llari bosh miyaning pastki qismlarida kesishadi. Bosh miyaning o‘ng yarim sharlaridagi nerv markazlaridan kelayotgan nerv tolalari chap tomonga, chap yarim sharniki esa o‘ng tomonga o‘tadi. Buning natijasida o‘ng yarim shar tananing chap tomonidagi to‘qima va hujayralar funksiyasini, chap yarim shar esa o‘ng tomonidagi to‘qima va a'zolar funksiyasini boshqaradi.
Orqa miyaning har qaysi segmentida joylashgan nerv markazlari (nerv hujayralari to‘plami) tananing ayrim qismlaridagi to‘qima va a'zolarning sezuvchanligini hamda harakatini ta'minlaydi. Jumladan:
- orqa miyaning bo‘yin segmentida joylashgan nerv markazlari tananing bosh sohasidan to ko‘krakning 5-qovurg‘asigacha, qo‘lning tashqi yuzasi, kaft-barmoqlarning terisi hamda muskullarning sezish va harakatlanish funksiyasini ta'minlaydi;
- orqa miyaning ko‘krak segmentida joylashgan nerv markazlari ko‘krak qafasining 5-qovurg‘a sohasidan boshlab, to qovuqqa qadar va qo‘lning ichki yuzasining teri hamda muskullarini, shuningdek, ushbu sohada joylashgan ichki a'zolarning sezish va harakatlanish funksiyasini ta'minlaydi;
- orqa miyaning bel segmentida joylashgan nerv markazlari tananing qovuq sohasidan boshlab, to oyoqlarning oldingi yuzasi va oyoq barmoqlarigacha bo‘lgan to‘qima va a'zolarning sezish va harakatlanish funksiyasini boshqaradi.
Orqa miyaning qaysi bir segmentida joylashgan nerv hujayralari va ularning nerv tolalari shikastlansa yoki kasallansa, o‘sha joydagi nerv markazlaridan ta'minlanadigan to‘qima va a'zolarning sezish va harakatlanish funksiyasi yo‘qoladi, shu to‘qima yoki muskul shol bo‘lib qoladi.

Neyronlarni birlashtirib, uning tarkibiga kiradigan asab tizimini va miyani tashkil etuvchi asosiy birliklar deb atash odatiy holdir, ammo haqiqat shundaki, bu mikroskopik tuzilmalarning faqat bitta klassi mavjud emas: ular juda ko'p neyronlarning turlari turli shakl va funktsiyalar bilan.


Turli xil neyron sinflari: juda xilma-xilligi
Inson tanasi 37 trillion hujayradan iborat. Asab tizimining ko'pgina hujayralari glial hujayralar, aslida bu bizning miyamizda eng ko'p uchraydigan va biz unutishga moyil bo'lganimiz, ammo qolgan xilma-xillik neyronlar deb ataladigan narsalarga to'g'ri keladi. Elektr signallarini qabul qiladigan va chiqaradigan bu nerv hujayralari o'zaro bog'lanib, asab tizimining turli sohalari orqali signallarni nerv impulslari orqali uzatuvchi aloqa tarmoqlarini hosil qiladi.
Inson miyasi taxminan bor 80 dan 100 milliardgacha neyron. Asab tizimining murakkab funktsiyalarini bajarish uchun asab tarmoqlari javobgardir, ya'ni bu funktsiyalar har bir individual neyronning o'ziga xos xususiyatlarining natijasi emas. Va asab tizimida qilish kerak bo'lgan juda ko'p narsalar va miyaning turli qismlarining ishlashi juda murakkab bo'lganligi sababli, bu asab hujayralari ham ushbu ko'p vazifalarga moslashishlari kerak. Buni qanday qilishadi? Ixtisoslashgan va neyronlarning har xil turlariga bo'lish.
Ammo neyron sinflarining xilma-xilligini o'rganishni boshlashdan oldin, keling, ularning umumiy jihatlari: ularning asosiy tuzilishi.
Neyronning tuzilishi
Miya haqida o'ylaganimizda, odatda neyronlarning tasviri yodga tushadi. Ammo hamma neyronlar ham har xil turlarga o'xshamaydi. Biroq, odatda uning tuzilishi quyidagi qismlardan iborat:
Miyelin haqida ko'proq ma'lumotni bizning maqolamizda bilib olishingiz mumkin: "Miyelin: ta'rifi, funktsiyalari va xususiyatlari"
Akson bo'linadigan va signalni boshqa neyronlarga etkazish uchun javob beradigan qismlardan biri terminal tugmasi deb ataladi. Bir neyrondan ikkinchisiga o'tadigan ma'lumot yuboruvchi neyronning terminal tugmalari bilan qabul qiluvchi hujayraning dendriti o'rtasidagi
Neyronlarning turlari
Neyronlarni tasniflashning turli usullari mavjud va ular turli mezonlarga asoslanib o'rnatilishi mumkin.
1. Nerv impulsining uzatilishiga ko'ra
Ushbu tasnifga ko'ra neyronlarning ikki turi mavjud:
1.1. Presinaptik neyron
Yuqorida aytib o'tilganidek, ikkita neyronning birikmasi sinapsdir. Xo'sh, presinaptik neyron - bu neyrotransmitterni o'z ichiga oladi va uni boshqa neyronga o'tish uchun sinaptik bo'shliqqa chiqaradi..
1.2. Postsinaptik neyron
Sinaptik tutashgan joyda bu neyrotransmitterni qabul qiladigan neyron.
2. Vazifasiga ko'ra
Neyronlar bizning markaziy asab tizimimizda turli funktsiyalarga ega bo'lishi mumkin, shuning uchun ular shunday tasniflanadi:
2.1. Sensor neyronlar

Download 61.03 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling