Badiiy tarjimada ekvivalentlik va adekvatlik masalasi


Download 101.82 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/2
Sana22.12.2022
Hajmi101.82 Kb.
#1043264
  1   2
Bog'liq
754-Article Text-1689-1-10-20201124



BADIIY TARJIMADA EKVIVALENTLIK VA ADEKVATLIK MASALASI 
Nigina Elbek qizi Pardayeva 
Toshkent davlat o'zbek tili va adabiyoti universiteti 
Annotatsiya: Ushbu maqolada adekvatlik va ekvivalentlik terminlari va bu 
tushunchalarning badiiy tarjimada qo'llanish funksiyalari va masalalariga 
bag'ishlanadi. Bundan tashqari, maqolada badiiy asarlarni tarjima qilish jarayonida 
frazeologik ibora va birliklarning bir tildan ikkinchi tilga o'girishda tarjimaning 
adekvat usulidan qo'llagan holda mos ekvivaletlarini qo'llay bilish masalalari ba'zi 
misollar orqali aniq ifodalab berilgan. 
Kalit so'zlar: Ekvivalent, adekvat, tarjima nazariyasi, tarjimachilik, frazeologik 
ibora, sinomik ibora, komponent, o'zbekcha va inglizcha so'zlar. 
 
THE ISSUE OF EQUIVALENCE AND ADEQUACY IN LITERARY 
TRANSLATION 
Nigina Elbek qizi Pardayeva 
Tashkent State University of Uzbek Language and Literature 
 
Abstract: This article deals with the terms adequacy and equivalence and the 
functions and issues of application of these concepts in literary translation. In 
addition, the article clearly illustrates the use of appropriate equivalents of 
phraseological expressions and units in the process of translating works of art from 
one language to another using an adequate method of translation. 
Keywords: Equivalent, adequate, translation theory, translation, phraseological 
expression, synonymous phrase, component, Uzbek and English words. 
Tarjima - millatlararo muloqotning eng muhim ko'rinishi bo'lib, bir tildagi 
matnni boshqa tilda qayta yaratishdan iborat adabiy ijod turi hisoblanadi. 
Har bir sohaning o'zi tadqiq qiladigan yo'nalishi, o'rganadigan muammolar 
tizimi mavjud bo'ladi. Xuddi shunday tarjima sohasida ham bir qancha o'rganiladigan 
masalalar bo'lib, biz ko'rib chiqadigan masala»badiiy tarjimada ekvivalentlik va 
adekvatlik masalasi"dir. 
Adekvat - (lot.»adequatues», «o'xshash», «to'la mos», «bir xil» degan ma'nolarni 
anglatadi) tarjima mukammal tarjima hisoblanadi. Adekvat tarjima tushunchasining 
mualliflari bo'lgan A.N.Feorov va Ya.L.Reskerning fikricha,»mukammal tarjima 
deganda, asl nusxani to'liq aks ettiruvchi, uning muvofiq va u bilan tenglashadigan 
tarjima adekvat tarjima deyiladi". 
"Science and Education" Scientific Journal
November 2020 / Volume 1 Issue 8
www.openscience.uz
318


Ekvivalent tarjima bu - badiiy matnni to'liq aks ettirib berish va asl nusxa 
matnining mazmunini saqlagan holda tarjima qilishdir. 
Yirik tarjimashunos olimlar Ya.L.Resker, A.Shveytser, L.Barxudarov va 
V.Komissarovning lingvistik tarjima nazariyasiga oid bo'lgan adekvat va ekvivalent 
tarjima haqida quyidagi fikrlarni aytadilar :»Adekvat tarjima ekvivalentlikning oliy 
darajasi bo'lib, unda asliyatning janriy - stilistlik talablari, barcha lisoniy va 
g'ayrilisoniy (ekstralingvistik ) omillar hisobga olingan, maksimal darajada hissiyot 
va asliyat va asliyat ruhi saqlangan bo'ladi. Har bir adekvat tarjima, albatta, 
ekvivalent bo'ladi, ammo har bir ekvivalent tarjimani adekvat deb bo'lmaydi". 
Tarjimashunoslikda adekvat va ekvivalent tushunchalarini ko'plab uchratishimiz 
mumkin. 
Odatda, badiiy tarjimada bir tildagi frazeologik iboralarni ikkinchi tilga 
ekvivaletlar yordamida tarjima qilish adekvat tarjima yaratishning eng samarali yo'li 
hisoblanadi. Chunki ekvivaletlar iboralar ma ' nolaridan tashqari ularning obrazli 
asoslari ham bir - biriga o'xshaydi. Bu esa ularning stilistlik funksiyasi jihatdan bir - 
biriga ko'proq mos bo'lishini ta' minlaydi . Shuning uchun ham tarjibali tarjimonlar 
o'z ishlari davomida ko'proq bu usulni qo'llashga harakat qiladilar . Biroq 
ekvivalentlar yordamida tarjima qilinganda ham originaldagi tarjima tilidagi iboralar 
ma ' nolarini, ular o'tab kelayotgan stilistik funksiyalarni chuqur tushunmasdan 
qo'llash adekvatlikning yaralmay qolishiga sabab bo'lishi mumkin. Buni quyidagi bir 
biriga ekvivalent bo'lgan inglizcha va o'zbekcha frazeologik iboralar orqali asoslab 
beramiz :
«Fish begins to stink at the head»//»Baliq boshidan sasiydi» 
«The dog bark, but the caravan goes on»//»It hurar - karvon o'tar» 
«Cut your coat according your cloth»//»Ko'rpangga qarab oyoq uzat» 
Bir tildagi iborada mavjud komponentlar ikkinchi tildagi iborada formal 
ravishda yo'q, ammo iborani talaffuz etganda o'sha yo'q komponentlar ham ko'zda 
tutiladi. Keltirilgan misollarda ko'rinib turibdiki, bu iboralarning o'zbekcha variantlari 
inglizcha variantlariga qaraganida qisqaroq ya' ni, o'zbekcha variantlarda mavjud 
bo'lgan ba'zi komponentler tushirib qoldirilgan. Lekin o'zbek tilida ham iboralarni 
talaffuz qilganda o'sha tushirilib qoldirilgan komponentler nazarda tutiladi. 
Aksincha, bir tildagi frazeologik iboralarni ikkinchi tilga muqobil variantlar 
yordamida tarjima qilish ham tarjimaning originaldagidek chiqishiga olib keladi. 
Bunda tarjimaning qiyinchiligi shundaki, u iborani tarjima qilish uchun tarjima tilida 
mavjud bo'lgan sinomik iboralardan eng mosini tanlay olishi zarur. Misol uchun:
«Every dog is lion at home»// har kim o'z uyida bek».
Tarjimachilikda ayniqsa, badiiy tarjimada ekvivalentlik va adekvatlik masalasi 
mühim ahamiyatga ega . Chunki tarjimon asliymonand tarjimaga erishishi uchun 
ekvivalent va adekvat tarjimadan xabardor bo'lishi kerak. Tarjimon adekvatlik va 
"Science and Education" Scientific Journal
November 2020 / Volume 1 Issue 8
www.openscience.uz
319


ekvivalentlikni tug'ri qo'llay bilishi va frazeologik ibora va birliklarning 
muqobillarini topib qo'yishi badiiy tarjimaning asosiy masalalaridan biridir. Chunki 
tarjimon mukammal va asliymonand tarjimaga erishish uchun har bir badiiy parchani, 
iborani xuddi o'zidek teng ekvivalentlarini qo'llash, nafaqat to'g'ri va mos muqobilini 
balki, o'sha matnning mazmun - maqsadini, aynan nimani ifodalayotganini ham 
ko'rsata bilishi lozim. Ana shundagina tarjimon haqiqiy tarjimaga erishadi. Bu haqida 
Irland olimi Jeyms Joys shunday deydi:
«Asliymonand tarjimaga erishish uchun asliyat badiiy - estetik qimmati, ikki til 
lisoniy vositalarining lug'aviy muvofiqliklari hamda asliyatga mansub bo'lgan 
xalqning moddiy, ma' naviy, siyosiy va iqtisodiy hayoti bilan bog'liq omillar 
tarjimada to'laqonli aks ettirilishi lozim». 
Shunday ekan, har bir tarjimon asliymonand, haqiqiy, badiiy estetik jihatdan 
tarjimaga erishish uchun adekvat va ekvivalent tarjima masalalarini o'rganishi va 
rivojlantirishi lozim. Ana shundagina, badiiy tarjima adabiyoti durdonalari yanada 
ko'payadi. 
Demak, tarjima amaliyotini yanada jonlantirish, tarjima nazariyasini zamonaviy 
dunyo ilmi darajasiga ko'tarishga barchamiz ma'sulmiz. 

Download 101.82 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling