Falsafiy asosiy qonunlari


Download 25.46 Kb.
Sana12.12.2020
Hajmi25.46 Kb.
#165175
Bog'liq
Falsa To'rabek pechat daftarga
termokimyodan laboratoriya ishlanmasi, 1-Mustaqil ish (Chiziqli algebra), 7-топшириқ..., 7-топшириқ..., anatomyandphysiologyof lungs, 39561r, 39561r, Анкета, diskret-3-amaliy, diskret-3-amaliy, 1 - LABORATORIYA ISHI, 1 - LABORATORIYA ISHI, KIBERDAN 2-AMALIY, 1 - LABORATORIYA ISHI, Mustaqil ish

Falsafiy asosiy qonunlari

Reja:


  1. Falsafada qonun tushunchasi va uning moxiyati.

  2. Qonun va qonuniyat.

  3. Miqdor o’zgarishdan sifat o’zgarishga o’zaro o’tish qonuni.

  4. Qarama-qarshiliqlar birligi va kurashi qonuni.

  5. Inqorni inqor qonuni.

  6. Falsafada qonun tushunchasi va uning moxiyati. Qonun va qonuniyat.

Odamzod qonunlar orqali olamning sir-asrorlarini bilish imqoniyatiga ega bo’ladi. Falsafiy qonunlar dunyodagi o’zgarishlar, paydo bo’lish va yo’qolishlar, rivojlanish va taraqqiyot mexanizmlarini anglab olish imqonini beradi. qonun – muayyan shart-sharoitda voqealar rivojining xususiyati va yo’nalishini belgilaydigan, ma’lum bir qat’iy natijani taqoza etadigan ob’eqtiv dunyodagi narsa va xodisalarning muxim zaruriy, umumiy nisbiy, barqaror munosabatlar ifodasidir.

Falsafada qonun tushunchasi va uning moxiyati. Qonun va qonuniyat.

Tabiat qonunlari yer yuzida inson bo’lmagan davrda xam mavjud bo’lgan. Jamiyat qonunlari esa inson faoliyati natijasida paydo bo’lgan shart – sharoitlar bilan bog’liq ravishda yuzaga kelgan. Jamiat qonunlari kishilarning ijtimoiy munosabatlaridagi eng umumiy, muxim bog’lanishni ko’rsatadi. Yana bir farqi shuki, jamiyat qonunlariga nisbatan tabiat qonunlari asti-sekinlik bilan o’zgarib boradi. Ijtimoiy qonunlar esa ma’lum davr mobaynida amal qilgandan so’ngra, o’z-o’rni yangi qonunlarga bo’shatib beradi, ba’zilari o’z kuchini yuqotadi. Xarakat qilish doirasiga qarab qonunlar: eng umumiy, umumiy va xususiyga bulinadi. Moddalarning saqlanishi va aylanishi qonuni, energiyaning bir turdan ikkinchi turga o’tishi qonuni umumiy qonunlarga, xususiy qonunlarga esa, masalan kulon qonuni kabilar qiradi.

Miqdor va sifat o’zgarishlarining bir-biriga o’tish qonuni.

Miqdor o’zgarishlarining sifat o’zgarishlariga o’tish qonuni falsafaning asosiy qonunlaridan biridir. Bu qonunning moxiyati shundan iboratki,narsa va xodisalardagi sezilarli bo’lmagan mikdoriy o’zgarishlar asta sekin to’plana borib, tarakkiyotning ma’lum bir bosqichida me’yorni buzadi va sakrash yo’li bilan tub sifat o’zgarishlariga olib keladi.

Miqdor va sifat o’zgarishlarining bir-biriga o’tish qonuni.

Miqdor va sifat birlikda, bo’lib, bir-biriga o’tib turadi. Miqdor sifatga va aksincha, ma’lum sharoitda sifat mikdorga o’tadi. Narsa va xodisalarning sifati ob’ektiv bo’lsa-da, nisbiydir, chunki ular o’rtasidagi chegara o’zgaruvchan bo’lib, ularni mutloqlashtirish mumkin emas. Xuddi shuningdek, narsalarni miqdoriy muayyanligi xam o’zgaruvchandir. Modomiki, ob’ektiv olam doimiy xarakatda, o’zgarish va rivojlanishda ekan, narsalarning miqdoriy va sifatiy muayyanligi, ularning xossalari xam o’zgarish va rivojlanishdadir. Miqdor va sifat o’zgarishlarining aniq xolatini bilish fan va ijtimoiy amaliyot uchun muxim axamiyatga ega.

Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni.

Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuniga muvofiq xar bir narsa bir-biri bilan uzviy aloqada bo’lgan va biri ikkinchisini istisno etuvchi qarama-qarshi tomon va kuchlarga ega bo’lib ular o’rtasidagi kurash natijasida eskining yuqolishi va yangining paydo bo’lishi yuzaga keladi.

Ma’lumki, narsalar turli- tumandir. Xamma tomonlari bilan aynan o’xshash bo’lgan ikki narsaning o’zi yo’k. Narsalarning tafovvut darajasi xam bir xil emas: muxim va nomuxim tafovvutlar mavjud.

Narsa va xodisalardagi tafovvutlar qarama-qarshiliklar asosini tashkil etadi. Qarama-qarshiliklar deb shunga aytiladiki, tabiatdagi narsa va xodisalargada mavjud bo’lgan tomonlar, xossalar va yo’nalishlar bir-birini inkor qiladi, bir vaqtning o’zida bir-birini taqazo xam qiladi. Masalan, magnitdagi shimoliy va janubiy kutblar, elektrning manfiy va musbat zaryadlari, atomdagi tortilish va itarilish, ijtimoiy xayotdagi yovuzlik va ezgulik o’zaro bir-birini inkor etadi va ayni vaqtda biri ikkinchisini taqazo etadi.

Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni.

Qarama-qarshiliklar birligi va kurash qonuni bilish jarayonida xam o’z ifodasini topadi. Ma’lumki, bilish jarayoni bir biriga uzviy bog’lik bo’lgan xissiy va ratsional bilishdan iboratdir. Xissiy bilish orkali inson narsa va xodisalarning faqat tashqi tomonlari va xususiyatlari to’g’risida ma’lumot oladi, mavxum tafakkur orqali esa ularning ichki munosabatlarini belgilovchi qonuniyatlarni biladi. Bu yerda xissiy va ratsional bilish bir jarayonning ikki ajralmas, ammo bir biridan farq qiluvchi muxim tomonlaridir.

Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonunining umumiylik xususiyati moddiy dunyodagi xamma narsa va xodisalarga xos ekanligidagina emas, balki ziddiyatlar narsa va xodisalarga, ularning paydo bo’lishidan tortib xalok bo’lishigacha boshidan oxirigacha singib ketgan.

Inkorni inkor qonuni.

Inkorni inkor qonuniga muvofiq ob’ektiv voqelikdagi narsa va xodisalarning rivojlanishi jarayonida eskining yangi tomonidan inkor qilish ro’y beradi. Birok eskilik butunligicha inkor qilinmay, undagi ijobiy tomonlar saqlanib qoladi.

Metafizik yo’nalish inkorning ijodiy yaratuvchanlik rolini tan olmaydi. Bundan farqli ularoq, dialektik qarash eski narsani yangi narsa inkor qilishini ta’kidlaydi. Xar bir jarayon inkor qilish jixatiga ega. Ichki zidiyatlar tufayli tarakkiyot jarayonini ertami kechmi eski narsaning yemirilishiga va yangi narsani vujudga kelishiga olib keladi.

Inkorni inkor qonuni.

Eskining o’rniga yangining kelishi uning kundan kunga mustaxkamlanishi, rivojlanishi va ularning ajralmasligi taraqqiyotning boshlanish xususiyatini belgilaydi. Yangi eskining o’rnini egallab borishida eskidan ijobiy, muxim tomonlarini o’zida mujassamlashtirib, yuqorirok sifat xususiyatlariga aylanadi. Eskining o’rniga kelgan Yangi dastlab, imkoniyat ko’rinishida bo’ladi. Bu imkoniyatning voqeylikka aylanishi ma’lum shart-sharoitlardagina amalga oshadi. Ijtimoiy xayotda yangilikning galabaga erishuvini ta’minlashda kishilarning faoliyati zarurdir.

«Bizning tushunchamizda, qotib qolgan eski aqidalardan voz kechish- o’z tarixiy o’tmishimizdan voz kechish degani emas, bu bir yoqlama tor fikrlashdan voz kechish demakdir» deydi I.Karimov.



Qadriyatlar falsafasi masalasi
Reja:

1. Qadriyat kategoriyasi, uning asosiy shakllari va masalasi.

2. Qadriyatlar mavzusining tarixiy ildizlari.

3. Ijtimoiy taraqqiyot jarayonida qadriyatlarga munosabat.

4. Qadriyatlarning inson va jamiyat hayotidagi ahamiyati.

Qadriyatlar tug’risidagi fan — Aksiologiya (aksio — qadriyat, logos fan, ta`limot ma`nosini anglatadi) falsafaning shu masalani o’rganadigan va u bilan shug’ullanadigan sohasi hisoblanadi. Sobiq Ittifoq davrida bu tug’rida nihoyatda kam ma`lumotlar bor edi. Istiqlol tufayli qadriyatlar tug’risidagi qarashlarimiz shitob bilan o’zgardi. Sobiq Ittifoqning ilgari ulug’langan partiyaviy-sinfiy qadriyatlari sarobga aylandi, zamona realliklari talablariga javob bera olmay, o’tgan o’n yilliklardan iborat tarix sahifalari bilan birga yopilib ketdi. O’zbekistonda qadriyatlarga e`tibor kuchaydi, uning turli qirralari olim va mutahassislar tomonidan tahlil etilmoqda. Qadriyatlar falsafasi — Aksiologiyaning ko’pdan-ko’p mavzulari mutahassislarimizning ilmiy izlanishlarida o’ziga xos o’rin tutmoqda.

«Moziyga qaytib ish qo’rmoq hayrlidir», deb yozgan edi Abdulla Qodiriy «O’tgan kunlar» romanida. Huddi shunday, «Qadriyat o’zi nima?» savoliga javob berishdan oldin mavzuning tarixini, qisqa bo’lsa-da, o’rganmoq lozim. Busiz qadriyatlarning bugun va kelajakdagi ahamiyatini tushunib bo’lmaydi.

Qadriyatlar mavzusining tarixi, ildizlari va insoniyatga hos qadrlash tamoyillari shakllanishi uzoq o’tmishga ega. G’arb olimlari bu borada, asosan, Yevropa madaniy merosi va g’oyalariga tayanadilar, ko’plab allomalarning nomlarini tilga oladilar. G’arbda qadriyatlar bilan shug’ullanadigan falsafiy soha — Aksiologiya (aksio — qadriyat, logos — ta`limot) fanining shakllangani ham ularning bunday qarashlari uchun muayyan asos bo’ladi. Biz Suqrot va Aflotun, Arastu va Hegellar katta e`tibor bergan bu mavzuning G’arb falsafasida o’z tarixiga ega ekanligiga shubha qilmaymiz.

Ammo ushbu mavzu ko’hna va navqiron Sharq, hususan O’zbekiston uchun begona emas! Uning eng teran jihatlarini faqat G’arbdan emas, balki Sharqdan qidirish ham foydadan holi bo’lmasa kerak. Nomlari civilizaciyamiz tarixiga abadiy bitilgan Xorazmiy, Forobiy, al-Buhoriy, at-Termiziy, Beruniy, Ibn Sino, Najmiddin Kubro, Yassaviy, Naqshband, Ulug’bek, Navoiy, Mashrab, Bedil, Behbudiy, Avloniy kabi mutafakkirlar ijodida ham bu mavzuning izlari bor, teran qirralari ochilgan. Gap ana shu izlarni izlab topishda, ularni unutmaslikda, sayqallab turishda, zamona realliklari nuqtai nazaridan holisona talqin qilishdadir.

Avlod va ajdodlarimiz yaratgan qadrlash mezonlarining tarixi eng qadimgi naqllar, rivoyatlar, afsona, hikoyat, dostonlarga, ya`ni halq og’zaki ijodi namunalariga borib taqaladi. Spitamen, Muqanna va Jaloliddin Manguberdi tug’risidagi asarlarda, Alpomish, To’maris va Shiroq tug’risidagi afsona va dostonlarda vatanparvarlik, halq va yurt ozodligi uchun fidoyilik kabi ko’plab umuminsoniy qadriyatlar tasvirlangan. Ma`naviy merosimizning yorqin namunasi – «Avesto» zardo’shtiylikning muqaddas kitobi bo’lganligidan, unda bu dinning qadriyatlar tizimi, qadrlash mezonlari, o’sha davrdagi milliy G’oyalar yorqin ifodalangan.

Qadrlash tug’risidagi qarashlar rivojida VIII-XII asrlar katta ahamiyatga ega. Bu davrda arab istilosi amalga oshirilgan, islom hukmron dinga aylangan edi. E`tirof etish kerakki, Qur`on va Hadislarda ta`riflab berilgan ilohiy qadriyat va qadrlash masalalari halqimiz tarixi va madaniyatiga ta`sir ko’rsatgan. Shu bilan birga, arab istilosi davrida ko’pgina milliy qadriyatlarimizning yo’qotib yuborilganligini ham qayd qilmoq kerak. Bu tug’rida Beruniy «Qadimgi halqlardan qolgan yodgorliklar» asarida afsus bilan yozib qoldirgan.

Sivilizaciyamiz qadriyatlari va halqimizga hos qadrlash me`yorlari musulmon Sharqi va arablar dunyosi madaniyatining rivojiga ham nihoyatda katta aks ta`sir ko’rsatgan. Tarihda nomlari saqlangan allomalarimiz o’z navbatida butun jahon, Sharq madaniyatiga G’oyat katta hissa qo’shganlar. Bunday fikrni Abu Hanifa, al-Buhoriy, at-Termiziy, Kubro, Ahmad Yassaviy, Naqshband kabi ilohiyot ilmining zabardast allomalari tug’risida ham aytish joiz. Ularning har biri o’z zamonasida islomni civilizaciyamizning yuksak madaniyati nuqtai nazaridan tarQib va tashviq etdilar, islom falsafasini yuksaklikka ko’tardilar, mazkur dinning butun jahonda katta mavqega ega bo’lishida muhim faoliyat ko’rsatdilar. Bu esa ushbu zotlarning nomlarini islom dini jahon sahnida qancha tursa, shunga qadar boqiy ayladi. ularning islom falsafasi va ilohiyotiga, uni zamona zayllari orasidan o’tishi jarayoniga ko’rsatgan nihoyatda katta ta`siri tug’risida mahsus tadqiqotlar olib borish mumkin. Afsuski, manbalar etarli bo’lishiga qaramasdan, yurtimiz civilizaciyasining islom dini rivojiga va azaliy islom mamlakatlarining madaniyati taraqqiyotiga aks ta`siri tug’risida yozilgan asarlar haligacha kam, bu tug’rida keng qamrovli tadqiqotlar olib borish zaruriyati allaqachon etilgan.

Masalaning muhimligi atoqli enciklopedik olimlar — Horazmiy, Forobiy, Beruniy, ibn-Sino, al-FarQoniy kabi civilizaciyamizning zabardast namoyandalari ijodi va merosi ko’zgusida yanada yaqqolroq namoyon bo’ladi. Zero, ular nafaqat Markaziy Osiyo, arab-musulmon civilizaciyasi, balki jahon madaniyati taraqqiyotiga nihoyatda katta hissa qo’shganlar, yurtimiz qadriyatlari ta`sirini butun olamga yoyilishida hizmat qilganlar.

Shu bilan birga, umuminsoniy madaniyatning bebaho durdonalarini yaratgan UluQbek, Lutfiy, Navoiy, Bobur kabi zotlarning jahon civilizaciyasiga qo’shgan hizmatlarini tilga olmay bo’ladimi?

Afsuski, civilizaciyamizga hos eng yuksak qadrlash mezonlarini yaratgan o’rta asrlardagi ko’tarilish davri temuriylar saltanatidan so’ng asta-sekin tanazzulga yuz tutdi, markazlashgan davlat parchalanib ketdi. Avval Hiva honligi va Buhoro amirligi, so’ngra Qo’qon honligi vujudga keldi. Uch yuz yildan ortiqroq davrni o’z ichiga olgan bu jarayon honlik, amirlik, turli sulolalar, uruQlar o’rtasidagi urushlar, tinimsiz ziddiyatlar orqali kechdi, yahlit civilizaciyamizning hamjihatligini ta`minlaydigan umumiy qadriyatlar tizimi darz ketdi, qadrlash mezonlari ham bir qadar o’zgara boshladi.

XIX asrning o’rtalariga kelib, amirlik va honliklarga bo’linganligiga qaramasdan, mustaqil yashagan Turkiston chor Rossiyasi tomonidan bosib olindi, yurtimiz imperiyaning mustamlakasi bo’lib qoldi. Mustamlakachilarning qadriyatlari va qadrlash mezonlari halqimiz orasiga zo’rlik bilan singdirila boshlandi. XIX asrning ohirlari va XX asr boshlarida yurtimizda «jadidlar» oqimi vujudga keldi. M. Behbudiy, So’fizoda, Avloniy, Cho’lpon, Fitrat va boshqa jadidlar merosiga diqqat qilinsa, o’sha davrda yurtimizda ma`naviy tushunchalarning ko’lami qanchalik keng bo’lganligini, falsafiy tilning naqadar boyligini, uning adabiyot bilan qanchaliy uyQunligini yaqqol ko’rish mumkin. Ularning asarlarida gohida biz allaqachon esimizdan, tilimizdan va balki dilimizdan ham chiqarib yuborgan qadriyatlar, tushunchalarga duch kelamiz. Jadidlarning merosi halqimiz madaniyatiga yanada kattaroq ta`sir ko’rsatishi mumkin edi. Afsuski, bolsheviklar boshlagan siyosiy jarayonlar bu avlodning boy merosini o’z domiga tortdi, uning taqdiri ayanchli kechdi, ta`qiqlab qo’yildi. O’tmish avlodlar ardoqlagan va buyuk ajdodlarimizdan meros qolgan sharqona qadrlash mezonlarini yuz o’ttiz yil sarobga aylantirish uchun qilingan urinishlarning oqibatlari haligacha sezilib turadi. Faqat mustaqillik yillariga kelibgina ushbu sohada ham ijobiy siljishlar boshlandi.


Sobiq Ittifoqda qadriyatlarga munosabat qanday edi?

Dunyoning oltidan bir qismini egallab turgan mamlakatda qadrlashning umuminsoniy tamoyillarini barqaror qilish u yoqda tursin, haqiqiy qadriyatshunoslik nuqtai nazaridan tadqiqotlar olib borishga ham izn berilmas edi. Faqat asrimizning 60-yillariga kelib, qadriyatlar muammosi ba`zi mutahassislar tomonidan tahlil qilina boshlagan bo’lsa-da, 90-yillargacha falsafa darsliklarida alohida mavzu sifatida o’z o’rniga ega bo’lmadi. Hukmron mafkuraning tarkibiy qismiga kirmaganligi, mavzularining juda kam tadqiq qilinganligi va nihoyatda oz ahamiyat berilganligidan mahsus falsafiy tadqiqotlar sohasiga aylana olmadi. Aksiologiya nomi bilan sobiq Ittifoqda birorta ham darslik yoki o’quv qo’llanmasi chop etilmagan, hatto universitetlarning faylasuf, jamiyatshunos, tarihchi va boshqa ijtimoiy mutahassislar tayyorlaydigan gumanitar bo’limlarida ham bu sohaga oid mahsus bilimlar berilmas edi.

Qadriyatlar tug’risidagi Qarbda keng tarqalgan aksiologiya fani rivojlangan mamlakatlarda inson qadri va haq-huquqlariga doir ko’pgina tamoyillarning amaliyoti uchun nazariy asoslardan biri bo’lgan ilmiy sohalar qatoriga kiradi.

Mustaqillik va qadriyatlar mavzusi. Istiqlol yillarida O’zbekistonda bu mavzuga umuminsoniy tamoyillar asosida yondashish shakllandi. Bunday qarashning vujudga kelishi, qadriyatlarning ijtimoiy va ma`naviy yangilanishi, jamiyat a`zolarining kamoloti hamda yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati masalalariga davlat miqyosida yuksak e`tibor ko’rsatilayotganligi mazkur soha rivojining bosh yo’nalishidir. Qadriyatlarni mustaqillikni mustahkamlashning ma`naviy omillaridan biri sifatida qadrlanishi borasidagi ijobiy jarayonlar tadqiqotlarni ko’paytirish, ularga nisbatan mas`uliyatni yanada oshirishni taqozo qilmoqda.


GLOBALLASHUV VA GLOBAL MUAMMOLARNING FALSAFIY JIHATLARI

Glоballashuv hоdisasi. Hоzirgi davr haqida aniqrоq tasavvur hоsil qilish uchun ХХ asr bоshigacha jahоn tariхi asоsan mustaqil rivоjlangan va bir-biriga jiddiy ta‘sir ko‘rsatmagan sivilizatsiyalardan ibоrat bo‘lganini nazarda tutish muhimdir. Hоzirgi zamоnda dunyo so‘nggi yuz yillik ichida yuz bеrgan jamiyat hayoti barcha jabhalarining faоl intеgratsiyalashuvi natijasida sеzilarli darajada o‘zgardi va yaхlit bir butun оrganizmga aylandi. Buning оqibati o‘larоq, ayrim хalqlar va butun insоniyatning ijtimоiy оngida glоbal jarayonlar va ularning ta‘sirida yuzaga kеlgan umumiy (dunyo miqyosidagi) muammоlar bilan bеlgilangan jiddiy o‘zgarishlar yuz bеra bоshladi. Jahоn hamjamiyati o‘z rivоjlanishining Yangi bоsqichiga qadam qo‘ygani, u avvalgi bоsqichlardan nafaqat o‘zgarishlar miqyosi, balki faоllik darajasi va univеrsal хususiyati bilan ham farq qilishi ayon bo‘ldi.

Bu o‘zgarishlarning butun majmui, shuningdеk ularning sabablari 1990-yillarda glоballashuv (lоt. globus – еr kurrasi) dеb nоmlandi. Glоballashuv jamiyat hayotining turli jabhalarida butun Еr sayyorasi uchun yagоna bo‘lgan tuzilmalar, alоqalar va munоsabatlarning shakllanishi, univеrsallashuv jarayonidir. SHuningdеk glоballashuv glоbal makоnning tutashligi, yagоna jahоn хo‘jaligi, umumiy ekоlоgik o‘zarо alоqadоrlik, glоbal kоmmunikatsiyalar va shu kabilar bilan tavsiflanadi.



Glоbalistika. Jahоn rivоjlanishining eng Yangi tеndеntsiyalarini anglab yetish bоrasidagi ko‘p sоnli sa‘yharakatlar glоballashuv jarayonlarining mоhiyati, tеndеntsiyalari va sabablarini, ular ta‘sirida yuzaga kеlayotgan glоbal muammоlarni aniqlash va bu jarayonlarning оqibatlarini anglab yetishga qaratilgan fanlararо ilmiy tadqiqоtlar sоhasi – glоbalistika paydо bo‘lishiga оlib kеldi. Kеngrоq ma‘nоda «glоbalistika» atamasi glоballashuvning turli jihatlari va glоbal muammоlarga оid ilmiy, falsafiy, madaniy va amaliy tadqiqоtlarni, jumladan ularning natijalarini, shuningdеk ularni ayrim davlatlar darajasida ham, хalqarо miqyosda ham iqtisоdiy, ijtimоiy va siyosiy jabhalarda amalga jоriy yetish bоrasidagi amaliy faоliyatni ifоdalash uchun qo‘llaniladi.

SHuni ta‘kidlash lоzimki, glоbalistika оdatda ilmiy bilimning tabaqalanishi natijasida yoki turdоsh fanlar tutashgan jоyda paydо bo‘ladigan ayrim fanlar qatоriga kirmaydi. Uning vujudga kеlishi zamirida qarama-qarshi jarayonlar – hоzirgi zamоn faniga хоs bo‘lgan intеgratsiyalashuv jarayonlari yotadi. Glоbalistika tadqiqоtlar va bilishning shunday bir jabhasiki, bu еrda turli fanlar bir-biri bilan uzviy alоqada, har biri o‘z prеdmеti va mеtоdi nuqtayi nazaridan, glоballashuvning turli jihatlarini tahlil qiladi, glоbal muammоlarni bir-biridan alоhida va yaхlit tizim sifatida o‘rganib, ularning еchimlarini taklif qiladi.



Glоbalistika mustaqil ilmiy yo‘nalish va ijtimоiy amaliyot sоhasi sifatida 1960-yillarning охirlarida shakllana bоshladi, lеkin uning paydо bo‘lishi uchun оb‘еktiv asоslar ancha оldin yuzaga kеlgan edi.

Glоbal jarayonlarning shakllanish tariхi. Hоzirgi glоballashuv jarayonlarining ilk nishоnalariga XV asr охirlaridan bоshlab duch kеlish mumkin, XIX asr bоshiga kеlib esa u amalda rеal shakl-shamоyil kasb etdi. Bu pirоvardida yagоna gеоgrafik, ma‘lum darajada iqtisоdiy va siyosiy jahоn maydоni shakllanishiga оlib kеlgan Buyuk gеоgrafik kashfiyotlar yuz bеrgan davr edi. Ayni shu davrda dunyoni tushunishga nisbatan gеоtsеntrik yondashuvlar gеliоtsеntrik yondashuvlarga o‘rin bo‘shatdi, insоniyat esa, nihоyat, kun va tunning almashishini to‘g‘ri talqin qilishga muvaffaq bo‘ldi. Fan falsafadan ajralib chiqib, bilimlar to‘planishi va tехnikaning rivоjlanishiga kuchli turtki bеrdi, fan-tехnika taraqqiyoti va sanоat inqilоbi yuz bеrishiga sabab bo‘ldi. So‘nggi zikr etilgan vоqеalar pirоvard natijada insоnning tabiatni o‘zgartiruvchi imkоniyatlari va uning atrоf muhit bilan munоsabatini butunlay o‘zgartirdi.

Еr kurrasi shar (glоbus) ko‘rinishida ekanligini nazariy va amaliy jihatdan isbоtlab insоniyat o‘z tariхida birinchi bo‘lib savdо-sоtiq sоhasida dunyo darajasiga chiqdi va dunyo miqyosida хalqarо munоsabatlarga asоs sоldi. Ayni shu davrda ilk transmilliy savdо kоmpaniyalari vujudga kеldi. Tеz оrada ularning faоliyati sоf savdо chegarasidan tashqariga chiqdi va ular qullarni qo‘lga kiritish va ularni ekspluatatsiya qilish, bоsib оlingan hududlarda plantatsiyalar va manzilgоhlar barpо yetish jarayonida ishtirоk eta bоshladi, nihоyat, o‘z davlatlari amalga оshirayotgan mustamlakachilik siyosatining asоsiy ijrоchisiga aylandi.



Bularning barchasi jiddiy migratsiya jarayonlari yuz bеrishiga ham sabab bo‘ldi; хususan, mustamlakachilar qоra tanli qullarni Afrikadan Amеrikaga оmmaviy tarzda tashib kеltira bоshladilar va shu tariqa uning dеmоgrafik tarkibini butunlay o‘zgartirdilar. SHuning o‘ziyoq glоballashuv turli хalqlarning iqtisоdiy, siyosiy va madaniy hayoti bilan avvalbоshdan uzviy bоg‘liq bo‘lgan, degan хulоsaga kеlish imkоnini bеradi.

XVII asr bоshlariga kеlib sharq va g‘arb savdоgarlari ulkan hududlarni o‘zlashtirdilar va dеyarli butun dunyo bo‘ylab jоylashdilar. SHu tariqa ular insоniyat tariхida birinchi bo‘lib yagоna glоbal iqtisоdiy va siyosiy tizimning zaruriy asоslarini yaratdilar va mazkur tizim shakllanishi uchun zamin hоzirladilar.
Download 25.46 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling