Mavzu: Hid bilish organining tuzilishi


Download 285.7 Kb.
Sana27.03.2023
Hajmi285.7 Kb.
#1298915
Bog'liq
Hid bilish organining tuzilishi va uning regeneratsiya qilish xususiyati [Автосохраненный]

Toshkent tibbiyot akademiyasi Kafedra:Gistalogiya,sitologiya embiriologiya Fan:Gistologiya,sitologiya,embiriologiya

Tayyorlagan talaba 221-A guruh

Xudayshukurov Asilbek

Mavzu:Hid bilish organining tuzilishi va uning regeneratsiya qilish xususiyati


Hid bilish aʼzolari - odam hid sezish aʼzolari. Odamda burun boʻshligʻining yuqori — orqa qismida joylashgan. Talaygina sut emizuvchilar burnidagi hid bilish qismi burun boʻshligʻi suyak devorining qoʻshimcha chigʻanogʻi hisobiga kengaygan
Sudralib yuruvchilar, baʼzan sut emizuvchilar burun toʻsi-gʻida Hid bilish aʼzolaria.dan boshqa yakobson aʼzosi ham bor. Baliqlarda Hid bilish aʼzolaria. juft burun oʻyigʻi yoki qopchiqlaridan iborat boʻlib, boshida — ogʻiz teshigi yonida joylashgan. Hasharotlar hidni antennalaridagi sensillalar bilan sezadi. Hid bilish aʼzolaria.ning spetsifik funksiyasini ulardagi urchuqsimon hujayra — retseptorlar taʼminlaydi.
Har bir hujayrada 2 oʻsimta bor: oʻsimtaning uzun va ingichka markazi hid bilish nervi tarkibiga kiradi; ikkinchi oʻsimta — periferik qismdir |peri-ferik qism umurtqali hayvonlarda hid biluv epiteliysi yuzasida toʻgʻno-gʻichsimon yoʻgʻonlashib tugaydi; bularda bir tutam ingichka (0,25—0,3 mkm) tuklar (uzunligi bir necha oʻn mkm) boʻladi|. Quruklikda, suvda yashovchi umurtqalilar va hasharotlarning hid biluv tuklari bez hujayralari ajratgan shilimshiq modda bilan qoplangan. Hidli moddalar molekulasi dastlab suv yoki havodan shu modda — oraliq muhitga tushadi. Shu tuklarda hujay-raning hidli moddalar molekulasi bilan birlamchi oʻzaro taʼsiri amalga oshadi.
Hidlarni burunning shilliq pardasida joylashgan maxsus retseptorlar sezadi (qarang Burun), u yerda bor-yoʻgʻi 5— 10 sm2joyda taxminan 50 mln alohida hid sezuvchi retseptorlar boʻladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda oʻsimtalar hisobiga koʻp marta ortadi.
Shilliq parda yuzasida joylashgan Hid bilish retseptorlari shu hujayralar ajratadigan shilliq modda bilan doimo namlanib turadi.
Hidli moddalar havo bilan burun boʻshligʻiga tushadi, shilliqda eriydi va retseptorlarni taʼsirlaydi, u yerdan hid haqidagi ax-borot hid bilish nervi orqali bosh miyaga oʻtkaziladi, bosh miyada esa bizning hid haqidagi (uning oʻtkirligi, sifati va boshqalar) taassurotimiz shakllanadi. Hid bilish analizatorlari xil-ma-xil hidli moddalar turlarini farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab koʻpchilik odamlar ichidan maʼlum bittasini topa oladi, yaʼni har bir odam, har bir hayvon faqat oʻziga xos hidga ega.
. Hid bilish xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, shuningdek, yorugʻlikda qorongʻidagiga qaraganda oʻtkir boʻladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt taʼsirlanib turishi shu hidga oʻrganib qolishga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan boʻlib qoladi. Bir hidga boshqasi taʼsir qilgandan keyin hidlar aralashib, oʻzgacha hidga aylanishi natijasida odam hidga ortiqcha sezgir boʻlib qolishi mumkin.
Yosh oʻtishi bilan Hid bilish ham susayadi. Hid bilish ning buzilishi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvchanlikning ortishi (giperosmiya), burun shilliq pardalari kasalliklari (tumov), bosh miya ayrim boʻlaklarining oʻsmasi va shikastlanishi baʼzi bir psixik kasalliklarda uch-raydi (bunday hollarda Hid bilishga odatda hidlarni sezish gallyutsinatsiyasi qoʻshiladi). Baʼzi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.
Hid bilish pasayganda yoki yoʻqolganda darhol vrachga murojaat qilish va saba-bini aniqlash zarur.
Moddalarning hidini kimoretseptorlar - olfakt retseptorlari hujayralari qabul qiladi. Ular birlamchi sezgi (sezuvchi) hujayralar bo'lib, ular PV ta'sir ko'rsatadigan retseptor va miyaga bu ta'sir haqida signal yuboradigan nerv hujayrasi funktsiyasini birlashtiradi.
Turli xil hayvonlar turlarida bunday retseptor hujayralarining soni har xil bo'ladi (masalan, cho'pon itida 200 milliondan ortiq hid bilish retseptorlari, quyonda 100 millionga yaqin, odamda 10 million). Umurtqali hayvonlardagi bu hujayralar tanasining qarama-qarshi uchlaridan cho'zilgan ikkita jarayonga ega. Periferik jarayon bir nechta yupqa o'simtalar bilan jihozlangan - uning membranasida o'ziga xos o'simta qurilgan. retseptor oqsili. Bu jarayon epiteliyni qoplaydigan shilimshiq (sir) qatlamiga botiriladi. PV molekulalari O.ga keladi.
O.ga keladi. sutemizuvchilar burun teshiklari orqali nafas olish paytida, kamroq darajada - og'iz bo'shlig'idan, choanae orqali. PV epiteliyni qoplagan sekretsiyada eriydi va hid bilish hujayrasi kirpiklari yuzasiga etib boradi va u erda retseptor oqsili bilan aloqa qiladi. Bu hujayra ichiga kira boshlaydigan kaltsiy va natriy ionlari uchun ion kanallarining ochilishi va elektr farqining siljishi bilan birga keladi. hujayra membranasining potentsiallari (uning depolarizatsiyasi), bu nerv impulslarining paydo bo'lishiga olib keladi. Ikkinchi jarayon - akson hosil bo'lgan impulslarni uzatishda ishtirok etadi.
Download 285.7 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling