Hazirlayanlar


Download 3.23 Mb.
Pdf ko'rish
bet14/42
Sana17.10.2017
Hajmi3.23 Mb.
#18083
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   42

5. Maraş’ın Sosyal Yapısı

Maraş bölgesinde yaşayan Türkmenlerin en büyük kısmını Ağaçeriler 

oluşturmaktaydı. Türkmen asıllı olan Ağaçeriler Elbistan-Maraş arasında-

ki dağlık ve ormanlık bölgede yaşıyorlardı

165

. Maraş bölgesinde Ağaçeri-



ler, Avşarlar, Bayatlar, Bayındırlar, Çepniler, Kargınlar, Kınıklar, Kızık-

lar, Peçenekler, Yazırlar, Yıvalar gibi Türkmenler yerleşmiştir

166

. Dulkadir 



Türkmenleri Oğuzların; Avşar, Yıva ve Eymur boylarından oluşmaktay-

dı. Dulkadirlileri meydana getiren kütle ise; Dokuz, Cerit, Ağcakoyunlu, 

Anamuslu, Kızıllı, Karayuvalı, Eymir, Avcı, Döngeleli, Gurbetar, Avşar, 

Çimeli, Elçi, Çagıranlı, Gündeşli, Tecirli, Küşne, Eymurlu, Küreciyan, 

Kuyumcuyan, Sayadan ve müttefi k  taifelere  bağlı yedi yüz cemaatten 

oluşmaktadır

167



1862’de Maraş ve Harput bölgesine Çerkez muhacir yerleştirildi. İlk 



büyük göçle 1864’te beş bin Çeçen aile Türkiye’ye geldi

168


. Çerkezlerin 

toplu olarak yerleştirilmelerine dikkat edildi. Bu göçler Kafkasya’da mey-

dana gelen dış gelişmeler neticesinde oldu. Balkanların elden çıkması, bu-

162 MŞS, a.g.d., Belge No: 565

163 MŞS, a.g.d., Belge No: 578

164 Arif  Paşa, “Maraş ve Elbistan’da Zulkadir (Dulkadiroğulları Hükümeti), TOEM, 1331, 

s.89. Arif Paşa bir dönem Maraş’ta valilik yapmıştır. 

165 İlyas Gökhan, “XIII. Yüzyılın İlk Yarısında Maraş”, I. Kahramanmaraş Sempozyumu, 6-8 

Mayıs 2004, Kahramanmaraş, s.350.

166 Mehmet Seken, “Anadolu’nun Türklerşmesi ve İslâmlaşması Sürecinde Maraş Bölgesi ve 

Bölgeye Yerleşen Türk Boyları”, I. Kahramanmaraş Sempozyumu, 6-8 Mayıs 2004 Kahra-

manmaraş, s.450.

167 Tufan Gündüz, “Dulkadirli Türkmenleri”, I. Kahramanmaraş Sempozyumu, 6-8 Mayıs 

2004 Kahramanmaraş, s.454.

168 Kenan Ziya Taş, “Kafkasya’dan Maraş Civarına Göçler”, I. Kahramanmaraş Sempozyumu, 

6-8 Mayıs 2004 Kahramanmaraş, s.469.



209

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL

ralarda Hıristiyan devletlerin kurulması Anadolu’da bir takım tedbirlerin 

alınmasına neden oldu. Bu gelişmelerden Maraş da etkilendi. Bilhassa 

Maraş’ta yaşayan Ermeniler isyan ederek olaylar çıkarmaya başladılar. 

Onların bu isyanlarını önlemek amacıyla bu bölgelere Çerkez muhacirle-

ri yerleştirildi. Kafkaslarda büyük sıkıntılara maruz kalan Çerkezler daha 

önce çekmiş oldukları sıkıntıları da hatırlayarak Ermeni olayları sırasında 

büyük tepki gösterdiler. Andırın ve Maraş’ta meydana gelen olayları önle-

mek için Halep kumandanı Ethem Paşa, Maraş kumandanı Mustafa Remzi 

Paşa, Sait ve Ziver Paşalar Çerkez idi

169


1835’te Maraş’ın nüfusunun üçte biri Ermeni idi ve bunların toplam 

nüfusu 6 000’di

170


.

 Birinci Dünya Savaşı ilân edilmeden önce Ağustos 1914’te Maraş’ın 

merkez nüfusu tespit edildi. Buna göre şehir merkezinde ve merkeze bağlı 

köylerde 57 362 Müslüman ve 14 565 Ermeni bulunmaktaydı. Şehir mer-

kezinde 10 907 Ermeni vardı. Şehrin toplam nüfusu 75 221 idi

171


30 Ağustos 1915’te Maraş’ın toplam nüfusu 58 086 idi. Bunun 45 

259’u Müslüman ve 4 860’ı Ermeni idi

172


. Bir yıl içinde Müslümanlar-

dan 12 273 ve Ermenilerden ise 9 750 nüfus azaldı. Ermenilerin kaybının 

içinde 27 Mayıs 1915’te çıkarılan Vakt-i Seferde İcraat-ı Hükümete Karşı 

Gelenler İçin Cihet-i Askeriyece İttihaz Olunacak Tedabir Hakkındaki Ka-

nun-u Muvakkat hükmü gereğince sevk edilenler de bulunmaktaydı. Müs-

lümanlar sevk edilmediğine göre 12 273 Müslüman Süleymanlı, Fındıcak, 

Yenicekale, Andırın ve Fırsız gibi yerlerde Ermeniler tarafından çıkarılan 

isyanlarda şehit edilmişti.

Başka bir kaynağa göre Birinci Dünya Savaşı ilânı  sırasında Maraş 

merkezinde 8 137 gayrimüslim bulunuyordu. Ermeniler Maraş merkezin-

den uzaklaştırıldıktan sonra şehirde toplam 10 294 gayrimüslim kaldı

173


.

27 Mayıs 1915’ten itibaren Maraş’tan Halep yoluyla Zor ve Suriye’ye 

toplam 27 181 Ermeni sevk edildi

174


. Sevk edilen Ermenilerin sayısı ay-

rıntılı olarak belirtildi. Bu açıklamaya göre Maraş merkezinden 12 744, 

169 Taş, a.g.m., s.468.

170 Charles Texier, Küçük Asya, Cilt 3, Çeviren Ali Suat, Ankara 2002, s.142.

171 BOA, DH.EU.KLU., Belge No: 10/24, 1333.Za.21.

172 BOA, a.g.b.

173 BOA, a.g.b.

174 Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri 1914-1918 (ABEF), C.I, Genelkurmay ve ATASE 

Genelkurmay Denetleme Başkanlığı Yayınları, Ankara 2005, C.1, s.147.


210

HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER

Süleymanlı’dan 9 930, Elbistan’dan 1 168, Göksun’dan 3 229, Pazarcık’tan 

30 olmak üzere toplam 27 101 idi

175



Savaştan önce Maraş’ın nüfusu 75 221 iken savaştan sonra 58 086 



oldu. İkisinin arasındaki fark 17 135’ti. Yani 12 Kasım 1914 ile 31 Ağustos 

1915 tarihleri arasında Maraş’ın nüfusu 17 135 azaldı. Savaş öncesinde 

Maraş’ta 8 137 olan gayrimüslimlerin nüfusu 31 Ağustos 1915’te 10 294 

oldu. Yani savaş  sırasında Maraş’ta yaşayan gayrimüslimlerin nüfusu 2 

157 arttı. Bu rakamlar gayrimüslimlerin çoğunun Ermenilerin eylemlerini 

desteklemediğini göstermektedir. Çünkü Maraş’ta bulunan Katolik, Pro-

testan, Latin, Rum ve Musevîler Türklerle birlikte yaşamayı tercih ettiler.

6. Maraş Mücadelesinde Türk-Ermeni İlişkisi

Birinci Dünya Savaşı sırasında güvenlik nedeniyle Ermenilerin geçici 

yerleştirmeye tâbi tutulmasında Maraş merkezindeki Ermeniler daha az 

etkilendi. Katolik ve Protestanlar’ın yanında devlet memuru, işçi, meslek 

sahibi olanlar, asker ve din adamları sevke tâbi tutulmadı. Zengin Hıristi-

yanlar şehirde bırakıldı. Bu dönemde geçici iskâna tâbi tutulmayan Erme-

nilerin sayısı 8 845 idi

176


.

Ermenistan sınırlarının tayini Amerika Cumhurbaşkanı Wilson’dan is-

tendi. Wilson da Harşit vadisinden itibaren bir sınır çizdi. Erzurum, Trab-

zon, Bitlis ve Van’ı içine alan bölgeyi Ermenilere ayırdı

177

.

Birinci Dünya Savaşı sırasında isyan ederek Türk ordusunu arkadan 



vurmaları sebebiyle 10 Nisan 1915’te Maraş’tan Deyrizor ve Halep civa-

rına sevk edilen Ermeniler 22 Ekim 1918’den itibaren şehre geri dönmeye 

başladılar

178


. Maraş’a dönen Ermenilerin ulaşımı demir yolu ile ücretsiz 

yapıldı. Kendilerine sağlanan kolaylıklardan yararlanan çok sayıda Erme-

ni kısa sürede Maraş’a döndü

179


175 ABEF, s.158.

176 İsrafi l Kurtcepe, “1915 Ermeni Tehciri ve Doğurduğu Sonuçlar”, Kahramanmaraş’ta Erme-

ni Sorunu Sempozyumu, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Yayınları, s.15; Yetiş-

gin, a.g.e., s.401; OBE 1915-1920, s.146.

177 Yusuf Hikmet Bayur, “Kurtuluş Savaşında Atatürk’ün Dış Siyasası”, Türkler Ansiklopedi-

si, Cilt 16, Ankara 2002, s.247.

178 Ahmet Eyicil, Osmanlının Son Döneminde Maraş’ta Ermeni Siyasî Faaliyetleri, Gün Ya-

yıncılık, Ankara 1999, s.341; OBE 1915-1920, s.176

179 OBE, s.248.



211

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL

22 Ekim 1918 tarihinden itibaren Maraş’a dönen Ermeniler Türkler-

den intikam alacaklarını bildirdiler

180

. Ermenileri himaye eden Osmaniye 



valisi Yüzbaşı Andre, 29 Ekim 1919’da Maraş’ı ziyaret ettiğinde Türkler, 

Fransızları protesto eden telgraf gönderdiler. Bunun yanısıra Fransızla-

rın yanında gelen Ermeni lejyonlarının intikam saldırılarını önlemek için 

Kuva-yi Millîye harekete geçti

181

.

30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi Anlaşması’ndan sonra gruplar 



halinde Maraş’a gelen Ermenilere, Türkler tarafından her türlü insanî yar-

dım yapıldı. Sekiz ay süren İngiliz işgali döneminde asayişi bozucu bir 

harekette bulunmuşlardı. Fakat Fransızların gelmesiyle şımaran Ermeniler 

güvenliği bozucu davranışlarda bulundular. Sağa sola ateş ederek kadınla-

ra sarkıntılık yapmaya başladılar. Bir polis memurunu yaraladılar, berber 

Ökkeş’i katlettiler. Şeyh mahallesinde bulunan kahvehanedeki Müslü-

manlar üzerine bomba attılar. Bu bombalama sırasında bir kişi öldü, dört 

kişi de ağır bir şekilde yaralandı. Suçlular elini kolunu sallayarak kiliseye 

girdiler. Fransız karakolunun yanında iki Müslümanı Ermeniler süngü ile 

şehit ettiler. Nakip Camisi’nde bulunan iki çocuğu da kaçırarak bunlara 

işkence ettiler

182


.

Maraş’ı işgale gelen Fransız birliklerinin arasında kırk Cezayirli Müs-

lüman ve 3 000 Ermeni askeri vardı. Fransız üniforması giyinmiş Ermeni 

lejyonları devriye gezerken 31 Ekim 1919’da Türk kadınlarına sataşma-

ya ve halka zulmetmeye başladılar. Peçeli kadınların yüzlerini açtılar, ha-

mamdan çıkan kadınlara ilişmek istediler. Daha önce Maraş’ta bulunan 

Ermeniler yeni gelen İngiliz üniforması giyinmiş Ermeni lejyonlarına yap-

tıkları özel içkileri ikram ederek onları alkışladılar

183



İngilizlerle Fransızların yer değişmesi sırasında Fransız işgal kuv-



vetlerinin 41. Alayı’nın 3 taburu ve 1 milis Ermeni taburuyla Fransızlar 

Maraş’ı işgal ettiler. Fransızlar, Amerikan Koleji’ne yerleştiler. Daha sonra 

180 Heyet-i Temsiliye Tutanakları, Hazırlayan Uluğ  İğdemir, Türk Tarih Kurumu Yayınları, 

Ankara 1989, s.86.

181 “The 22 Days of Marash: Paper on the Defense of the City Against Turkish Forces January-

February. 1920” The Armanian Rewiev, Vol. 31, Spring, 1978, 47-69, s.65.

182 Arşiv Belgelerine Göre Kafkaslarda ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi (ABGKAEM), C.3, 

Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Osmanlı Arşiv Dairesi Başkanlığı, Ankara 

1997, s.105.

183 ABGKAEM, C.3, s.60-62; Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Arşivi (TİTEA), Kutu No:22, Bel-

ge No:16; Yaşar Akbıyık, Millî Mücadele’de Güney Cephesi Maraş, Ankara 1999, s.123.


212

HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER

şehrin ortasında hâkim bir yerde bulunan Abarabaşı ve Ermeni Katolik 

Kilisesi’ne yerleştiler

184



Antep’te bulunan Fransız kumandanı 24 Kasım 1919’da Adana 



Kumandanlığı’ndan Maraş ve Antep’te bir alay kuvvet bulundurulması-

nı istedi. Ayrıca Halep ve Diyarbakır’da bulunan Ermenilerin Adana ve 

Maraş’a göç etmelerini teşvik etti

185


. Albay Bremont gibi Fransız yetkilile-

ri Ermeni yanlısı bir tutum izleyerek bunları Türklere karşı kullanmak için 

silâhlandırdılar. Bununla birlikte Fransız işgal ordusunun kanatları altına 

sığınan Ermeniler; Türklerden intikam almak için Fransız askerlerini araç 

olarak kullandılar

186


.

Şehri işgal eden Fransızlara karşı ne yapılacağı konusunda İrade-i 



Milliye gazetesinde bilgi verilmişti. Bu gazetede yayınlanan Müdafa-i Hu-

kuk Cemiyeti Nizamnamesi hükmüne göre alınacak tedbirler belirlendi

187



Maraş’ta bulunan papazlar, Türkleri şikâyet etmek amacıyla Beyrut’a 



gittiler. Kendileri Türkleri katlettikleri halde, Türklerin kendilerine zul-

mettiğini, Mısır-İngiliz Kumandanı Allenby’e bildirdiler

188

.

25 Kasım 1919’da Andre, Maraş’a gelirken yanında 25 Ermeni lejyo-



nu vardı. Andre’nin Maraş’a gelişini Ermeniler, büyük bir sevinç gösteri-

siyle karşıladılar

189

. Maraş’a gelen Andre, Ermenilerin ileri gelen zengin-



lerinden eski Meclisi-i Mebusan üyelerinden Katolik Hırlakyan Agop’un 

evinde misafi r edildi

190



Fransız askerleriyle birlikte Maraş’ı işgal eden Fransız lejyonları, telg-



raf memuru Muharrem Efendi’yi yolda şehit ettiler. Odun getirmeye gi-

den 2 Türk genci Ermeniler tarafından parçalandı. Duraklı mahallesinden 

Abdulkadir’in çıplak olarak gözü oyuldu, dudak ve dili kesildi

191


184 ATASE  Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör No: 1162, E/Y Dosya No: 153/81, Belge 

No: 2-1.

185 TİTEA, Kutu No:22, Belge No:17.

186 Bilge Yavuz, Kurtuluş Savaşında Türk Fransız İlişkileri 1919-1922, Ankara 1994, s.55-56, 

61-63.


187 Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör No: 1162, E/Y Dosya No: 153/81, Belge No: 2-2.

188 Ali Sezai Bey’in Yayınlanmamış Notları, s.2. Notların aslı Kahramanmaraş’ta Yaşar 

Alparslan’ın arşivinde ve fotokopileri özel arşivimizde bulunmaktadır. 

189 Ali Sezai Bey’in Yayınlanmamış Notları, s.3; Akbıyık, a.g.e., s.134.

190 Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör No: 1162, E/Y Dosya No: 153/81, Belge No: 2-3; 

Akbıyık, a.g.e., s.137; Kerr, a.g.e., s.70-71.

191 Ali Sezai Bey’in Yayınlanmamış Notları, s.2.


213

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL

18 Aralık 1919’da Caltrop ve Allenby bir bildiri yayınlayarak Suriye’de 

bulunan Ermenilerin memleketlerine dönmelerini emretti. Bu emir üzerine 

Maraş’a 100 Ermeni geldi

192


.

Maraş’ta Ermenilerin Türkleri öldürmesine Fransızlar engel olmadılar. 

Oysa Müslümanlar, Ermenileri himaye ederek onlara şefkatle muamelede 

bulunmuştu

193

.

Fransızların işgali karşısında Maraş’taki Türkler 18 Ocak 1920’de 



Ermenilere birlikte düşmana karşı mücadele etme teklifi nde bulundular. 

Bu teklifi  kabul etmek istemeyen Ermeniler, tarafsız da kalmadılar. Bunun 

üzerine Türkler, tek başına Fransız ve Ermenilerle karşı savaşmak zorunda 

kaldılar


194

Maraş kalesinin batısında bulunan Şekerdere mahallesinde çok mik-



tarda Ermeni oturuyordu. Nüfus çoğunluğu Ermeni olan bu mahallede bu-

lunan bir okul ile 2 kiliseye Ermeni ve Fransız kuvvetleri saklandı. Burada 

bulunan büyük kiliseye 400 Ermeni kuvveti yerleşti. Kapalıçarşı, Ermeni-

ler tarafından müstahkem mevki haline getirildi. Yaya kaldırımları söküle-

rek çuvallara kum dolduruldu ve bunlarla çarşı içinde siperler yapıldı

195


13 Aralık 1919 tarihinde Maraş’ın güvenlik sorumluluğunu üzerine 

alan Fransız işgal kumandanı General Querette, el altından Ermenileri des-

tekledi. Fransız askerleri Ermeni lejyonlarıyla birlikte Maraş’ta Türklere 

tecavüz etmeye ve masum insanları öldürmeye devam ettiler

196


.

Maraş’ın kurtuluş mücadelesinde Ermeniler işgalci Fransız askerleri-

ne aşırı derecede yardım ettiler. Türkler, karşı saldırıya geçince, Ermeniler 

Fransızlara Türklerin bütün evlerinin yakılmasını önerdiler. Fakat Fransız-

lar, Ermenilerin bu önerisini reddettiler. Ayrıca Katolik Kilisesi ve Shalom 

Yetimhanesi yanındaki Türklerin evlerinin Ermeniler tarafından yakılma-

sını da önlediler

197


.

192 Ahmet Eyicil, “Maraş Mücadelesinde Atatürk”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.16, 

Sayı 47, Temmuz 2000, s.651.

193 TİTEA, Kutu No:20, Belge No:33

194 The Armanian Rewiev, Vol. 31, Spring 1977-1978, s.65.

195 Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör No: 1162, E/Y Dosya No: 153/81, Belge No: 2-8; 

The Armenian Rewiev, Vol. 31, s.67.

196 Millî Mücadele Dönemi Beyannameleri, Hazırlayanlar Zeki Güner, Orhan Kabataş, Ankara 

1990, s.295-296; Hakimiyet-i Milliye, 1 Ocak 1920, Sayı 1.

197 The Armanian Rewiev, Vol. 31, s.67.



214

HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER

General Qurette himayesinde bulunan Ermeniler, 1 Şubat 1920’de 

suçsuz kadın, çocuk ve yaşlıları katlettiler

198

.  Şehirdeki Müslümanların 



evlerini yaktılar ve birçok insanı da şehit ettiler. Ermeni askerlerin bu tu-

tumları nedeniyle Ermeniler ile Türkler arasındaki düşmanlık aşırı derece-

de arttı. Halk, Fransız ve Ermenilerin şehri tamamen boşaltmasını istedi. 

Maraş’ın kurtarılması için tek çare Fransızların çekilmesiydi. Fransızlar 

şehirde kaldıkları sürece Türklerin katliamı devam edecek ve savaş da sü-

recekti. Savaşın devamını ve Türklerin katledilmesini Ermeniler ve Fran-

sızlar istiyordu

199


.

Türklerin Ermenilere karşı saldırılarını önlemek amacıyla Fransız as-

kerleri, 1 Şubat’ta Ermeni ev ve kiliselerini koruma altına aldı. Fransız 

üniforması giymiş 400 Ermeni askeri top ve tüfek ile halka ateş etti. Kışla-

da bulunan dağ topu ile şehir bombalandı. Maraş’a yardım için köylerden 

gelen Türkler, Ermeni lejyonlarınca pusuya düşürülerek şehit edildi. Ayrı-

ca bugün hiçbir suçu olmayan ve herkese hukukî müeyyideleri uygulayan 

Maraş ceza reisi de şehit edildi

200

.

Ermeniler kiliselerini istihkam haline getirmişlerdi. Nitekim 2 Şubat’ta 



Şekerdere Kilisesi’nde 6 sandık cephane, 20 bomba ve otomatik tüfek ele 

geçirildi

201



7  Şubat’ta Maraş’a ulaşan Fransız Kolordusu Atizi mevkiine karar-



gâhını kurdu. Şehri güneyden bombalamaya başladı. Bundan cesaret alan 

Ermeniler kadın ve çocuk demeden mitralyöz ateşiyle Türkleri öldürmeye 

başladılar. Düşman muhasarası ve sansürü altında bulunan Maraş halkının 

feryadını kimse duymadı

202

.

Kilise ve okullarında sık sık toplantı yapan Ermeniler, çevrede bulu-



nan Ermenileri de örgütlediler. Örgütledikleri bu Ermeniler Türk köylerin-

deki insanları zincirleyerek boğazladılar ve bir kısmını da katlettiler

203



Maraş’ta mücadele sırasında Ermenilerin sığınak noktaları olan Küm-



bet, Kırklar ve Tekke Kiliseleri 7 Şubat’ta yakılarak imha edildi. Şıh, Ek-

mekçi, Hatuniye mahallelerinde mahsur kalan Türkler Kuva-yi Millîye ta-

198 ABGKAEM, C.3, s.81.

199 TİTEA, Kutu No:20, Belge No:126.

200 Hakimiyet-i Milliye, 2 Şubat 1920, Sayı 6.

201 TİTEA, Kutu No:20, Belge No:100.

202 TİTEA, Kutu No:19, Belge No:109; The Armanian Rewiev, Vol. 31, s.395.

203 TİTEA, Kutu No:19, Belge No:113.



215

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL

rafından kurtarıldı. Bunun üzerine kuşatma altında kalan Fransızlar, Ame-

rikan misyonerleri vasıtasıyla savaşın durdurulmasını istediler

204



Ermeniler Müslümanları tehdit ederek Maraş’ta katliama devam etti-



ler. Bunun üzerine Maraş halkı, hükümet merkezine ve yabancı temsilci-

lere Müslümanların katliamının durdurulması için müracaat etti ise de bir 

cevap alamadı

205


.

Ermenilere göre büyük bir Ermeni silâhlı kuvveti Maraş’ta Fransız 

bayrağı altında savaşıyordu. Kuva-yi Millîye’nin müdahalesi karşısında 

Fransızlar gerileyince, Ermeni askerleri şaşkınlık içine düştü. Ermeniler, 

Fransızların siyasî amaçları uğruna kendilerini kullandığını anladılar. Er-

menilere göre General Quarette, Fransa’nın Atatürk’le anlaşmasını sağ-

lamak amacıyla Ermeni askerlerini Maraş’ta kontrolü altında bulundur-

du

206



.

10 Şubat’ta Fransız ve Ermeni askerleri şehri top ateşine tutarak harap 

ettiler. Buna rağmen direnen millî kuvvetler karşısında Fransızlar başarı-

lı olamayacaklarını anladılar. Nitekim General Querette, Ermeni komita-

cılarıyla birlikte Amerikan Koleji’ne sığınarak buraya Amerikan bayrağı 

çektirtti. Bundan sonra Ermeni ve Fransız askerleri Türklere saldırmaktan 

ziyade karşı savunmaya geçtiler

207


Fransızlar, Ermenilerden kurduğu taburla Maraş’ta Türkleri katle-

derek acı olayların çıkmasına sebep oldular. Fransızlardan destek bulan 

Ermeniler, Türkleri katlederek namuslarına tecavüz ettiler, saf ve masum 

insanları öldürdüler

208


10 Şubat 1920’de Maraş kuşatma altındaydı. Şehrin bir kısmı harap 

edilmiş, bir kısmı da yanıyordu. Zeytun ve Antep’te Fransızlarla birlikte 

işbirlikçileri Ermenilerin işgallerine karşı savaş devam ediyordu. Fransız-

lara yardım ve yataklık yapan Ermeni köyleri Kuva-yi Millîye tarafından 

kuşatılarak etkisiz hale getirildi. Bugünkü müdahalede 1 500 Ermeni öl-

dürüldü

209


.

204 TİTEA, Kutu No:19, Belge No: 115.

205 TİTEA, Kutu No:19, Belge No:6-6/1.

206 “The 22 Days of Marash: Paper on the Defense of the City Against Turkish Forces Janu-

ary-February 1920”, The Armanian Rewiev, Vol. 30, s.387; Eyicil, “Maraş Mücadelesinde 

Aatatürk”, s.661.

207 Hakimiyet-i Milliye, 11 Şubat 1920, Sayı 8.

208 TİTEA, Kutu No:27, Belge No: 21.

209 Eyicil, “Maraş Mücadelesinde Atatürk”, s.663.


216

HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER

10 Şubat Salı günü Ermeni karargâhına gelen Capital Arlabose, Fran-

sızların Maraş’tan çekileceğini söyleyince Ermeniler şaşkına dönerek üzün-

tülerinden kahroldular

210


. Çünkü Ermeniler arasında Türklerin, Fransızlara 

teslim edileceği haberi yayılmıştı. Bu haberin doğru olmadığının farkına 

vararak gerçeği anladılar. Çünkü Ermeni lejyonları, Fransızlara güvenerek 

Maraş’a gelmişler, şimdi ise gitmek zorunda kalıyorlardı. İşgalci Fransız 

mecburî olarak şehri terk etmeye başlayınca Ermeniler de Maraş’tan ayrıl-

mak zorunda kaldılar. Geride yıkılmış evlerini, alamadıkları intikam dolu 

kinlerini ve acı dolu hatıralarını Türklere bırakarak hayvanları ile birlikte 

Maraş’tan ayrıldılar

211

. Maraş’tan ayrılan Ermeniler öyle bir kinle ayrıldılar 



ki, ayrılırken Türklere kalmasın diye kale gibi sığındıkları ve canlarından 

çok sevdikleri evlerini kendi elleriyle yıktılar. Hâlbuki onların evleri Türk 

evlerine göre daha sağlam ve iyi idi. Duvarları taştan yapılmış, iki ve üç 

katlı evlerin çatıları kiremitle kaplanmıştı. Taştan yapılmış olan avlu du-

varları ise sur gibi yüksekti. Bu sebeple Ermeni evlerini dışardan yıkmak 

mümkün değildi.  Şimdi evlerini kendileri yıkıyorlardı.  İlâhî adalet öyle 

tecelli etti ki, Türklerin yakıp yıkamadığı o muhkem ve muhteşem evleri 

şimdi Ermeniler kendi elleriyle yakıp yıktılar. Birlikte dostça yaşadıkları 

Türklere ihanet etmenin cezasını kendi elleriyle infaz ettiler

212


.

10 Şubat’ı 11 Şubat’a bağlayan gece Fransız askerleri şehri şiddetli bir 

şekilde bombaladı. Maraş halkının daha fazla ezilmesini ve şehrin tahrip 

edilmesini önlemek amacıyla Kadir Paşa konağında toplanıldı ve halkın 

baskısıyla Dr. Mustafa, General Querette ile görüşmeye gitti. Bu görüş-

mede anlaşmaya varıldı. Anlaşma sonucu Fransızlar  şehri terk edecekti. 

Dr. Mustafa’nın Fransızların Maraş’ı terk edeceğini Türklere bildirmesi 

Ermenilerin moralini bozacak ve Türklerin güçlenmesine sebep olacaktı. 

Bu sebeple Dr. Mustafa görüşmeden dönerken Hınçak komite üyeleri Dr. 

Artin ile Eczacı Leon tarafından şehit edildi

213

.

Savaş sırasında malları gasp edilen ve savaştan yorgun düşen Maraş 



halkı arasında açlık baş gösterdi. Bu sebeple can ve malları zarar gören 

insanlara yardım için Ziraat Bankası vasıtasıyla 10 000 lira yardım gön-

derildi

214


.

210 The Armanian Rewiev, Vol. 31, s.56-57.

211 The Armanian Rewiev, Vol. 30, s.388, 397, 394-395.

212 Eyicil, “Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Mücadelesi Sırasında Maraş’ta Ermeni Mezali-

mi”, Belleten, C.LXVII, Sayı 250, Aralık 2003, s.945. 

213 Yavuz, a.g.e., s.57-58; Akbıyık, a.g.e., 230-233.

214 TİTEA, Kutu No:18, Belge No: 19.


217

Doç. Dr. Ahmet EYİCİL

Savaş öncesinde ticaretle uğraşmalarından dolayı Maraş’ta yaşayan 

Ermenilerin ekonomik durumu çok iyi idi. Fakat savaş dolayısıyla sefalete 

düştüler. Önceleri Türklerle barış ve huzur içinde yaşayan Ermeniler, daha 

sonra yaptıkları mezelimden dolayı halkın yüzüne bakamaz oldular ve bu 

sebeple Maraş’tan ayrılmak istediler

215


.

Maraş’ta yaşayan Ermenilerin bir kısmı, Fransızların yanında yer alan 

Ermeni lejyonlarının Türklere karşı yaptıkları zulmün doğru olmadığını 

itiraf ettiler. Bu sebeple Ermeni başpiskoposu Janparyan, murahhas üye 

Haçador ve Padolu İbrahim Efendi gibi Ermeniler 18 Temmuz 1920 tari-

hinde Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne çektikleri telgrafta hükümete bağlı 

olduklarını, Fransız veya başka bir yabancı kuvvetin kesinlikle gelmesini 

istemediklerini, Osmanlı olarak doğduklarını ve yine aynı devletin vatan-

daşı olmak istediklerini bildirdiler

216


Şehirden ayrılma hazırlıklarını yapan Fransızlar, kendilerini kimsenin 

izlemesini istemediler. Buna rağmen 3 400 Ermeni Fransızlarla birlikte 

gitti


217

Kaçmaya fırsat bulamayan Katolik ve Abarabaşı Kiliseleri’yle, Alman 



Eytamhanesi’nde mahsur bulunan Fransız ve Ermeniler, 17 Şubat 1920’de 

beyaz bayrak çekerek teslim oldular. Bunların ileri gelenlerinin bir kısmı 

Maraş’ta faaliyette bulunan Amerikan Yakındoğu Yardım Teşkilâtı’ndan 

yardım istediler. Maraş’ta yoğun çalışmalarda bulunan bu teşkilâtta çalışan 

misyonerler, Ermenilere yardım ettiler

218


Ermenilere yardım amacıyla Amerikan Uluslararası Genç Adamın 

Hıristiyan Örgütü, Maraş’ta şube açtı. Bu şubenin sorumlusu ve sekreteri 

James Pretty, Ermenilere yardım etti

219



XIX. asrın ikinci yarısından itibaren emperyalist çıkarlar, dış kışkırt-



malar, misyonerlik faaliyetleri, yabancı okulların Ermeniciliği geliştirme 

çabaları, milliyetçilik akımına katılmış Ermeni din adamı ve diğer ileri 

gelenlerin kışkırtmaları, Avrupa’da okuma fırsatı bulan Ermeni gençlerin 

yıkıcı faaliyetlerle dolu olarak ülkeye dönüp ayrılıkçı fi kirlerini geniş halk 

215 Bilal  Şimşir, İngiliz Belgerinde Atatürk, C.1, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1992, 

s.237.


216 TİTEA, Kutu No:24, Belge No: 91.

217 The Armenian Rewiev, Vol. 31, s.57-58; Kerr, a.g.e., s.196.

218 Barış Faaliyetleri Koleksiyonu, Klasör No: 1162, E/Y Dosya No: 153/81, Belge No: 2-1; 

Kerr, a.g.e, s.155-156.

219 Kerr, a.g.e., s.203-204; The Times, 14 Şubat 1920; Yetişgin, “Ermenilerin Maraş’tan Ayrıl-

maları”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C.XX, Mart 2004, s.58, 77.



218

HOŞGÖRÜ TOPLUMUNDA ERMENİLER

kitlelerine yaymaları ve Osmanlı Devleti’nin zayıfl ığından oluşan müsait 

ortam Ermenilerin ayrılıkçı fi kirlerle ortaya çıkmasına yol açtı. Ermeniler 

ayrılıkçı fi kirlerle devlete ve içinde bulundukları topluma yönelik olumsuz 

davranışlarda bulundukça, Müslümanlar ile Ermeniler arasındaki mesafe 

gittikçe açıldı

220


.

12 Şubat 1920’de Fransızların Maraş’ta yenilerek atılmaları hadisesi 

Bahçe ve Haruniye havalisinin çabucak uyanmasına sebep oldu. Bu sebep-

le Bahçe ve Haruniye’de yaşayan Türkler, Fransız ve Ermenilere karşı sıkı 

tedbirler alınmaya başladı. Haruniye bucak müdürü Hüseyin Hilmi Bey, 

çete başı Mehmet Yeşil, Hacı Efendi, Çerçioğlu Hüseyin Efendi ve Habib 

Ağa bir araya gelerek memleketi düşmandan kurtarma çareleri aradılar. 

Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Nizamnamesi’ne göre teşkilât kurarak silâh-

landılar ve Fransız ve Ermenilere karşı mücadeleye başladılar

221


.

Download 3.23 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   42




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling