Mundarijaxulosa


Davlatni boshqarishda adolat mezonlarining qatiyligi


Download 58.14 Kb.
bet4/9
Sana16.06.2023
Hajmi58.14 Kb.
#1519063
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Bog'liq
666 temuriylar davlati

1.2.Davlatni boshqarishda adolat mezonlarining qatiyligi
Dunyo tamadduniga ne-ne donishmand buyuk olimlar, shoirlarni yetishtirib bergan xalqimiz o‘zining boy tarixi davomida benazir sarkardalarni ham yetkazib bergan. Jumladan dunyoda birinchi marotaba muntazam armiyaga asos solgan Sohibqiron bobomiz Amir Temurning harbiy daholari yaqqol ko‘zga tashlanib kelmoqda. Amir Temurning harb ilmi borasidagi betakror zakovati jahon sarkardalari uchun ulkan dars bo‘lib keldi va hozirgi kunda ham uzliksiz ravishda o‘rganilib borilmoqda. Amir Temurning qudratlo davlatni barpo etgani va shu bilan birga bu bavlatda bardavom tinchlikni, adolatni saqlab ish yurigani hammamiz uchun ulkan saboqdir. Ayniqsa, o’z mamlakatini siyosiy ijtimoiy boshqaruv sohasi bo`yicha alohida tadbirlarni amalga oshiradi. Davlat boshqaruv tizimida o`ziga xos bo`lgan yangicha tizimlarni yo`lga qo`yadi. Amir Temur davlatining Markaziy ijro ma'muriyati bosh vazir – devonbegi boshliq etti vazirlikdan iborat arkoni davlat – Vazirlar Mahkamasi tomonidan boshqarilgan. 1-vazirlik – mamlakat va rasmiy ishlar bo'yicha faoliyat ishi olib borgan. Bu vazirlik viloyat tumanlaridan to'planadigan hosil, soliqlar, o'lponlar va ularning taqimoti, kirimchiqimlar hamda obodonchilik ishlari bilan shug'ullangan. 2-vazirlik – vaziri sipoh, ya'ni harbiy ishlar bo'yicha bo'lib, askarlarning maoshi hamda oziq-ovqat va qurollari ta'minoti bilan shug'ullangan. 3-vazirlik – tijorat vazirligi bo'lib, savdogarlarning mol-mulkidan olinadigan zakot va bojlar, egasiz qolgan mol-mulklarni tasaruf etish, meros va merosxo'lar bilan bog'liq bo'lgan masalalarni hal etgan. 4-vazirlik – saltanat ishlarini yurituvchi vazirn, ya'ni moliya ishlari vaziri bo'lib, davlat xazinasidan sarf etiladigan xarajatlar, umuman, saltanat kirim-chiqimlarini boshqargan. Mazkur to'rt vazirlikdan tashqari, chegara viloyatlari va tobe mamlakatlar ishlarini nazorat qilib turish uchun yana maxsus uchta vazirlik ta'sisi etilgan edi. bu uch vazir mazkur viloyatlardan davlat xazinasiga kelib tushadigan daromadlarni nazorat qilish va ular bilan bog'liq bo'lgan moliyaviy masalalar bilan shug'ullangan. Ular, o'z navbatida, 175 saltanatning bosh nazorat hay'atini tashkil etganlar. Bu hay'at "xolisa" deb atalgan. Bu etti vazirlik devonbegiga bo'ysungan va u bilan bamaslahat saltanatning muhim moliyaviy ishlarini amalga oshirgan. Amir Temur amalga oshirgan buyuk ishlardan biri – erkin va tsivilizasiyali institut sifatidagi davlatchilik g'oyasini asoslash va uni himoya qilish bo'ldi. Amir Temur o'z davlatini barpo etishda o'tmishda mavjud bo'lgan barcha ilg'or tajribalardan foydalangan. Buni Nizomulmulkning "Siyosatnoma"asaridan davlat ishlarida qo'llanma sifatida keng foydalanishi, "Temur tuzuklari"da bu asardan fikrlar keltirishida ko'ramiz. Amir Temur o'ziga qadar bo'lgan davlatchilikning 8 ta asosiga amal qilgan. -Davlat siyosiy jihatdan mustaqil bo'lishi; -Davlat va jamiyat muayyan qonunlar, tartiblar, mafkura asosida boshqarilmog'i; -Boshqaruv tizimini muvofiqlashtirib turuchi qoidalar shakllangan bo'lishi; -Jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar davlat e'tiborida bo'lishi; -Fan va madaniyat ravnaqi to'g'risida doimiy qayg'urish; -Har bir davr shart-sharoiti, tartiblariga ko'ra davlat jamiyat ichki taraqqiyoti masalalarini tashqi dunyodagi mavjud omillardan foydalangan holda olib borish; -Davlat tepasidagi kuchlar o'tmish, zamona va klajakni teran va tafakkur, mustahkam iymon, g'oyat yuksak ma'naviyat va millatparvarlik ila anglanmog'i. Amir Temur davlatchilikning bu asoslariga 9-chini, jamiyat rivoji va barcha ijtimoiy tabaqalar manfaatlarini ta'minlashni ham qo'shgan edi. Amir Temurning tarixdagi xizmati yana shundan iboratki, u davlatchilikning boshqaruv tizimi, ichki va tashqi siyosatining tartib-qoidalari, huquqiy asoslarini yangi tarixiy sharoitda takomillashtirdi. Uning tashqi va ichki favqulodda voqealardan voqif etib turuvchi ming nafar piyoda, ming nafar tuya mingan, ming nafar ot mingan choparlari 176 bo'lgan. Butun saltanan bo'ylab bir kunlik yo'l oralig'ida maxsus bekatlar – yomxonalar tashkil etilgan. Har bir bekatda 50-200 boshdan ot-ulov tayyor holatda tayyorlab turilgan. Amir Temur tomonidan yaratilgan davlat boshqaruvi sohasida o'z davrining mukammal qonun-qoidalarini o'z ichiga olgan tuzuklarda davlat boshqaruvi bilan birga jinoyat va jazo turlari haqida muhim qoidalar ham keltiriladi. -Qaysi bir sipohiy haddidan oshib, qo'l ostidagi kishilarga zulm qilsa, uni zulm ko'rgan kishiga topshirganlar va o'sha mazlum kishining o'zi sipohiyni jazolagan. Xazinabon moliya ishida xiyonat qilsa, tekshiruvdan so'ng, masul shaxsning o'zlashtirib olgan mablag'i maoshidan 2 barobar ortiq bo'lsa, ortig'i oladigan maoshi hisobidan ushlab qolingan. -Qishloq oqsoqoli, shahar ulug'lari pastroq toifadagi kishiga zulm qilsa, o'sha zulmga yarasha katta miqdorda jarima solingan. -Xalqqa jabr-zulm qilgan harbiy kishi jarima to'lagan yoki darra bilan kaltaklangan. -Kimda-kim o'g'rilik qilib, birovning molini o'g'rilasa, o'shani qaytarishi shart bo'lgan yoki Yasoga muvofiq qattiq jazoga tortilgan. O‘zbek tom ma’noda bunyodkordir. Amir Temur bobomiz mo‘g‘ullar bosqini davomida xor-u zorlikka uchragan yurtimiz va xalqimizni markazlashgan kuchli va madaniy jihatdan yuksak davlat barpo qilishiga ichkaridan va tashqaridan tahdid qiladigan barcha tajavuzkor davlat qo‘shinlarini o‘ziga bo‘y sindirgan edi. O‘zbekka birovning yeri kerak emas. Mabodo qo‘liga qurol olguday bo‘lsa ham faqat o‘zini himoya qilish uchungina oladi. “Yuqorida aytilganlaridan kelib chiqib xulosa qiladigan bo‘lsak: … o‘z tarixini bilgan undan ruhiy quvvat oladigan xalqni yengib bo‘lmas ekan, biz haqqoniy tariximizni tiklashimiz, xalqimizni, millatimizni ana shu tarix bilan qurollantirishimiz zarur. Tarix bilan qurollantirish, yana bir bor qurollantirish zarur” ligini birinchi prizidentimiz “Agar olimlarimiz ilmiy tadqiqot ishlari zamirida ana shu fikr, ana shu maqsad bo‘lmasa, ularning 177 sariq chaqalik ahamyati yo‘q”. Degan ta’kidlari biz uchun doimo mash’ala vazifasini o‘taydi”.
«Ulug' bobokalonimiz Amir Temur «qaerda qonun hukmronlik qilsa, shu erda erkinlik bo'ladi», degan gaplarini tarix sahifalariga zarvaraqlar bilan yozdirgan edi». Temur davrining mumtoz tarixchilaridan bo'lgan Ibn Arabshoh Amir Temurning fazilatlarini sharhlab: «Temur tengi yo'q fe'l-atvorli, chuqur mulohazali kishi bo'lib, uning tafakkur dengizining qa'ri yo'q va (uning) ta'biri tagiga na tekisligu, na g'adir-budur orqali yo'l topiladi», - deb yuksak baho bergan edi. Amir Temur o'zi yashab turgan jamiyatni eng etuk ijtimoiy tizimga aylantirish, farovon hayot qurish maqsadidagina kurashib qolmay, balki bu g'oyalarning butun dunyoda tantana qilishiga ham ishongan edi. Faqat shu maqsaddagina u harbiylik libosini kiygan edi. U ana shunday maqsadlarda jahongirlik qilgan har bir davlat boshlig'i, asosan, to'rt narsani xotirasida saqlash kerakligini uqtiradi: birinchidan, qaysi mamlakatni zabt etmoqchi bo'lsa, to'g'ri tadbir va kengash bilan ish tutish; ikkinchidan, xatoga yo'l qo'ymaslik uchun har bir ishni ko'p o'ylab, sergaklik va ehtiyotkorlik bilan qilish; uchinchidan, o'z atrofida aslzoda er yigitlarni (amirlarni) to'plash va birlashtirish; to'rtinchisi, bugungi kunning ishini ertaga qoldirmaslik.
Amir Temur dasturi va siyosiy-huquqiy qarashlarida mukammal jamiyatni orzu qilishdan ko'ra, ko'proq uni amalga oshirish hamda uning mas'uliyatini o'z zimmasiga olish yaqqol sezilib turadi. Shuning uchun ham Amir Temurning davlat arbobi, sarkarda va mutaffakir sifatidagi o'ziga xos tomoni shundaki, u o'zi hukmronlik qilgan saltanat (imperiya) timsolida mukammal jamiyatni qurdi va uni har tomonlama mustahkamlashga harakat qildi. Amir Temur siyosiy ta'limotining muhim jihati jamiyatni boshqarishda qonunning ustuvorligi, qonunchilik masalasidir. Temur saltanatini boshqarishning asosiy sharti, qonunning hamma a'mollardan ustunligini tan olish va uning asosiy qoidalarini yaratishdan iborat bo'ldi. Temurning qonun ustuvorligi tamoyili zaruriy shart ekanligi haqidagi xulosasida, qonunning ustuvorligi juda teran qo'yilgan: bu g'oya Sohibqironning ongida Imom Ismoil Buxoriy, Imom Abu Iso at-Termiziy, Forobiy, Taftazoniylarning huquqiy ta'limotlarini, Burhonidin Marg'inoniyning «Hidoya»sini, uning «Muxtasar» ini maktab va madrasada o'rganib, olimlar bilan bo'lgan uchrashuvlarida eshitish natijasida shakllangan va shuning uchun jamiyatda qonun ustuvorligi masalasiga «Tuzuklar»da keng o'rin ajratgan.Ma’lumki, IX-XII asrlarda O‘rta Osiyoda Sharq Uyg‘onish davrining buyuk uyg‘onishi haqidagi kashfiyotlar, fan va madaniyatning rivojlanishi keyingi asrlarda, jumladan, Amir davrida ham jamiyat hayotining turli sohalari rivojiga o‘z ta’sirini o‘tkazdi. Temur. Amir Temur uchun ham Movarunnahrda betakror va qudratli davlat yaratish, tinchlik va osoyishtalikni ta’minlash muhim ahamiyatga ega edi. Biroq, Amir Temur davlatining rivojiga bir qancha omillar ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, ulardan biri Bahouddin Naqshband tariqatining Amir Temur davri mafkurasi haqidagi g‘oyasi, shuningdek, yetakchining bevosita davlat rahbari ekanligidir. madaniyat va ma’naviyat taraqqiyotining yetakchisi.Amir Temur davlatining shakllanishi va qarorlar qabul qilinishida naqshbandiya mafkurasining roli katta. Ayniqsa,Naqshbandiya tamoyillarini aks ettiruvchi “Rosti Rusti” tamoyili davlat siyosatini belgilash va uni amaliy amalga oshirishga asoslanadi. "Rosti-Rusti" - bu haqiqat, tartib, adolat, hamma masalada, odamlar o'rtasidagi munosabatlarda, umuman, hayotdagi haqiqat, adolat kafolatlanishi kerak, ya'ni,Sohibqiron bu g‘oyani targ‘ib etishi va oydinlashtirishi bilan mashhur: “Adolat – kuch emas, kuchdir”.U xalq tajribasida nodavlat boshqaruvni ham kashf etdi.U shu asosda “Temur siymolari” asarini yaratdi va unga amal qildi. butun umri davomida shu qoidaga Adolat mezoniga asoslangan davlat siyosati davlat boshqaruvining barcha jabhalarini shu mezonga moslashtirishni taqozo etadi.Amir Temurda hozirgi parlamentga mos keladigan katta va kichik kengashlar shu talabga asoslanadi.Tinchlik davrida Samarqandda amir saroyida Buyuk Kengash chaqirilgan. Unda Amir Temurning amakivachchalari, oliy ruhoniylar vakillari, vazirlar, boshliqlar, tilanchilar, hukmdorlar, boshliqlar, zobitlar va sarkardalar qatnashdilar. Kengashda mamlakatimiz hayotining muhim masalalari muhokama qilindi. Amir Temur tumanining eng yaqin a'zolari kichikroq a'zolar edi. Unda uzoq mamlakatlarga ko'chib o'tish bilan bog'liq masalalar muhokama qilinadi. Ushbu uchrashuvlar oralig‘ida yuzaga kelgan masalalar ham maslahatlashuvlar, muhokamalar va maslahatlar orqali hal etildi. Bunday hollarda Amir Temur davlat arboblari, olimlar, muayyan soha mutaxassislari bilan maslahatlashgan. Binobarin, Amir Temur “Saltanat ishining to‘qqiz foizi kengash ishi, qolgani qilichning ishi”, deb tushunsa ajab emas.Mamlakat taqdiri va farovonligi ko‘p jihatdan markaziy hokimiyat, uning shahar, viloyat, tuman va yirik kichik shaharchalar faoliyatiga, bu muassasa va muassasalarda xizmat qilayotgan amaldorlarning ham saxovatpesha, sadoqatli, tadbirkor va qaram bo‘lishiga bog‘liq. . Amir Temur. Uning fikricha, ijro hokimiyati vazirlari to‘rt xususiyatga ega bo‘lishi kerak:
Birinchisi, asl va sof avlod;
Ikkinchisi - aql;
Uchinchisi, ikkiyuzlamachilik holatini anglash va unga nisbatan mehribon munosabatdir
unga;
To'rtinchidan, sabr va tinchlik.
Amir Temur mahalliy hokimiyatlarga yaxshi tadbirkorlar bilan ularni mulk va soliq to‘lovchilar zulmidan asrash, yurtni himoya qilish, shuningdek, viloyat bo‘ylab savdo karvonlarini qo‘riqlashni buyuradi. “Boyingizni og‘ir ahvolga solib, mamlakatni qashshoqlikka solib ko‘paytirishdan saqlanishni buyurdim, raqobatga e’tiborsizlik davlat xazinasining qashshoqlashishiga olib keladi. suverenitet” deyilishi juda muhim. Temuriylar davlati tuzumi ikki qismga bo'linadi: qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi. Qonun chiqaruvchi organ Kongressni chaqirdi. Qurultoyda, asosan, yirik turkiy qabilalarning boshliqlari qatnashgan va u istalgan vaqtda oliy hukmdor tomonidan chaqirilar edi. Qurultoy urush, sulh va oliy hukmdor (shoh, xon) saylash kabi masalalarni muhokama qildi va qonuniylashtirdi. Ijroiya tizimi boshqaruv organi va boshqa yuqori davlat boshqaruv organlaridan iborat edi. Davlatning ijroiya tizimi qurultoy qarorlarini, qirol farmonlarini va davlatning kundalik ishlarini amalga oshirdi.Eng muhimi, Amir Temur davlatda qonun ustuvorligini ta’minladi. Ma’lumki, davlat ishlarini adolat asosida olib borish qat’iy tartib-intizomni talab qiladi. Amir Temur o'z saltanatini boshqarish uchun qudratli davlat saroyini tuzdi, aniq ish tartibini o'rnatdi. Buyurtmani buzgan shaxs hech qanday jazoga tortilmadi, har bir mansabdor shaxsning huquq va majburiyatlari qat’iy belgilab berildi. Fuqarolarning huquqlarini buzganlar, o'g'rilar, qaroqchilar alohida shafqatsizlik bilan jazolanadi.

Download 58.14 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling