O`zbеkiston rеspublikasi


Download 242 Kb.
bet4/5
Sana11.11.2023
Hajmi242 Kb.
#1766157
1   2   3   4   5
Bog'liq
I. J

molekulalarning ko‘pchiligi uyg‘ongan holatga o‘tib, yorug‘likni yutuvchi zarralar soni kamayadi yoki boshqacha aytsak, uyg‘ongan va uyg‘onmagan zarralar soni tenglashaborib, ustki va pastki energetik sathlar to`ldirilishi tenglashib qoladi. Yutilish va majburiy nurlanish ehtimoli tenglashadi. Shunday qilib, yutilish koeffitsiyentining kamayishi yuz beradi, ammo yorug‘lik yutilishining maksimal qiymati nolga tenglashmaydi, balkim bir muncha oshib boradi. To‘yinish effekti tufayli kuchsizroq yorug‘lik uchun uncha shaffof

bo‘lmagan muhit kuchli yorug‘lik uchun shaffof bo‘lib qoladi. Ayrim optik jihatdan shaffof dielektriklarda bunga teskari holni ham kuzatish mumkin. Yorug‘likni intensivligi katta bo‘lgan yorug‘lik kuchsiz yorug‘likka nisbatan juda kuchli yutilishi mumkin. Bunday holat ko‘p fotonli yutilish bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu hodisa elektromagnit to‘lqin nazariyasi nuqtai nazaridan (6) formula bilan tushuntiriladi. Undagi kubik had cE3 sindirish ko‘rsatkichiga (30) formuladagi kabi tuzatma kiritgani kabi yorugʻlikning yutilish koeffitsiyentiga ham nochiziqli


tuzatma kiritadi. Shunday qilib, koʻp fotonli yutilishni tushuntirish mumkin, ammo koʻp fotonli yutilishni kvant nazariyasi nuqtai nazaridan tushuntirish oson boʻladi. Atom yoki molukuladan iborat kvant sistemasining rezonans chastotasi istemasining rezonans chastotasi uch yoki koʻp fotonli yutilish yuz berishi mumkin. Koʻp fotonli yutilishdan tashqari koʻp fotonli ionizasiya ham yuz berishi mumkin. Ko‘p fotonli yutilish hodisasidan amaliy maqsadlarda foydalanish mumkin.
Masalan, chastotasi birtekis oʻzgaradigan lazerlar yasash, nochiziqli yutilish spektrlarini hosil qilish va tahlil qilish amaliyotida keng foydalaniladi.


Lazer nurlarining quvvati


Biz uchun oddiy oq yorug‘lik shaffof modda orqali o‘tib qisman yutilishi va rangi o‘zgarishi oddiy hol bo‘lib qoldi. Bunda modda aniq bir rangdagi nurlanishni o‘tkazib, boshqa nurlanishlarni yutadi (nurlanish chastotasi yoki to‘lqin uzunligi bilan rang aniqlanadi). Bunday holni klassik (chiziqli) optika nuqtai nazardan tushuntirish oson. Ammo ko‘zga ko‘rinmaydigan (masalan, infraqizil) lazer nuri maxsus kristall orqali o‘tganda, aytaylik yashil rangga kirsin. Yorug‘likning muhitda tarqalishida chastotasining o‘zgarishi - ko‘p fotonli elementar aktning optik jarayoniga xususan, yorug‘likning sochilishiga ta’sir yana bir misol bo‘ladi.
Tushayotgan nurlanish kichik va katta intensivliklari uchun olingan ma’lumotlarni taqqoslashdan ko‘rinadiki, sochilgan yorug‘lik xususiyati farq qilar ekan. Masalan, katta intensivlikda sochilgan yorug‘lik chastotasi tushayotgan yorug‘lik chastotasidan katta ekanligi ma’lum bo‘ldi. Shunga o‘xshash holni yuqori garmonik uyg‘otish deb aytish mumkin. К chastotali yuqori garmonik uyg‘onish bilan ( chastotali intensiv nurlanish tarqalishda amaliyot uchun katta ahamiyat kasb etadi. Haqiqatdan ham uyg‘otadigan lazer nurlanishi ko‘rish sohasida yuqori garmonika kogerent nurlanishning K=100 qiymatigacha uyg‘otish mumkin. Bu rentgen nurlar sohasiga to‘g‘ri keladi. Shunday qilib, kogerent nurlanishni boshlang‘ich chastotasiga nisbatan bir necha marta kata chastotali kogerent nurlanish olish mumkin. Bu juda muhim, chunki fizika, ximiya, biologiya fanlarining har xil sohalarida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish uchun keng imkoniyatlar ochib beradi.
Shu o‘rinda quyidagini aniqlashtirish lozim. Ko‘p fotonli jarayon ehtimolligi yorug‘likning nochiziqiy sochilishi, uyg‘otadigan yorug‘lik intensivligiga bog‘liq. Haqiqatdan ham uyg‘otuvchi yorug‘lik intensivligi bitta foton yutilishi ehtimolligiga proporsional bo‘lsa, K ta fotonlar bir elementar aktda yutilish ehtimolligini quyidagi munosabat bilan ifodalash mumkin

bu yerda к - jarayonning nochiziqlik darajasi (yoki ko‘p fotonlik darajasi) deb ataladi. (1) munosabat 2 ta fikrga asoslansa to‘g‘ri bo‘ladi: fotonlar bir-biriga bog‘lanmagan holda yutiladi va bir fotonning yutilish ehtimolligi nurlanish intensivligiga proporsionaldir. (1) ifodadagi bog‘lanish darajasidan ko‘rinadiki, bunday jarayon ehtimolligi uyg‘otuvchi yorug‘lik intensivligiga kuchli bog‘liqdir. Yorug‘likning har qanday kichik intensivligida ehtimollik hal qiluvchi rol o‘ynaydi, hatto judayam kichik qiymatida ham. Har qanday ko‘p fotonli jarayonni kuzatish uchun faqat bitta porog bor. Bu porog, ko‘p fotonli jarayonlar haqidagi ma’lumotlardan kelib chiqib, hozirgi paytda yaxshi ma’lum bo‘lib, 108-1010 Vt/sm2 ni tashkil qiladi. Bu son qiymatdan ma’lumki, hech qaysi lazergacha bo‘lgan yorug‘lik manbalarida ko‘p fotonli jarayon kuzatilmagan.
Har xil 1 va 2 ikki to‘lqin tarqalayotganda ularning qo‘shilishidan chastotali tebranish hosil bo‘ladi. Bu holatni chastotalar generatsiyasi, xuddi har xil va energiyali ikkita kvantdan uchinchi hosil bo‘lishidek tassavur qilish mumkin. Shuningdek, ushbu holda generatsiyalangan nurlanish chastotasi boshlang‘ich nurlanish chastotasidan katta bo‘lib, bu jarayon lazer nurlanishi bo‘lmagan ultrabinafsha (UB) sohasida kogerent nurlanishni olishda foydalaniladi. Nochiziqli kristallarda 185 nm to‘lqin uzunligigacha ultrabinafsha nurlarni generatsiyalash mumkin. Boshqa tomondan СО2 - lazerning (to‘lqin uzunligi 10,6 mkm) infraqizil nurlanishni yig‘indi chastotasini generatsiyalash mumkin. Bu esa ko‘zga ko‘rinuvchi nurlar spektri infraqizil sohasi uchun bo‘lgan impuls davomiyligi va formasi kabi harakteristikalarni o‘rganish imkonini beradi. Bundan tashqari jarayon chastotalar farqini generatsiyalash mumkin. Bu yerda generatsiyalangan nurlanish chastotasi boshlang‘ich nurlanish chastotasidan kichik. Shuning uchun ushbu jarayon infraqizil sohadan o‘rtacha va uzoq millimetr to‘lqin uzunligigacha yorug‘likni generatsiyalashda foydalaniladi.
Yuqorida qaralganidek ikkita kvant uchinchi kvantni yuzaga keltiradi. Shunga teskari jarayon ham bo‘lishi mumkin, ya’ni energiyali kvant energiyasi va impuls saqlanish qonunlari bo‘yicha ikkita kvantga parchalanadi:
(1)
(2)
bu yerda к - to‘lqin vektor kvant impulsi bilan munosabatda bog‘lanishga ega. Bu jarayon yorug‘likning parametrik generatsiyasi deb ataladi. Bir tomondan bu jarayon noaniqlikka olib keladigandek, chunki berilgan chastotaga har xil va juftlar energiyaning saqlanish qonunini qoniqtiradi. Boshqa tomondan u hohlagan har qanday chastotali nurlanishni generatsiya qilish imkonini beradi.
Ma’lum chastota uchun shu qonun bajariladigan kristalldagi yo‘nalish generatsiyalash chastotasi impuls saqlanish qonuni bo‘yicha aniqlanadi. Shuningdek, kristallni aylantirish bilan generatsiyalangan nurlanish chastotasini keng chegarada kichik qadamlar bilan silliq o‘zgartirish mumkin. Yorug‘lik chastotasi parametrik generatsiyalashda, ma’lumki har doim damlash chastotasidan kichik bo‘ladi (damlash deb ikkita boshqa nurlarnish hosil qiladigan chastotali kuchli nurlanishga aytiladi). Shuning uchun ushbu jarayon infraqizil nurlanish chastotasi bo‘yicha qayta to‘g‘rilanadigan generatsiyalash uchun ko‘proq foydalanadi. Ko‘pgina optik eksperimentlarda keng chastota diapazonida lazer nurlanishini silliq to‘g‘rilash talab qilinadi. Ko‘p atomli molekulali ko‘p gazlar infraqizil diapazonda keng tebranma yutilish spektriga ega bo‘lgani uchun yorug‘likning parametrik generator nurlanishi qo‘llaniladi. Yangi avlod kompyuterlarining elementar bazasi zamonaviy murakkab yarim o‘tkazgichlar strukturasidan iborat bo‘lib, ular ham lazer infraqizil nurlanishni chastota bo‘yicha silliq to‘g‘rilashni qo‘llash bilan o‘rganiladi. Bunday nurlanishning bosh yutug‘i - tadqiq qilinayotgan obyekt yutilish spektri chizig‘i chastotasi bo‘yicha aniq to‘g‘rilash imkoniyatidir.

Lazеr nurlanishi quvvatini оshirish.


Sathlarda invеrs bandlik hоlatini kеltirib chiqarish damlash dеyiladi. Damlashning bir nеcha usullari mavjud. Damlashning uzluksiz va impulsli turiga bоg‟liq hоlda lazеr nurlanishi uzluksiz va impulsli bo‘lishi mumkin.
Nurlanish quvvatini оshirish majburiy nurlanish hisоbiga yorug‘lik оqimini kuchaytirishda qatnashuvchi atоmlar sоnini оrttirish yoki nurlanish impulsi davоmiyligini kamaytirish usullari
bilan amalga оshiriladi. SHulardan biri asllikni mоdullash usuli
Yorug‘lik оqimini kuchaytirishda ishtirоk etuvchi zarralar sоnini kupaytirish uchun gеnеratsiya bоshlanishini to‘хtatib, mumkin qadar qo‘zg‘оlgan atоmlar sоnini оrttirib, invеrs
bandlik jоlatidagi zarralar sоnini ko‘paytirish zarur va buning uchun gеnеratsiya bo‘sag‘asini ko‘tarish, hamda asllikni pasaytirish zarur. Bu hоlatga yorug‘lik оqimini yutilishini оrttirish bilan erishiladi. Bu hоlatga quyidagicha erishish mumkin. Ko‘zgulardan birini o‘zarо parallеllikdan birоz chiqarilsa, sistеma aslligi kеskin kamayadi, gеnеratsiya bo‘sag‘asi ko‘tariladi. Ushbu hоlatda damlash jarayonini amalga оshirilsada, gеnеratsiya bo‘sag‘asi оrtganligi sababli lazеr nurlanishi
sоdir bo‘lmaydi. So‘ngra ko‘zguni o‘zarо parallеl jоylashtirsak, rеzоnatоr aslligi kеskin оrtadi. Invеrs bandlik hоlatida ko‘p sоnli zarralar jamg‘arilganligi sababli lazеr nurlanishi quvvati kеskin
оrtadi. Bu usulga lazеr gеnеratsiyasini bоshqarish usuli-asllikni mоdullash usuli dеb ataladi.
Nurlanish impulsining davоmiyligi lazеr nurlanishi natijasida invеrs bandlik hоlat enеrgiyasi kamayib, gеnеratsiya bo‘sag‘asi enеrgiyasiga еtguncha sarflangan vaqtga bоg‘liq bo‘ladi. Bu vaqt qatоr оmillarga bоg‘liq bo‘lib, sеkundni tashkil etadi.
Qisqa davоmiylikka ega bo‘lgan impulsni Kеrr yachеykasi yordamida оlish mumkin. Bu rеzоnatоr ko‘zgulari оrasiga Kеrr yachеykasini va qutblagichni jоylashtirib amalga оshiriladi.
Qutblagich bеlgilangan qutblanishli nurlanishnigina gеnеratsiya hоlatini taminlaydi, Kеrr yachеykasi shunday jоylashtiriladiki, unga tashqi manbai kuchlanishi qo‘yilganda u bеlgilangan
qutblanishli nurlanishni o‘tkazmaydi. Lazеrda damlash jarayoni bоshlansa, Kеrr yachеykasidan kuchlanish оlinadi va shu оnda katta quvvatli lazеr nurlanishi sоdir bo‘ladi. Bu hоlda yachеyka diafragma vazifasini o‘taydi.Impuls rеjimida ishlоvchi lazеrda asllikni mоdullash usuli ko‘zgulardan biri o‘rniga uchburchakli qaytaruvchi prizma yordamida amalga оshiriladi. Rеzоnatоrda enеrgiya yutilishini оrttirib, gеnеratsiya bo‘sag‘asi ko‘tariladi va bu hоlda invеrs bandlik hоlatidagi atоmlar sоni оrtadi. Tеz aylanuvchi va to‘la qaytaruvchi prizmaning aniq bir hоlatidagina rеzоnatоrlarda enеrgiya yo‘qоtilishi kamayib, gеnеratsiya bo‘sag‘asi kamayadi. Natijada katta quvvatli lazеr nurlanishi sоdir bo‘ladi. CHunki bu hоlda tеskari bоg‘lanish jarayoni bоshlanadi. Bu paytda tеbranuvchi qism uyg‘оngan hоlatdagi zarralar sоnini kеskin оrttiradi. Ushbu vaqt davоmiyligi bo‘lib, impulsli lazеr nurlanishi quvvati ga еtadi. Agar aylanuvchi prizma o‘rniga Kеrr yachеykasidan fоydalanib, uni оptik diafragma sifatida fоydalansak, nurlanish quvvatini yanada оrttirish mumkin. Chunki Kеrr yachеykasining inеrtligi kichik ekanligidan uning yordamida davоmiyligi sеkundli impuls оlish mumkin. Bayon etilgan yorug‘lik quvvatini оshirish usullari qurilmalarini kеtma-kеt jоylashgan tizimi (kaskadi) ni qo‘llab, yanada kichik davоmiylikdagi nurlanish impulsini оlish mumkin. Bu usulda davоmiyligi nanоsеkundga еtadi, nurlanish quvvati esa va undan оrtiq bo‘lishi mumkin. Lazеr nuri quvvatini оshirishga Pоkkеlsning elеktrооptik effеktidan fоydalanib erishish mumkin. Bayon etilgan usullardagi lazеr nurlanishi оlish rеjimi aslligini mоdullash usulidagi gеnеratsiya rеjimi dеyiladi. Aslligi vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmaydigan lazеrning ishlash sharоiti
erkin gеnеratsiya rеjimi dеyiladi.

Xulosa
Uranli shishalarda yorug‘lik yutilishini o‘rgangan rus olimlari S.I.Vavilov va V.L.Levshin odatdagi intensivlikdagi yorugʻlikdan kuchliroq intensivlikdagi yorug‘lik tushganda yutilish koeffitsiyenti kamayishini kuzatib, bu hodisani toʻyinish effekti bilan bogg‘ladi. Yani yorugʻlik maydonida atom yoki molekulalarning koʻpchiligi uyg‘ongan holatga oʻtib, yorugʻlikni yutuvchi zarralar soni kamayadi yoki boshqacha aytsak, uygʻongan va uyg‘onmagan zarralar soni tenglashaborib, ustki va pastki energetik sathlar to`ldirilishi tenglashib qoladi. Yutilish va majburiy nurlanish ehtimoli tenglashadi. Shunday qilib, yutilish koeffitsiyentining kamayishi yuz beradi, ammo yorug‘lik yutilishining maksimal qiymati nolga tenglashmaydi, balkim bir muncha oshib boradiNurlanishning tola energiyasi bundan istisno boladi, chunki bu energiya kogerent bolmagan manbalardagi kabi dastavval uzatilayotgan energiyaga bogliq boladi. Lazerlarning nurlanishi kogerentligi bilan boglangan ajoyib xususiyati shundan iboratki, energiya vaqt davomida, spektrda, fazoda tarqalish yonalishlari boyicha konsentratsiyalanadi. Bazi kvant generatorlarining nurlanishi yuqori darajada monoxromatik bo‘ladi. Boshqa lazerlar davom etish vaqti 10-12 с ga teng bo‘lgan juda qisqa impulslar chiqaradi; shuning uchun bunday nurlanishning oniy quvvati juda katta bo‘lishi mumkin.




Download 242 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling