Soliq huquqiy munosabatlarining asosi, kelib chiqishi va tarkibi


Sobiq ittifoq davrida soliqlarga bo‘lgan yondashuv


Download 120.5 Kb.
bet6/7
Sana05.04.2023
Hajmi120.5 Kb.
#1277117
1   2   3   4   5   6   7
Bog'liq
O’zbekiston respublikasida soliq siyosatining rivojlanish bosqichlar1

5. Sobiq ittifoq davrida soliqlarga bo‘lgan yondashuv
1917 yil oktyabrda bolsheviklar zo‘rlik bilan amalga oshirgan to‘ntarish Sobiq Ittifoq xalqlari, shu jumladan O‘zbekiston tarixida salkam 75 yil davom etgan yangi mustamlakachilik sahifasini boshlab berdi. Yangi iqtisodiy siyosatga o‘tilishi munosabati bilan agrar ishlab chiqarishni yuksaltirishga qaratilgan xo‘jalik tadbirlari zanjirida mustaqil ish olib boruvchi yakka dehqonning manfaati oldingi o‘ringa qo‘yildi. 1919 yil mart oyida yangi iqtisodiy siyosat (NEP) e’lon qilinishi munosabati bilan yangi soliq siyosati tashkil etildi. Mazkur tizim qishloq xo‘jaligi, hunarmandchilik, daromad, mulk va renta soliqlari, tamg‘a yig‘imlari, meros va boshqa bojlar kabi majburiy to‘lovlarini o‘z tarkibiga qamrab olgan. 1922 yil 11 aprelda “Natura solig‘i haqida”gi qaror qabul qilindi. Mazkur qarorga ko‘ra dehqonlarning noroziligiga sabab bo‘lgan oziq-ovqat razvedkasi o‘rniga yalpi hosilning 10 foizi miqdorida oziq-ovqat solig‘i belgilandi. Lekin oradan ko‘p vaqt o‘tmay xo‘jalikning katta-kichikligidan kelib chiqib, 7soliqni tabaqalashtirish joriy etildi. Soliq quyidagi proportsiyalarda olinishi belgilab qo‘yildi: 2 desyatinagacha eri bo‘lgan xo‘jaliklardan hosilning 5 foizi, 2-4 desyatinagacha 10 foizi, 4-6 desyatinagacha 12 foizi, 6-8 desyatinagacha 14 foizi va hokazo. Yangi iqtisodiy siyosat paxtachilik siyosatiga ham muayyan o‘zgarishlar kiritdi. Paxtachilikni mehnat qurollari bilan ta’minlashga e’tibor kuchaytirildi. Ularga turli xil imtiyozlar berilib, ot-ulov solig‘idan, kamquvvatli xo‘jaliklar oziq-ovqat solig‘idan ozod qilindi. Bularning hammasi dehqonlarning kayfiyatiga, ularni ko‘proq paxta etishtirishga bo‘lgan intilishida o‘zgarishlar bo‘lishiga olib keldi. 1923 yil 13 iyunda ba’zi ziddiyatlarni bartaraf etish maqsadida oziq-ovqat solig‘idan yagona qishloq xo‘jaligi solig‘iga o‘tish to‘g‘risida dekret chiqarildi. Natijada, tovar-pul munosabatlarining sub’ekti bo‘lgan dehqonlarning roli sezilarli ravishda kuchaydi. Xususiy kapital asosida tashkil etilgan vositachilik va savdo shirkatlari qat’iy mafkuraviy nazorat ostida bo‘ldi. Ko‘pincha, xususiylarga juda katta miqdorda soliq solinar, tadbirkorlarning erkin faoliyati esa butunlay cheklab qo‘yilgan edi.
Xulosa
Ikkinchi jahon urushi boshlangandan so‘ng O‘zbekiston front ehtiyojlarini ta’minlovchi moddiy bazaga aylandi. Byudjetdan harbiy tadbirlarga sarflangan mablag‘lar 114,7 milliard so‘mni tashkil etib, shundan 58,8 milliard so‘m yoki 50,8 foizni harbiy xarajatlar tashkil qilgan edi. Bundan tashqari, respublika frontga 4 mln. 148 ming tonna paxta, 54 ming tonna pilla, 3 mln. 83 ming dona qora ko‘l terisi va oziq-ovqat mahsulotlari jo‘natgan. O‘zining vatanparvarlik burchini yuksak darajada namoyish qilgan O‘zbekiston xalqi fashizm ustidan faqat Sobiq Ittifoqni emas, eng avvalo o‘z xalqini saqlab qoldi. O‘zbekiston hududida urush harakatlari sodir bo‘lmagan bo‘lsada, boshqa respublikalar qatori bu erda ham iqtisodiy tizim izdan chiqdi. Iqtisodiyotni qayta tiklash ishlari boshlanib, qator tadbirlar belgilandi. Jumladan, soliq tizimiga katta e’tibor qaratildi. Bu yo‘nalishda soliq miqdori xo‘jalik tomorqasiga qarab belgilanadigan bo‘ldi. Natijada ayrim viloyatlarda uzumzorlarni kesib tashlashga o‘xshash hodisalarga barham berildi. Soliq 2-3 baravar kamaydi.1958 yildan boshlab aholi mablag‘i hisobidan «ixtiyoriy» tartibda yoziladigan zayomlar bekor qilindi, daromad solig‘i va boshqa soliqlar qisman kamaytirildi.1965 yildan boshlab foydadan ajratmalar to‘lovi o‘rniga 3 xil ko‘rsatkich asosida hisoblanadigan to‘lovlar joriy qilindi. Bu to‘lovlar turli korxonalar misolida sinovdan o‘tkazildi. Lekin ular kutilgan natijani bermaganligi sababli milliy daromadning o‘sish sur’atlari pasayib ketdi. Shu munosabat bilan 1987 yil 7 iyulidagi moliya mexanizmini qayta qurish qaroriga muvofiq sanoat korxonalari va tarmoqlari asosiy e’tiborni joriy masalalarni hal qilishga qaratib, moliya va iqtisodiy masalalardan chetlashganliklari tanqid qilindi, korxonalarda ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirishga etarli e’tibor berilmaganligi ko‘rsatildi. Qarorning ikkinchi bandida oborot solig‘ining to‘lovchisi bevosita mahsulot etishtiradigan korxona bo‘lishi kerak deb ko‘rsatilgan. Bu moddaning ahamiyati shundan iboratki, bir tomondan respublikaning asosiy hal qiluvchi xom ashyosi hisoblangan paxta, pilla, rangli metallardan foydalanib boshqa respublikadagi korxonalarga mahsulot ishlab chiqarsa, ular joyida soliqqa tortilib, ikkinchi tomondan paxta va boshqa xom ashyolarni sotishdan kelgan daromadlar soliqqa tortilmas, respublika byudjeti bu daromadlardan mahrum edi. Bu tadbirlar O‘zbekistonda moliya tizimidagi inqirozlarni kuchaytirdi. Natijada iqtisodiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha respublika Ittifoqda oxirgi o‘rinlardan birini egallar edi.Sobiq Ittifoq davrida davlat bilan davlat mulkchiligi o‘rtasida soliq munosabatlari bo‘lishi mumkin emas degan mafkuraviy aqidaga tayangan holda davlat bilan davlat mulkiga tegishli korxonalar va tashkilotlar o‘rtasida soliq munosabatlariga barham berishga harakat qilingan, lekin yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, Sobiq Ittifoq davlati tashkil etilgandan e’tiboran uning hududida turli xil soliqlar amal qilgan va davlatning soliqsiz mavjud bo‘la olmasligini yana bir bor ko‘rsatdi.Soliq sohasidagi o‘ta muhim o‘zgarishlar Sobiq Ittifoq KPSS MQ ning 1987 yil iyul plenumida tasdiqlangan “Davlat korxonalari (birlashmalari) to‘g‘risida”gi qonuni qabul qilinishi bilan bog‘liq. Unga muvofiq korxonalar mulkchilik shaklidan qat’iy nazar byudjetga to‘lovlar bilan bir qatorda ular foydasini soliqqa tortish mumkinligi ham rasmiy ravishda tan olindi va 1991 yil 1 yanvaridan e’tiboran xalq xo‘jaligining barcha tarmoqlarida mulkchilik shaklidan qat’iy nazar korxonalar va davlat o‘rtasidagi munosabatlar soliq usuliga o‘tkazildi.
O‘zbekiston Respublikasida soliq imtiyozlari qatoriga soliqqa tortilmaydigan daromadlar (pensiyalar, stipendiyalar, alimentlar, donorlar daromadlari va hokazolar) ham kiradi. Byudjetning imtiyozlar berish natijasida yo‘qotishlari ishlab chiqarishni rivojlantirish va mehnat unumdorligini o‘stirish hisobiga tiklanishi lozim. {8}


Download 120.5 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling