Toshkent davlat pedagogika universiteti ilmiy axborotlari ilmiy-nazariy jurnali


Download 64 Kb.
Pdf просмотр
bet1/27
Sana14.08.2018
Hajmi64 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27
46225

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
 
ILMIY AXBOROTLARI 
ILMIY-NAZARIY JURNALI
 
№ 
1 (14) 2018 
й.
BOSH   MUHARRIR
     Sharipov Sh.S. 

 pedagogika fanlari doktori, professor
 
НАУЧНЫЙ 
ВЕСТНИК
ТАШКЕНТСКОГО 
ГОСУДАРСТВЕННОГО 
ПЕДАГОГИЧЕСКОГО 
УНИВЕРСИТЕТА
 
SCIENTIFIC 
BULLETIN
OF THE TASHKENT 
STATE PEDAGOGICAL 
UNIVERSITY
 
MUHARRIR 
Xolsaidov F.B.
 
Jurnal  Toshkent  shahar  Matbuot 
va  axborot  boshqarmasi  tomoni- 
dan  2014-  yil  30-  iyulda 
ro‘yxatga
 
olingan. Guvohnoma №02
-00175. 
Har  uch  oyda  bir  marta  nashr 
etiladi.  
Manzil:  10100,  Toshkent  shahri, 
Chilonzor 
tumani, 
Bunyodkor 
ko‘chasi 27
-uy. Tel.: 276-75-26 
e-mail: tdpuilm@gmail.com 
Buyurtma № 9
9. Adadi 100 nusxa. 
Hajmi  14,75  b/t.  Bichimi  60x84 
1
/

Nizomiy nomidagi TDPU “Tahrir
 va 
nashr” 
bo‘limida 
chop 
etildi.
 
Toshkent Yusuf Xos Hojib -103. 
BOSH MUHARRIR MUOVINI
Abdullayeva B.
 

 pedagogika fanlari doktori, professor 
TAHRIR  HAY’ATI
Asqarov A. 

tarix fanlari doktori, akademik
Inoyatov U. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Begimqulov U. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Beshimov R. 

fizika - matematika fanlari doktori, dotsent
Djoraev M. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Mirkomilov Sh. 

texnika fanlari doktori, professor
Saparov Q. 

biologiya fanlari doktori
Shaxmurova G. 

biologiya fanlari doktori
Mamatqulov D. 

biologiya fanlari nomzodi
Alimqulov N. 

geografiya fanlari nomzodi
Muslimov N. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Mo‘minova L.
 

pedagogika fanlari doktori, professor
Tolipov O‘.
 

pedagogika fanlari doktori, professor
Yuzlikayeva E. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Nensi Askles 

falsafa doktori, Azusa Pacific universiteti
professori, Kaliforniya
Yumi LI 

falsafa doktori, professor
Isyanov R. 

pedagogika fanlari nomzodi, dotsent
Xoliqov A. 

pedagogika fanlari nomzodi, dotsent
Sadikova A. 

pedagogika fanlari nomzodi, dotsent
Mamadazimov M. 

 
pedagogika fanlari doktori, professor 
Abduqodirov A. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Kozlov V. 

psixologiya fanlari doktori, Yaroslavl
davlat universiteti professori
Mazilov V. 

psixologiya fanlari doktori, Yaroslavl
davlat universiteti professori
Safaev N. 

psixologiya fanlari doktori, professor
Nishonova Z. 

psixologiya fanlari doktori, professor
Muxamedova D. 

psixologiya fanlari doktori
Qahramonov Q. 

filologiya fanlari doktori, professor
Jalolov J. 

pedagogika fanlari nomzodi, professor
Azimov I. 

filologiya fanlari nomzodi, dotsent
Matenova Yu. 

pedagogika fanlari nomzodi, dotsent
Nuriddinov E. 

tarix fanlari doktori, professor
Qirg‘izboyev A.
 

tarix fanlari doktori, professor
Qahhorova M. 

falsafa fanlari doktori
Maxmudova G. 

falsafa fanlari doktori, professor
Ismoilov O. 

iqtisod fanlari nomzodi, dotsent
Bulatov S. 

pedagogika fanlari doktori, professor
Panjiyev Q. 
– san’atshunoslik fanlari nomzodi, dotsent
Ergashov M. 

texnika fanlari doktori, professor
Rixsiboyev T. 
texnika fanlari nomzodi, dotsent

 
 
 
 
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI ILMIY AXBOROTLARI 
 
 
 
ANIQ FANLAR         1/2018 (14)
 
 
  
TEZLATKICHLARSIZ ASTROZARRALAR FIZIKASI 
 
Komiljon  NASRIDDINOV 

  TDPU 

Fizika-astronomiya  va  uni  o`qitish  metodikasi
” 
kafedrasi  professori, 
fizika-matematika fanlari doktori 
 
Ushbu  maqolada  tezlatgichlarsiz  astrozarralar  fizikasining  ahamiyati,  tadqiqot  yo‘nalishlari,  olib 
borilayotgan izlanishlari, erishilgan yutuqlari va muammolari bayon qilingan.  
В  данной  статье  излагаются  значение,  исследовательские  направления,  проводимые
 
исследования, достижения и проблемы физики не ускорительных астрочастиц
.  
In  this  paper  the  role,  research  directions,  carried  out  studies,  developments,  and  problems  of  non-
acceleratory astroparticles physics are described.  
 
Kalit  so‘zlar:
  koinot  nurlar
i,  Quyosh  neytrinosi,  qora  materiya,  neytrino  xossalari,  nuklon  stabilligi,  o‘ta 
yangi yulduzlar, gamma nurlar va neytrino astronomiyasi, astrofizika, kosmologiya, zarralar fizikasi.  
Ключевые  слова:
 
космические  лучи,  сольнечное  нейтрино,  темная  материя,  свойства 
нейтрино,  стабильность  нуклона,  сверхновые  звезды,  астрономия  гамма  лучей  и  нейтрино, 
астрофизика, космология, физика частиц

Key  words:  cosmic  rays,  solar  neutrino,  dark  matter,  properties  of  neutrinos,  stability  of  the  nucleon, 
supernova, astronomy of gamma rays and neutrinos, astrophysics, cosmology, particle physics. 
 
Tezlatkichlarsiz astrozarralar fizikasi katta sohani 
o‘z  ichiga  oladi.  Bu  sohaga  Koinot  nurlari  fizikasi, 
Quyosh  neytrinosi  fizikasi,  qora  materiya,  neytrino 
xossalari,  nuklon  stabilligi,  o‘ta  yangi  yulduzlar, 
gamma nurlar va neytrino astronomiyasi, astrofizika, 
kosmologiya va zarralar fizikasi 
kabi bo‘limlar kiradi. 
Tezlatkichlarsiz  astrozarralar  fizikasi  uchun  umumiy 
xususiyat shundan iboratki, bu soha koinotdagi tabiiy 
jarayonlarni 
o‘rganish 
bilan 
shug‘ullanadi. 
Tezlatgichlarsiz  astrozarralar  fizikasining  ahamiyati 
shundan  iboratki,  unda  zarralarning  tabiiy  holdagi 
xususiyatlari  o‘rganiladi,  Tezlatgichlarda  esa  sun’iy 
sharoitdagi  xususiyatlar  o‘rganiladi.  Lekin  bu 
xususiyatlar  tabiiy  jarayonlardagiga  qaraganda  aniq 
bo‘lmaydi. Bundan, ya’ni zarralarning tabiiy holatdagi 
xususiyatlarini  o‘rganis
hdan  asosiy  maqsad  bu 
jarayonlarning  umuman  Olam  va  Yerdagi  hayot 
evolyusiyasidagi  o‘rni  va  rolini  aniqlash,  hamda 
keyingi  taraqqiyotni  istiqbollashdan  iborat  deb 
qarashimiz mumkin. Albatta, mikroolam xususiyatlari, 
ya’ni  zarralar,  ularning  xususiyatlarini
  zamonaviy 
tezlatgichlarda 
o‘rganish 
ancha 
qulay, 
o‘rganilayotgan  jarayon  uchun  zarur  statistik 
“voqealar”  to‘plamini  juda  qisqa  vaqt  ichida  yig‘ib 
olish  mumkin.  Lekin  bu  statistik  ma’lumot,  ta’kidlab 
o‘tganimizdek, sun’iy sharoit, ya’ni o‘ta past bosim va
 
zarralar  dastasining  o‘ta  zich  holatida
  olinadi,  tabiiy 
sharoitlarda  emas.  Shu  sababli ham  tezlatgichlarsiz 
astrozarralar  fizikasining  ahamiyati  va  olingan 
natijalarning ilmiy qiymati o‘ta muhim ahamiyat kasb 
etadi. Shu nuqtai - nazardan ham dunyo miqiyosida, 
ya’ni  jahondagi  tezlatgichlarsiz  astrozarralar  fizikasi 
sohasida  faoliyat  olib  boruvchi  ilmiy  markazlarda 
hozirda olib borilayotgan ilmiy -tadqiqot ishlari, soha 
muammolari 
va 
istiqbolda 
rejalashtirilayotgan 
tadqiqotlar  to‘g‘risida  ma’lumot  ber
ish,  olingan 
natijalarni  muhokama  qilish  katta  ahamiyat  kasb 
etadi.   
Shu  sohadagi  muhim  yo‘nalishlardan  biri 
-  bu 
Quyosh  neytrinosi  tabiatini  o‘rganish  hisoblanadi. 
Hozirda  Gran  Sasso  yer  osti  laboratoriyasi  (Gran 
Sasso Underground Laboratory, Rim shahridan 100 
km  janubda  joylashgan)  da  Quyosh  neytrinosini 
o‘rganish  bo‘yicha  2  ta  eksperiment  o‘tkazilmoqda: 
bular  Boreksino  (Borexino)  va  IKARUS  (ICARUS) 
eksperimentlaridir. Boreksino MeV energiyadan past 
energiyalarda  Quyosh  neytrinosini  o‘rganadigan 
ssintillyatsion  detektordir.  Qayd  qilish  reaksiyasi 
neytrino-
elektron  sochilishi  bo‘lib  uning  qayd  qilish 
energiyasi  250  keV  dan  boshlanadi.  Boreksino 
detektorining asosiy maqsadi real vaqt rejimida 862 
keV  energiyali  berilliy  Quyosh  neytrinosi  oqimini 
o‘lchashdan
 
iborat. 
Detektor 
2200 
fotokuchaytirgichlar  bilan  o‘ralgan  diametri  8.5 
metrga teng neylon sferik idishga solingan 300 tonna 
suyuq ssintillyatordan iborat. Boreksinoning prototipi 

  Sanovchi  Test  Mashinasi  (Counting  Test  Facility 
(CTF)) bo‘lib eng past o‘l
chashlarni ham qayd qilishni 
namoyish  qilish  maqsadida  qurilgan  edi.  Bu 
detektorda Quyosh neytrinosidan tashqari o‘ta yangi 
yulduzlar  va  Yerdan  kelayotgan  (geoneytrinolar) 
neytrinolar ham o‘rganiladi. Bu detektor Gran Sasso 
laboratoriyasining  S  zalida  joylashtirilgan.  IKARUS 
esa  suyuq  argonli  vaqt-proeksion  kamera  (Time 
Projection  Chamber  (TPC))  bo‘lib  ionlashtiruvchi 
zarralarning 3 o‘lchovli tasvirini va ajralib chiqadigan 
energiyasini  aniqlashga  imkon  beradi.  Detektor  har 
bir  voqeaning  3  o‘lchovli  tasviri
ni  tiklashga  imkon 
beradi va dE/dx energiya yo‘qotishni katta aniqlikda 
ifodalaydi.  Bu  detektor  p  →  π
  +...  +
ν
  kabi  nuklon 
parchalanishlarini  ham  qayd  qilishga,  ya’ni  proton 
parchalanishini  qayd  qilishga  yoki  proton  (nuklon) 
stabilligiini isbotlashga ham mo
‘ljallangan. 
 
Ma’lumki,  hozirda  uch  turdagi  neytrinolar 
massalarining yuqori chegaralarigina ma’lum va ular 
massalarini  yuqori  aniqlikda  aniqlash  muhim 
ahamiyatga  ega.  Beta-parchalanish  spektrini  oxirgi 
holatdagi  zarralar  holatida  aniqlash  kinematik 
jihatdan neytrino massasini aniqlashga imkon beradi. 
Shu 
maqsadda 
hozirda 
KATRIN 
betta-
spektrometrining  sezgirligini  bir  tartibga  oshirish, 
2

 
 
 
 
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI ILMIY AXBOROTLARI 
 
 
 
ANIQ FANLAR         1/2018 (14)
 
 
  
ya’ni  0.2  eV/c2  darajaga  erishish  ustida  ish  olib 
borilmoqda.  
Bolometrlar  sezgirligi  ham  ular  erishishi  mumkin 
bo‘lgan texnologik chegaraga hali yetib borgani yo‘q 
va 
vaqti 
kelib 
KATRIN 
betta-spektrometri 
sezgirligidan ham yaxshi darajaga erishishi mumkin. 
Ularning  imkoniyatini  oshirish  ishlari  hozirda  keng 
darajada olib borilmoqda.  
Ma’lumki, hozirda neytrino tabiati to‘g‘risida ikki xil 
qarash  mavjud,  ya’ni  Veyl  tipidagi  va  Mayorano 
tipidagi  neytrinolar  to‘g‘risidagi  bashoratlar  ilgari 
surilgan. Lekin tajribada biror - bir qarash uzul- kesil 
tasdiqlangan  emas.  Neytrinosiz  ikkilamchi  betta 
parchalanishning aniq signali neytrinoning Mayorana 
tipidagi neytrino, ya’ni haqiqiy neytral zarra, ekanligini 
isbotlaydi 
va 
uning 
massasi 
masshtabini 
aniqlashtiradi.  Hozirda  neytrinoning  3  ta  massa 
kengligi  mavjud.  Hozirda  mavjud  CUORICINO  va 
NEMO-3  eksperimentlarida  neytrino  massasi 

  500 
MeV  oraliqda  izlanmoqda.  Bu  tajriba  1-kenglikka 
tegishli.  
Yaqin 

yil 
ichida 
ishga 
tushushrilishi 
rejalashtirilayotgan  Yevropa  detektorlari  -  GERDA, 
CUORE,  Super-NEMO  va  COBRAning  massa 
kengligi 50-100 MeV ni tashkil qiladi. Bu detektorlar 
bilan Yevropa tadqiqot markazlari neytrino massasini 
aniqlash  sohasida  oldingi  o‘rinlarni  egallashadi  va 
natijaga erishishga yaqin turishibdi.  
Yangi  avlod  detektorlari,  1  tonna  faol  massaga, 
yaxshi  ajratish  qobiliyatiga  va  past  fonga  ega  yangi 
avlod  detektorlari  massa  kengligini  20-50  MeV  ga 
yetkazishi  mumkin.  Va  nihoyat  turli  yadro  izotoplari 
hamda turli eksperimental texnika zarur effekt orqali 
neytrino  massasini  aniqlashga  imkon  berishi 
mumkin. Keyinchalik 20 MeV dan past kenglikka ega 
detektorlarni  yaratish  ustida  ham  ishlanmoqda. 
Keyingi o‘n yil mobaynida bunga erishish kutilmoqda. 
 
Neytrino  aralashish  parametrlarini  tadqiq  qilish 
ham  neytrino  fizikasining  muhim  muammolaridan 
biridir. Neytrino massasi matritsasida, ya’ni turli avlod 
neytrinolarining aralashishini bayon qiluvchi matritsa 
strukturasi  zarralar  fizikasi  va  kosmologiya  uchun 
katta  ahamiyat  kasb  etadi.  Quyosh,  o‘ta  yangi 
yulduzlar  va  boshqa  astrofizik  ob’ektlardan 
kelayotgan  neytrinolar  bilan  o‘tkazilgan  tajribalar 
ularning  aynan  qaysi  manbalardan  kelayotganini 
aniqlashga imkon bermaydi. Lekin neytrino tabiati va 
neytrino  aralashish  parametri  to‘g‘risida  qimmatli 
ma’lumotlar  olish  mumkin  bo‘ladi.  Shu  sababli 
aralashish 
parametrini 
reaktor 
va 
tezlatgich 
neytrinolarini  o‘rganish  orqali  topish  ahamiyat  k
asb 
etadi. 
Quyosh, o‘ta yangi yulduz va Yerdan kelayotgan 
past  energiyali  neytrinolarni  o‘rganish  ham  muhim 
muammolardan  biri  sanaladi.  Past  energiyali 
neytrinolar  turli  tabiiy  manbalar  tomonidan  hosil 
qilinadi. Bular - 
Quyosh yadrosi, o‘ta yangi yulduzlar
 
portlashi  va  Yerning  ichidagi  radioaktiv  moddalar 
betta- 
parchalanishidan  hosil  bo‘lgan  neytrinolardir. 
Ularni  o‘rganish  ular  hosil  bo‘lgan  manbalar 
dinamikasini  o‘rganishga  imkon  beradi.  Ikkinchi 
tomondan  sun’iy  manbalardan  olingan  natijalarni 
solishtirish orqali neytrino tabiatini aniqlashga imkon 
beradi.  GALLEX  va  GNO  eksperimentlari  neytrino 
ossillyatsiyasini  o‘rganishda  katta  rol  o‘ynaydi.  Shu 
bilan birga past energiyali neytrinolar tabiati ham shu 
eksperimentlarda  o‘rganiladi.  Neytrino  tabiati  LVD 
(Gran  Sasso),  IceCube/AMANDA  (Janubiy  kutb), 
Super-Kamiokande  (Yaponiya)  va  SNO  (Kanada) 
eksperimentlarida ham o‘rganilmoqda.
 
Yuqori  energiyali  neytrinolarni  o‘rganish  ham 
muhim  yo‘nalishlardan  biri  hisoblanadi.  Yuqori 
energiyali  neytrinolarni  o‘rganish  ishl
ari  eng  yirik 
neytrino teleskopi NT200 (Baykal ko‘lida, Rossiya) va 
AMANDA 
teleskoplari 
(Janubiy 
kutbda 
joylashtirilgan)  yordamida  olib  boriladi.  Bundan 
tashqari  shu  maqsadda  ANTARES,  NEMO  va 
NESTOR  loyihalari  doirasida  O‘rta  yer  dengizi  suv 
ostida katta suv osti teleskopi qurish rejalashtirilgan.  
Eng  yosh  va  istiqbolli  yo‘nalishlardan  biri  qora 
materiyani  o‘rganish  sohasidir.  Kosmologik  va 
Galaktik  qora  materiyaning  tabiatini  tushunish 
muammosi  bizning  zarralar  fizikasini  va  bizni  o‘rab 
turgan Koinotni tushunishimiz uchun katta ahamiyat 
kasb  etadi.  Qora  materiya  muammosining  oddiy 
yechimi  kuchsiz  o‘zaro  ta’sirlashuvchi  massiv 
zarralar - vimplar (Weak Interactive Massive Particles 
–WIMP)  Koinot  paydo  bo‘lishining  dastlabki 
bosqichlarida  paydo  bo‘lgan,  va  en
g  yengil  super-
simmetrik zarra-
neytralino mavjudligini ko‘rsatadi. Bu 
zarralar  mavjudligi  Katta  adron  kollayderi  (KAK) 
tajribalarida  kuzatilishi  mumkin.  Lekin  super-
simmetrik  zarralarning  tezlatgichlarda  kuzatilishi 
ularning  qora  materiyaga  tegishliligini  bildirmaydi. 
Super-
simmetrik  zarralarning  Samon  yo‘li  galosi 
asosiy  komponentasi  sifatida  mavjudligi  turli  yo‘llar 
bilan qayd qilinishi mumkin. Bu tadqiqotlar natijasida 
super-simmetrik  zarralar 

  neytralinolar  mavjudligini 
ko‘rsatuvchi  signallar  DAMA  va  C
DMS  guruhlari 
tomonidan e’lon qilingan.
 
So‘nggi bir necha yil mobaynida vimplarni qidirish 
bo‘yicha bajarilgan ishlar katta natija bermadi. Lekin 
keyingi  10  yil  mobaynida  ularni  kuzatish  mumkinligi 
taxmin qilinmoqda.  
Qora  materiyani  to‘g‘ridan  to‘g‘ri  kuz
atish  ishlari 
Qora  materiyani  bilvosita  qidirish  ishlari  dasturining 
bir qismi sifatida olib borilmoqda. Bunda gamma va 
neytrino teleskoplari, uchar sharlar va Yerning sun’iy 
yo‘ldoshlariga 
o‘rnatilgan 
detektorlar 
keng 
qo‘llanilmoqda.  Shu  maqsadda  yaratilg
an  AMS 
detektori eng so‘nggi klass detektori hisoblanadi va u 
Halqaro kosmik stansiyada 3 yil mobaynida tadqiqot 
olib borishga mo‘ljallangan. 
 
Nazariy  yo‘l  bilan  mavjudligi  yuqori  darajada 
asoslangan 
sovuq 
qora 
materiyaga 
nomzod 
aksiondir.  Galaktik  aksionlarni  izlash  AQSh  va 
Yaponiyada olib borilmoqda. Yevropada esa Quyosh 
aksionlarini izlash SERN dagi CAST eksperimentida 
olib 
borilmoqda. 
Bu 
eksperimentda 
aksion 
parametrlari keng tanlab olingan va natija issiq qora 
materiyani  ham  qamrab  oladi.  Shu  sababli  CAST 
eksperimenti AQSh va Yaponiyada olib borilayotgan 
3

 
 
 
 
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI ILMIY AXBOROTLARI 
 
 
 
ANIQ FANLAR         1/2018 (14)
 
 
  
eksperimentlarni 
to‘ldiruvchi 
eksperiment 
hisoblanadi.  
Materiyaning  qora  materiyaga  o‘xshash  yangi 
shakllaridan biri qora energiya hisoblanadi. Bugungi 
kunda  qora  energiya  tabiatini  o‘rganish  fizika  va
 
kosmologiyaning eng muhim muammolaridan biridir. 
Qora energiya o‘zining kosmos evolyusiyasiga ta’siri 
orqali  tadqiq  qilinishi  mumkin.  Bu  yo‘nalishdagi 
tadqiqotlar 
an’anaviy 
astronomik 
texnikalar 
yordamida  olib  boriladi.  Lekin  zarralar  tabiatini 
o‘rganuvch
i  fiziklar,  ham  nazariyotchilar  va  ham 
eksperimentatorlar  bunday  loyihalar  doirasidagi 
tadqiqot ishlariga qabul qilinadilar. Hozirda AQSh da 
fiziklarni  katta  DE  loyihasiga  kirgan  SNAP  va  LSST 
ekspermentlariga  jalb  qilish  ishlari  olib  borilmoqda. 
Shu  ma’nod
a  Yevropadagi  astrozarralar  fizikasi 
jamiyatining ham faoliyati faollashgan. 
Proton parchalanishini qayd qilish zarralar fizikasi 
va kosmologiyaning eng muhim kashfiyotlaridan biri 
bo‘lar  edi.  Protonning  stabil  emasligi  Standart 
modelning 
kengaytirilgan 
ko
‘rinishlaridan  kelib 
chiqadi.  Eksperiment  aniqligini  bir  tartib  oshirish  bu 
hodisaning sodir bo‘lish yoki bo‘lmasligini aniqlashga 
imkon berar edi. 
Kelajakda  105-106  hajmdagi  protonli  suyuqlikli 
detektorlar  yaratish  bu  masalani  hal  qilishga  va 
astrofizik  tabiatga  ega  past  energiyali  neytrinolarni 
qayd  qilishga  imkon  bergan  bo‘lar  edi.  Shu 
maqsadda  MEMPHYS 

suv-Cherenkov,  LENA 

 
suyuq  ssintillyatsion  va  GLACIER 

  suyuq  argonli 
detektorlar takomillashtirilishi ko‘zda tutilgan.
 
Yuqori  energiyali  koinot  nurlari  keng  atmosfera 
jalalari,  (KASCADE-Grande,  Tunka  va  IceTop 
ekspermentlari),  sharlar  yordamida  atmosferadan 
tashqarida (TRACER va CREAM eksperimentlari) va 
Yerning sun’iy yo‘ldoshlariga o‘rnatilgan (Pamela and 
AMS eksperimentlari) detektorlar yordamida o‘rg
anib 
kelingan.  
Hozirda  bu  sohadagi  tadqiqotlar  keng  ko‘lamda 
olib borilmoqda.  
 
 
Koinot nularini qayd qilish mexanizmi 
 
Yuqori  energiyali  gamma  nurlarni  o‘rganishda 
Yerda  o‘rnatilgan  gamma  nur  abservatoriyalari 
yetakchi  o‘rinni  egallaydi.  Kuzatuvlar,  asosan, 
H.E.S.S. va MAGIC eksperimentlari, Koinotda yuqori 
energiyali gamma  nur  manbalari  ko‘pligini  ko‘rsatdi. 
Bu 
manbalarning 
ayrimlari 
gamma 
nurlar 
diapazonida eng ko‘p energiya chiqarib, ko‘rinadigan 
nur  va  boshqa  to‘lqin  uzunliklar  diapazonida  kam 
energiya  chiqarishi  ma’lum  bo‘ldi.  Lekin  bu 
yo‘nalishdagi  ishlarni  yanada  yaxshilash  uchun 
yuqori  sezgirlikka  ega  yangi  avlod  detektorlari 
zarurligi talab qilinmoqda.  
Galaktik  va  galaktikadan  tashqaridagi  yuqori 
energiyali  gamma  nur  manbalarini  o‘rganish  uchun 
yangi avlod  detektorlarini  yaratish (masalan, CTA 

 
Cherenkov  Telescope  Array  teleskopi)  va  bundan 
tashqari ularning sezgi
rligi bir tartib yuqori bo‘lishi va 
energiya  oralig‘i  katta  bo‘lishi  talab  qilinadi. 
Shundagina  olingan  natijalar  ishnchliligi  va  aniqligi 
jihatdan zamon talabiga javob beradi. Bu maqsadda 
Cherenkov  nurlanishlarini  qayd  qiluvchi  teleskoplar 
tizimini yaratish maqsadga muvofiq deb qaralmoqda.  
Bunday  teleskoplar  tizimini  shimoliy  va  janubiy 
yarim sharlarda o‘rnatish va ularning tizimli ishlashini 
yo‘lga  qo‘yish  yuqori  energiyali  gamma  nurlar 
tabiatini, 
ular 
manbalarini, 
bunday 
manbalar 
xaritasini tuzishni sistemali amalga oshirishga imkon 
bergan bo‘lar edi.
 
 
H.E.S.S. teleskopi tizimi 
4

 
 
 
 
TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI ILMIY AXBOROTLARI 
 
 
 
ANIQ FANLAR         1/2018 (14)
 
 
  
Gravitatsion  to‘lqinlar  katta  qayd  qilinish 
ehtimolligiga  ega  bo‘lishiga  qaramasdan  yaqin 
kunlargacha  ularni  qayd  qilish  amalga  oshmadi.  Bu 
maqsaddagi  urinishlar  kuzatuvlarni  davomli  amalga 
oshirish  bilan  bir  qatorda  mavjud  detektorlar 
sezgirligini oshirishga qaratilishi kerak.  
LIGO  va  VIRGO  kollaboratsiyalari  tomonidan 
2016  yil  11  fevralda  gravitatsion  to‘lqinlarning 
tajribada  kuzatilganligi  e’lon  qilindi.  Bu  gravitatsion 
to‘lqin 29 va 36 Quyosh massasiga teng ikkita qora 
tuynikning  birlashishi  natijasida 
sodir  bo‘lgani  va 
manbagacha bo‘lgan masofa 1,3 mlrd yorug‘lik yiliga 
tengligi  xabar  qilindi.  Gravitatsion  to‘lqinlarga 
keyinroq alohida batafsil to‘xtalamiz.
 
 
 
Virgo interferrometrining yuqoridan ko‘rinishi
 
 
 
Gravitatsion  to‘lqin  detektorlarining  hozirgi  va 
kelajakda kutilayotgan sezgirliklari. Uzluksiz chiziqlar 
mavjud  detektorlar  sezgirligi.  Nuqtali  chiziqlar  yangi 
detektorlar sezgirligi. 
Tezlatgichlarsiz  astrozarralar  fizikasi  insoniyat, 
asosan, yoshlar dunyoqarashi kengayishida katta rol 
o‘ynaydi. Bu soha keng va turli muammolarni o‘zida 
qamrab  olishi  bilan  ajralib  turadi.  Bu  esa  sohaga 
qiziqqan  yoshlarning  fikrlash  doirasini  kengaytirishi 
bilan birga, ularni keng va qiziqarli sohaga olib kirishi 
bilan ham ahamiyatlidir. Shu sababli ham bu sohaga 
kirgan  tadqiqot  yo‘nalishlarini  yanada  batafsil  qarab 
chiqish keyingi izlanishlarimiz asosini tashkil qiladi va 
ularga kengroq to‘xtalamiz.
 
 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   27


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling