Urganch davlat universiteti turizm va iqtisodiyot fakulteti


Download 0.61 Mb.

bet3/6
Sana09.02.2017
Hajmi0.61 Mb.
1   2   3   4   5   6

II BOB. TURISTLAR OQIMINI O’STIRISH VA 

BARQARORLASHTIRISH YO’NALISHLARI 

 

2.1. Turistik oqimni boshqarishda xorij tajribasidan foydalanish 

Bugungi  kunda  dunyoda  30  mingdan  ziyod  turli  otellar  mavjud.  Aniqrog’i, 

bu  ko’rsatkich  “Reed  Travel  Grour”  nashriyoti  tomonidan  chop  etilgan  “Offical 

Hotel  Guide–96”  katalogida  ko’rsatilgan.  Bu  mehmonxonalardagi  umumiy 

nomerlar soni 12 mln. ni tashkil qiladi.  

Yevropa  mintaqasida  nomerlar  soni  ko’p.  Ikkinchi  o’rinda  Amerika  va 

undan  so’ng  Sharqiy  Osiyo  turadi.  Mehmonxonalar  qurish  tobora  avj  olib 

bormoqda.  2008  yilda  AQShning  o’zida  87  ming  o’rinli  mehmonxonalar  qurib 

bitirildi.  Jadal  qurilishlar  turistlar  ko’p  boradigan  joylarda  davom  etyapti.  Bu 

Janubi – Sharqiy Osiyo orollari, masalan, Indoneziya va Tailanddadir. 

Yirik  mehmonxona  tizimi  tomonidai  qiziqish  Maldiv  Respublikasi  va  ba’zi 

Afrika mamlakatlaridan ham kuzatilmoqda. 

Dunyodagi  eng  yirik  otel  Tailandning  Pataya  shahrida  joylashgan 

“Ambassador  City  Jomitien”  dir.  U  5100  nomerli  bo’lib,  40  ga  atrofidagi 

maydonni egallaydi. 

2.1.1-  jadvalda  ko’rsatilishicha,  20  ta  eng  yirik  otellarning  13  tasi  Las  – 

Vegasda  joylashgan.  Zamonaviy  Las-Vegas  alohida  yirikligi  bilan  farqlanadi. 

Yaqindagina eng  yirik deb  hisoblangan (masalan, 1515 o’rinli “Caesuras Palace”) 

bugun 20 ta eng yirik otellar ro’yxatiga ham kirmay qoldi. 

Las-Vegas    –  bu  umum  e’tirof  etilgan  xordiq  sanoatining  lideri  sanaladi. 

Shaharda  50  ta  kazino  bo’lib,  ularning  ko’pi  otel  xududlarida  joylashgan.  Ushbu 

otellardagi  apartamentlar  o’lchami  va  qulayligi  jixatidan  eng  katta  va  yaxshisidir. 

Bunda mini-basseynlar, bir nechta yirik teleekranlar, 2 va undan ortiq xonalar, xol 

va  yotoqxonalar,  oshxona  hamda  barlar  mavjud.  Bunday  apartamentlar  binoning 

alohida  ajratilgan  tomonida  joylashtirilgan  va  xususiy  ya’ni  atab  qo’yilgan  joy 

(bron qilish) xizmatiga ham ega. 

   

 

 



 

35

2.1.1- jadval 



Dunyo bo’yicha eng yirik otellar, 2012 yil ma’lumoti

14

 

Mehmonxona nomi 

Joylashgan o’rni 

Nomerlar soni 

“Ambassador City Jomtien” 

Tailand 


5100 

“MGM Grand” 

Las-Vegas 

5005 


“Excalibur” 

Las-Vegas 

4032 

“Flamingo Hilton” 



Las-Vegas 

3642 


“Las Vegas Hilton” 

Las-Vegas 

3174 

“The Mirage” 



Las-Vegas 

3049 


“Monte Carlo” 

Las-Vegas 

3014 

“Treasure Island” 



Las-Vegas 

2900 


“Bally’s” 

Las-Vegas 

2814 

“Circus Circus” 



Las-Vegas 

2793 


“Imperial Palace” 

Las-Vegas 

2636 

“Luxor” 


Las-Vegas 

2523 


“Hilton Hawaiian Village” 

Gonolulu 

2523 

“Stardust” 



Las-Vegas 

2335 


“New York Hilton” 

Nyu-York 

2131 

“Disney’s Carribean Beach 



Resort” 

Orlando 


2112 

“Riviera” 

Las-Vegas 

2109 


“Disney Dixie Landing” 

Orlando 


2048 

“Hyatt Regency” 

Chikago 

2033 


“Hotel Parque Ten-Bell” 

Las-Galletas (Ispaniya) 

2004 

 

Ko’pgina kazinoli otel nomerlari badavlat mijozlar uchun maxsus saqlanadi, 



ularning narxi 1000 dollardan 25000 dollargachadir. Ba’zan kazinoga keladiganlar 

u  erda  eng  qimmat  nomerdan  ham  oshiqroq  mablag’ni  tashlab  ketadilar.  Shuning 

uchun bunday  mehmonxona  xodimlarining eng asosiy  vazifasi, avvalo,  mijozning 

talab va istaklarini qondirishdan iborat. 

Hozirgi  payrda  xalqaro  turizmda  mehmonxona  xizmatlari  rivojlanishi 

natijasida turistlar oqimi oshishiga erishilmoqda. Jumladan, dunyoning rivojlangan 

mamlakatlari 

AQSH, 


Yaponiya, 

Italiya 


va 

Germaniya 

mamlakatlari 

mehmonxonalarning  jahondagi  ulushi,  sifati  va  shinamlik  darajasi  bo’yicha  eng 

oldingi  o’rinlarda  turishadi.  Mijozlar  ayniqsa,  mehmonxonalardagi  xodimlarning 

hushmuomalaligi, kiyinish va o’zini tutish madaniyatiga e’tibor qaratishadi.  

                                                        

14

 



www.wto-marketing.ru

 ma’lumotlari asosida tayyorlangan 



 

36

2.1.2-jadval 



Jahon bo’yicha mehmonxona o’rinlari soni bilan yetakchilik  

qilayotgan mamlakatlar, 2012 yil ma’lumoti

15

 

O’rin 


Mamlakat 

Jahon umumiysidagi hissasi 

AQSh 


24,1 

Yaponiya 



9,0 

Italiya 



5,6 

Germaniya 



5,1 

Xitoy 



4,7 

Franitsiya 



3,4 

Meksika 



2,6 

Kanada 



2,1 

Tailand 



1,8 

10 


Gretsiya 

1,8 


11 

Avstriya 

1,8 

12 


Indoneziya 

1,5 


13 

Avstraliya 

1,1 

14 


Rossiya 

1,0 


15 

Turkiya 


1,0 

16 


Argentina 

1,0 


 

Hozirda  jahon  bo’yicha  mehmonxona  o’rinlarning  soni  17,5  milliondan 

ortib ketgan. Ularning 37,8 foizi Yevropada, 35 foizi Amerikada, 22,2 foizi Osiyo 

va Okeaniyada, 2,8 foizi Afrikada va 2,2 foizi O’rta Sharq mintaqasida joylashgan. 

Dunyo  mamlakatlari  bo’yicha  tahlil  qilinadigan  bo’lsa,  mehmonxonalarning 

                                                        

15

 

www.hotellerie.ch



 ma’lumotlari 

 

37

aksariyati  AQSh,  Yaponiya,  Italiya,  Germaniya,  Xitoy,  Frantsiya,  Meksika, 



Kanada,  Tailand,  Gretsiya,  Avstriya,  Indoneziya,  Avstraliya,  Rossiya,  Turkiya  va 

Argentina mamlakatlarida joylashgan. qolgan mamlakatlarning birortasining egalik 

qilayotgan  o’rinlarining  soni  dunyo  bo’yicha  umumiy  ko’rsatkichning  1  foizga 

etmaydi. 

Inson  sayohat  qilishni  boshlagandan  buyon  uydan  tashqarida  qaerda 

bo’lishidan  qat’i  nazar,  boshpana  va  ovqatlanishga  ehtiyoj  sezadi.  Bunday 

talablarni  qondirish  uchun  keyinchalik  turistik  korxona  va  tashkilotlar  paydo 

bo’ldi


16

Hozirgi  kunda  O’zbekistonda  turizmning  milliy  modelini  shakllantirish 



jarayoni  ketmoqda.  Mutaxassislarning  fikricha,  respublikada  har  yili  turistlar 

oqimining  15%  ga  ko’payishi  kutilmoqda,  bu  Butunjahon  turistik  tashkilotining 

taxminlariga  nisbatan  ikki  marotaba  ko’pdir.  Turizm  milliy  iqtisodiyotning 

istiqbolli  sohalaridan  biriga  aylanmokda,  mamlakatning  ichki  yalpi  mahsulotidagi 

ulushi 0,4% tashkil qiladi.  

Butunjahon  turizm  tashkilotining  “Turizm-2020  yilgacha”  mavzusidagi 

statistik  ma’ruzasida  2020-yilga  borib  xalqaro  turistlarning  soni  1,6  mlrd  kishini 

tashkil  qilib,turizmdan  olinadigan    foyda  2  trln  AQSh  dollarigacha  etadi.Turistik 

oqimning turg’un ravihda o’sishi har yili 3-5 %  gacha ko’payadi

17



O’zbekturizm  milliy  kompaniyasi  ma’lumotlariga  ko’ra,  2013  yilda 

8142609  kishiga  xizmat  ko’rastilgan,  2012  yili  bu  ko’rsatgich  7 492  010  kishiga 

xizmat  ko’rsatilgan.  2012  yilda  bu  ko’rsatgich  2012  yilga  nisbatan  8,6  %  ko’p 

sayyoh  kelgan.  2011  yilda  mamlakatimizda  5  939131  kishiga  sayyohlik  xizmati 

ko’rsatilgan.  Bundan  tashqari  2013  yilda  mamlakatimiz  bo’yicha  348  turistik 

korxona va 539 mehmonxona faoliyat yuritgan. Yurtimizda ushbu sohadagi xizmat 

ko’rsatishdagi  ulushi  2012  yili  49,6  %  kichik  bizness  va  mikofirmalarga  to’g’ri 

kelgan bo’lsa. 2013 yilda bu ko’rsatgich 56,8 % kichik bizness va mikofirmalarga 

                                                        

16

Филлиповский Е.Е., Шмарова Л.В Экономика и организация гостиничного хозяйства. Учебное.пособие.-



М.: ФиС, 2006,с 3 стр.  

17

  



http://www.wto-marketing.ru

 


 

38

to’g’ri  keladi



18

.  Hisob-kitoblarga  ko’ra  2015  yilda  turistlar  oqimi  2,5  mln.  tashkil 

qilishi, shundan 1250 mingi chet ellik turistlar bo’lishi, chet ellik turistlarga xizmat 

ko’rsatish      xajmi  4  mlrd.  AQSh  dollariga  yetishi  mo’ljal  qilinmoqda.  Shu 

jumladan,  "O’zbekturizm"  milliy  kompaniyasi  turistik  korxonalari  250,5  mln. 

AQSh  dollarlik  xizmat  ko’rsatishlari  ko’zda  tutilmoqda.  Respublikaning  eksport 

imkoniyatlarini rivojlantirish uchun 2015 yilga qadar quyidagi bir qator tadbirlarni 

amalga oshirish rejalashtirilmoqda:  

·

 

turizm bo’yicha ochiq iqtisodiy hududlarni barpo qilish;  



·

 

xorijiy  turistlarning  oqimlari    va  qiziqishlariga  qarab  qo’shimcha  xizmat 



ko’rsatish   tizimini takomillashtirish,   

·

 



yangi  turistik  marshrutlarni  yaratish  va  ulardan  samarali  foydalanishni  yo’lga 

qo’yish,  

·

 

yangi mehmonxonalar, kempinglar, dam olish zonalarini qurish, 



·

 

turistik  mehmonxonalar  va  xo’jaliklarni  jihozlash  uchun  mahsulotlar  ishlab 



chiqish bo’yicha investitsiya loyihalarini tayyorlash. 

O’zbekiston  bo’yicha  turistik  marshrutlar  qadimgi  Ipak  yo’li  shaharlari 

bo’yicha  sayohatni  va  ko’plari  YuNESKO  tomonidan  qo’riqlanadigan    4000 

mingdan  ortiq  me’moriy    yodgorliklarni  ziyorat  qilishni  o’z  ichiga  oladi.  Turistik 

agentlik  quyoshli  cho’llarning  issiqlik  ufurib  to’rgan  yo’llari  bo’ylab,  mangu 

erimaydigan  qorli  cho’qqilardagi  chang’i  trassalari  bo’ylab,  ovchilik,  deltaplanda 

uchish  va  alpenizm  kabi  turli  sayohatlarni  taklif  qiladilar.  "Marko  Polo  izidan", 

"Quyosh  karvoni",  "Buyuk  Ipak  yo’li  karvoni"  kabi  qiziqarli  marshrutlar  taklif 

qilinadi. 

Xorijiy  tajribalarni  hisobga  olgan  holda  ilg’or  yo’nalishlarning  respublika 

kontseptsiyasiga  asoslangan  holda  turizm  infratuzulmasini  rivojlantirish  siyosatini 

olib  borish  "O’zbekturizm"  milliy  kompaniyasiga  yuklatilgan.  1993  yil  kuzida 

"O’zbekturizm" milliy kompaniyasi Butun jahon turistik tashkilotiga a’zo bo’ldi va 

o’sha  kundan  boshlab  O’zbekistonni  "Buyuk  Ipak  yo’li"  xalqaro  loyihasining 

muvofiqlashtiruvchi  markaziga  aylantirishni  o’z  oldiga  maqsad  qilib  qo’ygan. 

                                                        

18

 Статистический сборник «Туризм в Узбекистане» Ташкент 2014 г. 



 

39

Toshkentda  BTT  va  YuNESKO  boshchiligida  BTT  ning  "Buyuk  Ipak  yo’li" 



xalqaro  seminari  bo’lib  o’tdi.  Uning  Registon  maydonida  bo’lib  o’tgan  ko’chma 

yig’ilishida  Samarqand  deklaratsiyasi  qabul  qilindi.  Mazkur  loyihaning  mantiqiy 

davomi  sifatida  har  yili  "Ipak  yo’li  bo’ylab  turizm"  xalqaro  turistik  yarmarkasi 

o’tkazib  kelinmoqda.  Unda  ishtirok  etuvchi  ishtirokchilar  soni  100  tadan  270 

tagacha  ko’paydi.  O’zbekistonning  turistik  tashkilotlari  milliy  turistik  mahsulotni 

xalqaro  bozorga  olib  chiqish  borasida  tinmay  izlanmokdalar.  Ularning 

Londondagi,  Berlindagi,  Milandagi  va  Moskvadagi  yirik  turistik  yarmaka-

birjalarida  muntazam  ravishda  ishtirok  yetishlari  buning  dalilidir.  BTT  ning 

Texron  va  Yaponiyadagi  "Buyuk  Ipak  yo’li"ga  bag’ishlangan  seminarlarida 

O’zbekiston  xalqaro  loyihaning  geografik  va  muvofiqlashtiruvchi  markazi  deb 

e’lon qilindi. 

Respublikamizning  turizm  sohasida  olib  borayotgan  faoliyati  BTT  ning 

Istambulda bo’lib o’tgan 12-Bosh assambleyasida munosib baholanib, O’zbekiston 

Frantsiya  va  Italiya  davlatlari  bilan  bir  qatorda  Butunjahon  turistik  tashkilotining 

Ijroiya qo’mitasiga a’zo etib saylandi.  Turizm sohasida chet ellik  hamkorlar  bilan 

bir necha investitsiya loyihalari amalga oshirildi. 

Xorijiy hamkorlar ishtirokida 5 yulduzli "Interkontinental", 4 yulduzli "Lya 

Meridian",  4  yulduzli  "Xilton",  3  yulduzli  “Sheraton”  mehmonxonalari  qurildi, 

"O’zbekiston",  "Shodlik"  mehmonxonlari  tubdan  qayta  ta’mirlandi  va  xorijiy 

boshqaruvga  topshirildi.  Xivadagi  "Aziya"  mehmonxonasini  qurildi,  Buxorodagi 

"Buxoro" mehmonxona majmuasi to’liq  jihozlandi. 

Ammo,  dastlabki  hisob-kitoblar  respublikada  turizmning  to’laqonli 

infratuzilmasini  barpo  qilish  uchun  qo’shimcha  mablag’lar  zarur  ekanligini 

ko’rsatdi.  Ushbu  mablag’lar  xorijiy  kompaniyalarning  sarmoyalari  hisobiga 

olinishi rejalashtirilmoqda. 

Toshkent  shahridagi  "Chorsu",  Samarqand  shahridagi  "Samarqand" 

mehmonxonalarini ta’mirlash, Buxoro, Navoiy, Samarqand shaharlarida avtoservis 

majmualarini qurish tugallandi.  



 

40

Tarixiy,  me’moriy  va  arxeologik  yodgorliklarning  soni  7587  tani  tashkil 



etadi.  Ushbu  ob’ektlardan  deyarli  2  mingtadan  oshig’i  davlat  tomonidan 

ko’riqlanadi. Bizning ma’lumotlarga ko’ra barcha yodgorliklarning 50% chet ellik 

turistlarda  katta  qiziqish  uygotadi.  Ammo  hozirgi  kunga  kelib  ularning  300  tasi 

faoliyat  ko’rsatmokda.  Xalqaro  marshrutlarga  kiritilgan  80  ta  yodgorlik  xorijiy 

turistlarda ayniqsa katta qiziqish  uyg’otmoqda. Yodgorliklarning 75  % dan ortig’i 

respublikaning  markaziy  turistik  shaharlarida  joylashgan.  Bunday  yodgorliklar 

Toshkent shahrida-114 ta, Samarqandda 221 ta, Xivada 310 tani tashkil etadi. 

Samarqand,  Buxoro,  Xiva  shaharlaridan  tashqari  Shahrisabz,  Farg’ona, 

Qo’qon  shaharlarida  ham  turizmni  faol  rivojlantirish  mumkin.  Ayniqsa  Farg’ona 

vodiysi o’zining serhosil bog’lari, paxta dalalari, ipakchiligi, tog’ bilan o’ralganligi 

va sharqona bozorlari bilan turistlarda katta qiziqish uyg’otishi mumkin. 

Ipakchilik  markazi  hisoblangan  Marg’ilon  shahrida  "Ipak  olami" 

marshrutini  ishlab  chiqish  mumkin.  Unda  ipak  qurtidan  boshlab  to’quvchilik 

jarayonlarigacha  bo’lgan  bosqichlarni  hiqoya  qilib  berish,  ipak  gazlamalari  va 

kiyimlarni  ishlab  chiqarishning  madaniy  hamda  ishlab  chiqarish    tarixini  yoritib 

berish mumkin bo’ladi. 

O’zbekistondagi  tarixiy,  me’moriy  va  arxeologik  yodgorliklarning  hozirgi 

kundagi  holati,  unga turistlar bora olishi darajasiga ko’ra baholanib, to’rt  guruhga 

bo’lingan.  Yodgorliklarni  bunday  guruhlarga  bo’lish  respublikada  mavjud 

yodgorliklardan  to’g’ri  foydalanish  darajasi  qanday    ekanligini,  ulardan 

foydalanishni noto’g’ri yo’lga qo’yish mamlakatga qo’shimcha valyuta    kelishga    

to’sqinlik          qilishini        aks        ettiradi.        Turistik  yodgorliklar  guruhlarga 

quyidagicha bo’linadi: 

1.  Turistlarda  katta  qiziqish  uyg’otuvchi,  eng  ommabop  yodgorliklar  140 

tani  tashkil  qiladi.  Ular  a’lo  darajada  saqlangan  bo’lib,  to’liq  faoliyat  ko’rsatadi. 

Yil  davomida  O’zbekistonga  Yevropadan  keluvchi  turistlarning  deyarli  80  % 

ularga albatta borib kelishga harakat qilishadi. 

2.  Yil  davomida  faoliyat  ko’rsatmaganligi  sababli  turistlar  tomonidan 

ba’zida  ziyorat  qilinishi  mumkin  bo’lgan  yodgorliklar  180  tani  tashkil  qiladi. 


 

41

Mazkur  guruhdagi  tarixiy  va  me’moriy  yodgorliklar  xorijiy  turistlarda  o’rtacha 



qiziqish  uyg’otadi.  Ular  mavsumiy  faoliyat  ko’rsatib,  zudlik  bilan  ta’mirlashni 

talab qiladi. 

3.  Ta’mirlanayotgan  va  hozirgi  kunda  turistlar  tomonidan  ziyorat 

qilinmayotgan  yodgorliklar  mavjud.  Ular  200  tadan  ortiq.  Turli  moliyaviy 

manbalar  yordamida  ta’mirlash  ishlari  faol  olib  borilmoqda.  Respublikada  ushbu 

maqsadlarda  davlat  byudjetidan  maqsadli  mablag’lar  ajratiladi.  Bunday  maqsadli 

mablag’lar  barcha  viloyatlardagi  tarixiy  va  me’moriy  yodgorliklar  uchun 

ajratilgan. 

4. Ta’mirlash ishlari olib borilayotganligi sababli ya’ni 3-5 yillar davomida 

faoliyat  ko’rsatmaydigan  yodgorliklar.  Hozirgi  kunda  ularni  ta’mirlash  uchun 

mablag’lar  yetishmayapti.  Ular  taxminan  500  tadan  ortiqni  tashkil  qiladi.  Lekin 

kelajakda  ular  turistlarda  qiziqish  uyg’otishi  lozim.  Hukumat  tomonidan  mazkur 

yodgorliklarni  ta’mirlash  uchun  moliyaviy  manbalarni  shakllantirish  ishlari  olib 

borilmoqda.  Ushbu  yodgorliklarning  ko’plari  arxeologik  bo’lib,  oldin  izlanishlar 

olib  borish,  so’ngra  esa  ta’mirlashni  talab  qiladi.  Masalan,  Afrosiyob,  Varaxsha, 

Chust va boshqa. 

Shu  bilan  birga  2009-2010  yillar  davomida  O’zbekistonning  tarixiy  va 

me’moriy  yodgorliklarini  ziyorat  qilishga  baho  berish,  ta’mirlash  bilan  bog’liq 

muammolar  hal  qilinmaganligi,  servis  xizmatini  tashkil  qilish  uchun  etarli 

miqdorda  mablag’  ajratilmaganligiga  qaramay,  kirish  turizmining    mavjud  tizimi 

samarali  faoliyat  ko’rsatayotganligini  aniqladi.  O’zbekistonga  kelgan  xorijiy 

turistlarning  umumiy  sonidan  61,1  % Samarqandga,  34,5  % Buxoroga  va  24,5  % 

Xivaga  tashrif  buyurganlar.  Bitta  turist  bir  necha  shaharga  tashrif  buyurishini 

hisobga  olgan  holda  quyidagilarni  belgilash  mumkin:  ikkita  shaharga  (Toshkent-

Samarqand  va  Toshkent-Xiva)  59,%  borgan,  uchta  shaharga  (Toshkent-

Samarqand-Buxoroga)-40,3%  borgan.  Bundan  barcha  kelayotgan  turistlarning 

yarmidan  ko’pi  Toshkent  shahridan  tashqari  faqatgina  bitta  shaharga  tashrif 

buyurib  ortlariga  qaytadilar  degan  xulosaga  kelish  mumkin.  Shuning  o’zigina 

turistlarni  jalb  qilish  uchun  qo’shimcha  tadbirlar  ishlab  chiqish  lozimligini 


 

42

ko’rsatadi.  Mehmonxona  va  servis  xizmatlarini  kengaytirish  yordamida 



turmahsulot sifatini oshirish, shuningdek mavjud yodgorliklarning qabul qila olish 

imkoniyatlarini oshirish kabi tadbirlar shular jumlasidandir. 

Mehmonxonaning  qabul  qila  olish  imkoniyatlariga  baho  berish  ham  katta 

ahamiyatga  ega.  Mehmonxonalarda  joy  taklif  qilish  imkonlari  tahlil  qilinganda 

mehmonxona  xo’jaligini  ta’mirlash  birlamchi  vazifalardan  biriga  aylanishi 

lozimligini ko’rsatdi. 

2014 yil boshiga kelib O’zbekistondagi mehmonxonalarda 1200 ming kishi 

joylashgan  bo’lib,  mamlakatimiz  bo’yicha  nomerlar  fondining  to’lish  koeffitsenti 

32,1  %  ga  teng.  Bu  ko’rsatigich  jahon  bo’yicha  belgilangan  talab  normalaridan 

ancha past hisolanadi. Agar nomerlar  fondining  to’lish koeffitsenti 75 % dan kam 

bo’lsa,  rentabellik  past  bo’ladi

19

.  Agarda  ularning  sifatiga  e’tibor  bermaydigan 



bo’lsak,  bu  son  xaqiqatda  ham  ko’pni  tashkil  qiladi.  Ularning  sifati  nomerlarda 

taklif  qilinadigan  qulayliklarga  qarab  belgilanadi.  Toifalarga  ko’ra  ular 

quyidagicha  bo’linadi:  to’rt  yulduzli  va  besh  yulduzli  mehmonxonalarning 

talablariga  javob  beruvchi  nomerlar-oliy,  ikki  yulduzli  va  uch  yulduzli 

mehmonxonalarning  lyuks bo’lmagan  nomerlari -  birinchilarga  bo’linadi. Xalqaro 

standartlarda  birinchi  toifaga  mos  keluvchi  nomerlarni  uchratish  qiyin. 

Mehmonxona  nomerlarini  qulayligi  bo’yicha  (ulardagi  joylarning  soniga  ko’ra) 

toifalarga bo’lish ularning xalqaro turizm uchun noqulayligini ko’rsatadi: 

- oliy toifa 4054 ta joy yoki barcha joylarning soniga nisbatan 16,1% 

- birinchi toifa 11383 ta joy yoki 45,2 % 

- ikkinchi toifa 9747 ta joy yoki 38,7 % 

2010  yilda  respublika  mehmonxonalaridagi  mijozlarning  to’xtash  muddati 

o’rtacha 4,1 kechani tashkil etadi. 

Restoranlar,  barlar,  bufetlar  va  boshqa  qo’shimcha  xizmatlardan 

qo’shimcha  fonda  olishga  harakat  qilinmaganligi  sababli  ko’p  hollarda  har  bir 

turistdan yoki har bir mijozdan qo’shimcha daromad olish imkoni boy berilmoqda. 

Barlar  ko’p  hollarda  qorong’i  va  toza  bo’lmagan  holda,  mijozlar  uchun  taklif 

                                                        

19

 Статистический сборник «Туризм в Узбекистане» Ташкент 2014 г 



 

43

qilinayotgan  xizmatlar  va  tovarlar  bilan  tanishish  uchun  sharoitlar  yaratilmagan 



bo’ladi. Ofitsiantlar ko’p hollarda sekinlik bilan va e’tiborsiz xizmat ko’rsatadilar, 

bu esa mijozlarning kamayishiga olib keladi. Xizmat ko’rsatish  byurosi xodimlari 

mijozlar bilan ishlashni bilmaydilar. Mijozlar bilan kelisha olmaslik va qo’shimcha 

sharoitlar yarata olmaslik natijasida qo’shimcha daromad olinmay qoladi. Turistlar 

va  mijozlarning  e’tiborini  o’zlariga  jalb  qilish  choralarini  ko’rgan  holda, 

mehmonxona  boshqaruvchilari  va  xodimlari  kam  harajat  qilgan  holda  ko’proq 

daromad olishga erishishlari mumkin. 

Mehmonxona  va  restoran  boshqaruvchilari  turistlarga  sifatli  xizmat 

ko’rsatishda  malakali  xodimlar  tanlash  naqadar  muhim  ekanligini  yaxshi 

tushunishlari lozim. Xodimlarning mehmonxona va restoran sohasidagi bilimlarini 

kuchaytirish  turizm  infratuzilmasini  rivojlantirishda,  yangi  mehmonxonalar  va 

restoranlar  paydo  bo’lgani  sayin  va  turistlar  soni  ko’paygan  sayin  juda  muhim 

ahamiyatga ega bo’lib boradi. 

Mehmonxona  va  restoran  boshqaruvchilari  malaka  oshirish  bo’yicha 

tashabbus  ko’rsatishlari  ularning  bizneslariga,  shuningdek,  O’zbekistonning 

turistik biznesiga foyda keltiradi. 

Ovqat  tayyorlash  bilimi  asosi  hisoblanadi.  Lekin  ko’p  turistlar 

O’zbekistonda 

mavjud 

mahsulotlardan 



to’liq 

foydalana 

bilish 

tajribasi 



yetishmayotganligidan shiqoyat qiladilar. Tayyorlangan taomlar ko’pincha ishtaha 

ochuvchi  bo’lmay,  mijozlarda  yaxshi  taassurot  qoldirmaydi.  O’zbekiston 

restoranlarining  xodimlari  zamonaviy  turistlarning  ovqatlanish  borasidagi 

talablarini  bilishlari  va  o’z  ish  faoliyatlarida  ulardan  foydalana  olishlari  lozim. 

Masalan,  taomlar  turkumiga  yog’i  kam  bo’lgan  yoki  umuman  yog’siz  bo’lgan 

taomlarni,  shuningdek,  parhez  taomlarini  kiritishlari  lozim.  Ovqatlarning  turlari 

juda  kam,  ularning  turlari  va  ko’rinishlari  o’rtasida  katta  farq  yo’q.  Masalan,  bir 

ko’rinishda  juda  yog’li  bo’lib  ko’rinadigan  taomlar,  go’shtli  taomlarning  bir  - 

biriga o’xshash turlari, bir-birini takrorlovchi salatlar, sifatsiz desertlar  va  h.k. Bir 

qator mehmonxonalarning restoranlarida mijozlarga tanlash imkonini qoldirmagan 

holda turkum taomlar taklif qilinadi. Restoranlarda xizmat ko’rsatish   darajasi juda 


 

44

past  bo’lganligi  sababli  mijozlarni  qondira  oluvchi  darajada  boshqaruvchilik 



qobiliyati  yo’q  degan  taassurot  qoladi.  Ofitsiantlar  o’z  e’tiborlarini,  asosan,  faqat 

bitta  vazifaga,  u  ham  bo’lsa  mijozga  taomni  yetkazib  berishga  qaratadilar,  ammo 

mijozga  e’tiborli  munosabatda  bo’lgan  holda  ularga  quvonch  olib  kelib, 

ehtiyojlarini  qondirishlari  mumkin  ekanligi  haqida  o’ylamaydilar.  Mijozlarga 

xizmat  ko’rsatish  sifatini  yaxshilash  bo’yicha  reja  asosida  ish  olib  borish, 

muammoni  yaxshi  hislatlardan  biriga  aylantiribgina  qolmay,  balki  restoranlarning 

daromadlarini ko’paytirishga olib keladi. 

Bo’lajak  turistlarning  ovqatlanishi  masalasiga  kelsak,  yangi  restoranlar  va 

ovqatlanish  shahobchalariga  ko’proq  e’tibor  qaratish,  yangi  korxonalar  barpo 

qilish, yangi ish joylari va turistlar uchun yangi ob’ektlarini yaratish uchun yaxshi 

imkon beradi. 

Turizm  va  mehmonxona  xo’jaligi  sohalarida  statistika  talab  darajasida 

tashkil  qilinmaganligi  sababli  o’z  vaqtida  zarur  choralarni  ko’rish  uchun 

mehmonxona  xo’jaligidagi  ahvolni  kuzatib  borish  muammoga  aylanib  qolgan. 

Boshqaruvchilarning  hisobotlari  va  statistik  ma’lumotlar  eski  sovet  davridan 

qolgani  kabi  choraklar  bo’yicha  topshiriladi.  Ushbu  hisobotlarda  mehmonxonada 

ish faoliyati qanday  borayotganligini aks ettiruvchi va tezkor qarorlar qabul qilish 

uchun  zarur  bo’lgan  ma’lumotlar  (nomerlarning  bandligi  va  ularning  kundalik, 

haftalik,  oylik,  chorakdagi  va  yil  davomidagi  bandliklarining  foiz  darajalari) 

berilmaydi.  Aynan  shu  ma’lumotlar  kelajakdagi  maqsadlar  va  byudjetlarni 

belgilashda o’ta muhim ahamiyatga egadir. 

Mehmonxonalar  mijozlar  haqidagi  ma’lumotlarni  saqlamaydilar  va  tartibga 

solmaydilar  va  natijada  bozorning  turli  sektorlaridagi  faoliyat  haqida  to’liq 

ma’lumot ololmaydilar. 

2007-2010 yillarda Yevropadagi umumiqtisodiy taraqqiyot iqtisodiy inqiroz 

sababli  sekinlashdi  va  ko’pgina  mamlakatlarda  orqaga  qarab  ketdi.  Yevropadagi 

ishsizlar  soni  18,6  mln.  kishini  tashkil  etib,  ularning  salmog’i  o’tgan  yillardagiga 

nisbatan (10,1%dan) bir oz ko’payib 13,2% ni tashkil qildi. Iqtisodiy o’sishda ham 

pasayish  kuzatildi.  Muhim  iste’mol  bozorlaridagi  o’zgarmas  inflyatsiya  darajasi 


 

45

hamda  bir  necha  yillardan  beri birinchi  bor ko’rsatilgan ta’rif  kelishuvlari shaxsiy 



iste’molga  katta  ta’sir  o’tkaza  olmadi.  Germaniyada  shaxsiy  iste’mol  2,0%  ni 

tashkil etib, sal pastroq (2,3%) ko’rsatgichga erishdi

20



2010  yilning  makroiqtisodiy  ko’rsatgichlari  bunday  bo’lishiga  qaramasdan, 



turizmdagi  ahvol  umumiy  kon’yunktura  taraqqiyotidan  ancha  farq  qilmoqda. 

Chunki Germaniyada sayyohlik harajatlarining o’sishi shaxsiy iste’molnikidan ikki 

marotaba  ortiq  bo’ldi,  ya’ni  5,0%.  Ayni  vaqtda  ta’til  sayohatlari  boshqa  iste’mol 

mollariga  nisbatan  konyunkturaga  unchalik  bog’liq  emas,  «Ta’til»  iste’mol 

mahsulotiga  bo’lgan  talabning  tobora  ortib  borishi  olinayotgan  daromad  tarkibida 

sayohat  harajatlari  salmog’ining  ortishiga  olib  keldi.    Bunday  baho  quyidagi 

sabablarga  ko’ra  berilgan:  shaxsiy  uy  xo’jaliklarining  uzoq  muddatli  maishiy 

tovarlari  bilan  yuqori  darajada  jihozlanganligi;  ta’til  sayohatining  mohiyati  nuqtai 

nazaridan  yagona  hollarda  uchrab,  saqlab  qo’yish  imkoniyati  bo’lmagan  va 

ehtiyojlar  shkalasida  yuqori  ahamiyatga  ega  bo’lgan  sarguzasht  ekanligi;  shaxsiy 

uy xo’jaliklari daromadining oshganligi. 

Ichki  turizmdagi  aylanmalar  va  nemis  xalqining  xorijda  sarflagan  valyuta 

mablag’lari  miqdori  28  mlrd.  Yevroni  tashkil  etmoqda.  Shuning  uchun  ham, 

Germaniya  aholisi  xalqaro  sayohat  almashinishida  eng  ko’p  sof  valyuta  yetkazib 

beruvchi  manbaa  hisoblanadi.  Ularning  xorijiy  sayohatlar  uchun  sarf  harajatlari 

shaxsiy  iste’molning  4,2%ni  tashkil  etadi.  Nemis  turistlarining  xorijda  qiladigan 

harajatlari  miqdori  2010  yil  57,6  mlrd.  AQSh  dollarini  tashkil  yetib,  yana  bir  bor 

rekord  darajasiga  etdi.  Turizmning  kon’yunkturasining  ijobiy  tomonga 

o’zgarishining  yana  bir  sababi  yakka  holdagi  sayohatga  nisbatan  pekij  turlar 

raqobatbardoshligining oshib borishidir. Bunga sabab  mijozga yo’naltirilgan narx-

xizmat  munosabatining  ustunligi,  qisqa  muddatli  davomiylik,  qulaylik, 

tavakkalchilikning kamligi hamda kuchli va sifatli xizmatni kafolatlovchi firmalar 

orqali  farqli  strategiyalarning  ishlab  chiqilganligi,  deb  hisoblanmoqda.  Bu 

rivojlanish  deyarli  barcha  Yevropa  bozorlarida  tashkil  etiladigan  sayohatlar 

salmog’ining umumiy turizm bozorida ortishi bilan ko’zga tashlandi..  

                                                        

20

 www. bundesagentur.de  statistik ma’lumotlari 



 

46

Hozirgi  kunda  Yevropa  mintaqasi  zamonaviy  turistik  markazlardan  biri 



bo’lib hisoblanadi.  

Yevropa  mintaqasi  har  galgidan  2010  yil  ham  turizm  industriyasining 

yulduzi sifatida maydonga chiqdi. Asosan, EKSPO – 2010 ko’rgazmasining tashkil 

etilishi va Italiyadagi Vatikan yubileyi Xalqaro turistlarni yana bir bor bu hududga 

jalb  qildi.  Sharqiy  Yevropaning  yangi  taraqqiy  etayotgan  mamlakatlarida  ham 

biroz  rivojlanish  kuzatildi.  Kosovada  avjiga  chiqqan  urush  va  mamlakat 

iqtisodiyotiga  ko’pgina  talofatlar  keltirgan  tabiiy  ofatlar,  turistik  harakatlarni 

chegaralab  qo’ygandi.  Yevropaning  Shimoliy  hududlarida  havoning  sovuqligiga 

qaramasdan, u erlarga turistlarning qiziqishi oxirgi yillarda yanada ortdi, jumladan, 

Ispaniyada  (19%),  Finlandiyada  (10%)  va  Estoniyada  (15,8%)ga  o’sish  kuzatildi. 

Buyuk  Britaniyada esa turizm  harakatlarida kamayish kuzatildi.  Ispaniya  o’zining 

turizm statistikasini qaytadan ishlab chiqqanligi bois ma’lumot to’plash, uni qayta 

ishlash  uslubiyatini  o’zgartirib,  oldingi  yillarga  nisbatan  keluvchilar  soni 

ortganligini yana bir bor isbotladi. 



2.1.3-jadval. 


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling