Ўзбекистон республикаси соғЛИҚни сақлаш вазирлиги тошкент фармацевтика институти


Download 6.22 Kb.

bet9/29
Sana12.02.2017
Hajmi6.22 Kb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   29

 
1. Monometrlar qanday tuzilgan? 
2. Miqdor qanday o‟lchanadi? 

 
70 
 
3. Miqdor sxemasi? 
6–MA’RUZA. 
 
SIGNAL KUCHAYTIRGICH ELEMENTLAR. 
 
Reja: 
1.
 
Umumiy ma‟lumotlar 
2.
 
Elektron lampali signal kuchaytirgich 
3.
 
Yarim o‟tkazgichli signal kuchaytirgich. 
4.
 
Magnitli signal kuchaytirgich. 
5.
 
Pnevmatik va gidravlik signal kuchaytirgich. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Adabiyotlar: 
1. Yusupbekov N.R. va boshqalar. “Texnologik jarayonlarni boshqarish  sistemalari”, -Toshkent, 1997 
y. 

 
71 
 
2. Yusupbekov N.R. va boshqalar. “Avtomatika va ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish.”, -
Toshkent, 1982 y. 
3. Mansurov X.N. “Avtomatika va ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish”,-Toshkent 1987 y. 
4.  Майзель  М.М  “Основы  автоматики  и  автоматизации  производственных  процессов  ”,  - 
Toshkent, 1964 
1. Umumiy ma’lumotlar. 
Kirish signalini bir necha 10 va 100 marta kuchaytirish uchun xizmat qiluvchi element signal 
kuchaytirgich deb ataladi. Qurilmaga kiruvchi va undan chiquvchi signallarni fizik tabiati 
o‟zgarmaydi. Bunday element vositasida kirish signali quvvatini kuchaytirish tashqi energiya manbaini 
talab etadi. Bunday signal kuchaytirgichlar elementlarini avtomatik sistemalarda qo‟llashning asosiy 
sababi datchiklardan olinadigan chiqish signallarini juda zaifligidir (10
-4
- 10
-5
Vt). 
 
Signal kuchaytirgichlar tashqi energiya manbainingturiga qarab elektrik, pnevmatik, gidravlik 
va boshqa tiplarga bo‟linadi. Bunday kuchaytirgichlar statik xarakteristikasi va kuchaytirish 
koeffisientlari bilan bir-biridan farq qiladi. Kuchaytirish koeffisienti va tashqi energiya manbaining 
quvvati kuchaytirgichlarni xarakterlovchi asosiy parametrlar hisoblanadi. 
 
Kuchaytirish koeffisienti quyidagicha ifodalanadi: 
                                   K=X
ch
 / X
k       
                                                          (1) 
 
Bunda X
ch
 – kuchaytirgichning chiqishdagi signal, X
k
 – kirishdagi signal. 
 
Elektrik signal kuchaytirgichlarning kuchaytirish koeffisienti signalning quvvati R, toki 1 yoki 
kuchlanish  orqali  ifodalanishi  mumkin,  ular  mos  ravishda  quvvat  bo‟yicha  kuchaytirish  koeffisienti, 
tok  bo‟yicha  kuchaytirish  koeffisienti  va  kuchlanish  bo‟yicha  kuchaytirish  koeffisienti  deb  ataladi. 
Barqaror  rejimdagi  chiqish  signali  X
ch 
bilan  kirish  signali  X
k
  orasidagi  bog‟lanish  X
ch 
=f(X
  k
)  signal 
kuchaytirgichlarning statistik xarakteristikasi deb ataladi. 1-rasm. 
 
Statik  xarakteristikalarga  ko‟ra  kuchaytirgichlar  uzluksiz  va  uzlukli  xarakteristikali  (1  rasm) 
signal  kuchaytirgich  turlariga  bo‟linadi.  Uzluksiz  xarakteristikali  signal  kuchaytirgichlar  sifatida 
elektron,  magnit,  gidravlik,  pnevmatik  signal  kuchaytirgichlarni  ko‟rsatish  mumkin.  Uzlukli 
xarakteristikali  kuchaytirgichlarga rele tipdagi hamma kuchaytirgichlar kiradi.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Signal kuchaytirgich elementlariga quyidagi talablar qo‟yiladi: 
1)kuchaytirgichning chiquvchi signali (quvvati) ijrochi elementni ishga tushirish uchun etarli. 
2) sezgirligi yuqori. 
3) inersionligi kam 
4) xarakteristikasi to‟g‟ri chiziqqa yaqin bo‟lishi kerak. 
 
Kuchaytirgichlarning  tezkorligiga  ham  katta  ahamiyat  beriladi.  Bu  ularning  dinamik 
xarakteristikasi  X
ch
  (t)  asosida  yoki  vaqt  doimiysi  T(s)  bo‟yicha  aniqlanadi.  Elektron  va  yarim 
o‟tkazgichli kuchaytirgichlar eng yuqori tezkorlikka ega. Elektron kuchaytirgichlarning vaqt doimiysi 
T=10
-6
-10
-10
 s, pnevmatik kuchaytirgichniki esa T=1-10
-1
 s ga teng. Signal kuchaytirgichlarning kirish 
R
2
 va chiqish R
3
 qarshiliklari turlicha bo‟ladi. R+U
a
=const. 
 
 
 
 
 
 
Х
к 
а)
 
Х
ч 
Х
ч 
Х
к 
б)
 
1 – расм  
Ec
 
+

R
 
A
 
C

j

R

U

C
 
U

U

+U

-U

-U

Ia 
E


Ia 
Ia 

 
72 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Elektron 
signal 
kuchaytirgichning 
kirish 
va 
chiqish 
qarshiliklari 
boshqa  
kuchaytirgichlarnikidan  katta  10
-6
-10
12
  Om.  Yarim  o‟tkazgichli  signal  kuchaytirgichlarniki  esa  10
2
  -
10

Om  bo‟lishi  mumkin.  Kirish  qarshiligi  kam  kuchaytirgichlarga  chiqish  karshiligi  katta  bo‟lgan 
(sig‟im,  fotodatchik  va  b)  datchiklarni  ulash  maqsadga  muvofiq  emas.  CHunki  bunda  datchikning 
chiqish  qarshiligi  bilan kuchaytirgichning kirish  qarshiligi  orasida moslik  vujudga kelmaydi,  natijada 
kuchaytirgichga kiruvchi quvvat juda kamayib ketadi. 
 
2.Elektron lampali signal kuchaytirgich. 
 
   
Elektron lampali signal  kuchaytirgichlar lampaning ichki qarshiligini boshqaruvchi elektrodga 
(uni  kirishiga)  beriluvchi  signalga  muvofiq  o‟zgarishiga  asoslanadi  (2  rasm.  A.).  Unda  lampaning 
anodi anod kuchlanishi manbaiga ulangan. To‟r zanjiriga esa lampaga kirish signali U
k
 beriladi. Kirish 
signalining  kattaligi  va  ishorasi  o‟zgarib  turishi  sababli  to‟r  patensiali  U
s
  ham  o‟zgaradi.  Bu  o‟z 
navbatida lampaning katodida anodi tomon harakat qiladigan elektronlar oqimining to‟r patensiali U
s
 
ning o‟zgarishiga muvofiq o‟zgartiradi. To‟r patensiali ortsa, lampaning ichki qarshiligi ortadi va anod 
toki  kamayadi.  SHunga  muvofiq  anod  zanjiridagi  tok  lampaning  R
l
  ichki  qarshiligining  o‟zgarishiga 
muvofiq o‟zgaradi: 
 
                                                      I
a
= U

/ (R

+
 
R
1
)                                                (2) 
 
Kuchaytirgichdan chiquvchi signal tashqi rezistor R
1
=const o‟qlaridagi kuchlanish orqali 
quyidagicha ifodalanadi: 
 
                       U
r
 =I
 a 
R
1
= (U
a
/(R
l
 + R
1
)) R
1
=  U
a
/((R
l
 /R)+1)                             (3) 
 
Kuchaytirgichga kiruvchi va undan chiquvchi signallarning o‟zaro bog‟lanishini lampaning 
anod – to‟r xarakteristikasi. 
I
a
=f (U
s
) asosida tushuntirish mumkin. 
 
Lampaning anod – to‟r xarakteristikasining ichki qismi to‟g‟ri chiziqli va undagi ishchi nuqta A 
shu to‟g‟ri chiziqda bo‟lishini ta‟minlash uchun lampa to‟ri R qarshilik orqali manfiy potensial E
s
 
beriladi (2-rasm,b). SHunda lampa xarakteristikasi anod toki o‟qidan chap tomonga E
s
 miqdorga 
siljiydi. Bu siljishning kengligi kiruvchi signal U
k
 amplitudasidan kam bo‟lmasligi lozim. 
Sxemada ko‟rish mumkinki, R
1
 qarshilikdan o‟tadigan tok ikki qismdan: 
1) U
a
 kuchlanish tufayli o‟tadigan o‟zgarmas tok I
a
 . 
2) Kirish kuchlanishi U
k
 ga muvofiq o‟tadigan o‟zgaruvchan tok  I
a
(t) lardan iborat bo‟ladi. 
CHiqish signali U
ch
 o‟zgaruvchan bo‟lgani uchun o‟zgarmas tok qismidan ajratib olishda 
chiqish signali zanjiriga C
1
 kondensator ulanadi. Bu kondensator signalining o‟zgarmas tokini 
(o‟zgarmas tashkil etuvchisini) o‟tkazmaydi. 
 
Hozirgi zamon elektr kuchaytirgichlarida anod –to‟r xarakteristikasi I
a
= =f(U
s
) ni to‟rning 
manfiy kuchlanishi U
s
 tomoniga siljitish uchun alohida manba qo‟llanmaydi. Bu o‟rinda anod manbai 
kuchlanishi U
a
 dan foydalaniladi (3-rasm). 
 
 
 
Л
 
R

+
U

U


 
73 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Anod kuchlanishining manfiy qutbi U
a
 bilan katod orasiga ulangan rezistor R
1
 katodda manfiy 
patensial hosil qiladi va anod-to‟r xarakteristikasining U
s
 tomonga siljitadi. Xuddi shunday vazifani U
a
 
bilan to‟r orasiga ulangan rezistor R
2
 ham bajaradi, u to‟r kuchlanishini hosil qiladi. R
1
 qarshilik bilan 
parallel ulangan katta sig‟imli  kondensator anod zanjiriga o‟zgaruvchan tokni o‟tkazib yuborish uchun 
xizmat qiladi. 
Elektron kuchaytirgichlar, sezgichlardan chiquvchi eng kichik (mikrovatt) signallarni 100 – 150 
vattli signallarga aylantiradi. CHiquvchi signal katta quvvatli bo‟lishi talab qilinsa, kuchaytiruvchi 
kaskad sistemasidan foydalaniladi. Elektron kuchaytirgichlar avtomatlashtirishda keng qo‟llanishining 
sababi ularning kam inersionligi (yo‟q darajada kichikligi) va sezuvchanligi yuqoriligidir. 
 
4.
 
Yarim o’tkazgichli signal kuchaytirgichlar. 
 
    
Yarim o‟tkazgichli kuchaytirgichlar yarim o‟tkazgichli triodlardan tuziladi. Bunday triodlar 
ko‟pincha tranzistor deb yuritiladi.  
 
Yarim o‟tkazgichli triodlarning tuzilishi yarim o‟tkazgichlarda bo‟ladigan aralashma elektron 
o‟tkazuvchanligi xossasiga asoslanadi. Mendeleev davriy sistemasining IV gruppasiga tegishli yarim 
o‟tkazgich germaniy Ge moddasidan yasalgan yupqa plastinaning ikki tomoniga III gr ga tegishli In 
moddasining ma‟lum miqdori termik ishlov berish yo‟li bilan qoplansa, (4-rasm) ular orasida zaryadlar 
siljishi yuz beradi, natijada yarim o‟tkazgich qotishmasida uchta P-n-P sohalar hosil bo‟ladi. Germaniy 
plastinasining chap va o‟ng tomonida teshiklar, ya‟ni musbat P(positivus) to‟planadi. Bunday 
zaryadlarning diffuziyasi natijasida germaniy plastinasi bilan indiy moddasi tutashgan chegaralarda 
ikki xil potensial to‟siq P-n va n-P vujudga keladi.(4-rasm). Undagi birinchi soha-emmiter, o‟rta soha-
baza va o‟ng tomondagisi- kollektor deb ataladi. Bunday triodning emmiter-baza zanjiriga manba Ee 
va kollektor-baza zanjiriga manba Ee ulansa, ma‟lum sharoitda kiruvchi kichik signal Uk bir necha o‟n 
marta katta bo‟lgan chiquvchi signal Uch ga aylanishi mumkin.  
 
 
 
 
 
Б - база 
 
Э - эмитер 
 
K - коллектор 
 
p – n – p 
 
i

i

G

а)
 
б 
К 
Э 
б





I
К 
I
Э 



 
74 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Manba Ee ning qutblari P-n o‟tishiga mos bo‟lgani tufayli (+ -) potensial to’siq P-n larning 
qarshiligi juda kichik va manba Ee ning kuchlanishi ham kichik miqdorga to‟g‟ri keladi. Manba En 
ning qutblari n-P o‟tishiga teskari ulanganligi (- -) sababli potensial to‟siq n-P ning qarshiligi katta, shu 
tufayli manba kuchlanishi En va quvvati ham katta bo‟lishi kerak . Signal kuchayishi manba (En) 
hisobiga bo‟ladi. Bunda nagruzka Rn dan o‟tadigan kollektor toki Ik manbaga En ga tegishli bo‟lib, u 
emmiter toki Ie bilan boshqariladi. 
 
Elektron kuchaytirgichning sxemasiga (4 rasm,v) muvofiq emmiter o‟tish (R-p) manbaining 
kuchlanishi qutblari bilan to‟g‟ri yo‟nalishda, ba‟zi kollektor o‟tishi esa En bilan teskari yo‟nalishda 
ulangan. Signal kuchaytirgichning ishlash prinsipini quyidagicha tushuntirish mumkin:  
 
Agar uzgichlar K
1
 K
2
 ochiq (ulanmagan) bo‟lsa, yarimo‟tkazgichlar germaniy plastinkasi bilan 
indiy elementi tutashgan chegaralarda (1 va 2) elektronlar va teshiklar diffuziyasi natijasida R-p va p-R 
o‟tishli turg‟un zaryadlar va ularning qutblari tufayli potensial to‟siq vujudga keladi. Agar faqat uzgich 
K
1
 ulangan bo‟lsa, kirish qarshiligi Rn kollektor K va baza zanjiridan tok o‟tmaydi. Bunga potensial 
to‟siq p-R qutblari manba En qutblariga teskari yo‟nalishda ekanligi sabab bo‟ladi. Agar K
1
 K
2
 ulangan 
bo‟lsa, manba Ee kuchlanishiga proporsional bo‟lgan emitter toki Ie (zaryadlar oqimi) manba En 
kuchlanish ta‟sirida baza-kollektor tomoniga siljiydi va p-R potensial to‟siqni engib o‟tib, kollektor 
toki Ik ga aylanadi. Emmiter tokining baza orkali kollektorga bunday o‟tishi “in‟eksiya” deb ataladi. 
Emmiter toki (teshiklar musbat zaryadlar oqimi) to‟la ravishda kollektorga o‟ta olmaydi. Bu tokning 
bir qismi emmiterdan bazaga o‟tganda bazadagi elektronlar va manbaning manfiy qutbi elektronlari 
bilan bo‟ladigan rekombinasiyalar tufayli kollektorga o‟tmaydi va baza toki sifatida manbaning (Ee) 
manfiy qutbiga qaytadi. Baza toki I
b
 emmiter toki Ie ning 1-8 foizini tashkil qiladi. 
 
Kollektor toki Ik emmiter toki Ie bilan baza toki I
b
 ning ayirmasiga teng. Ik= Ie- I
b
; shuning 
uchun uni quyidagicha yozish mumkin: Ik =k
1
 Ie  bu  erda k
1
=0.92-0.99 umumiy bazali triod 
sxemasining kuchaytirish koeffisienti. 
 
Kuchaytirgichdan chiquvchi signal 
 
U
q
 = IkRyu= k
1
RyuIe= kIe 
(4) 
Emitter tokiga proporsional bo‟lgani uchun, emitter toki Ie orqali boshqariladi. 

 
75 
 
 
5.
 
Magnitli signal kuchaytirgich. 
 
 
Magnitli signal kuchaytirgichlarning ishlash prinsipi,ferromagnit materiallar magnit to‟yinishi 
xususiyatiga ega bo‟lganligi sababli uning magnitlanish xarakteristikasi V=f(N) egri chiziqliligi va 
zanjirning induktiv qarshiligi X
L
 katta diapazonda o‟zgarishiga asoslanadi. Eng oddiy magnit 
kuchaytirgichning prinsipial sxemasi 5 rasmda ko‟rsatilgan. U uch  
 
(a) 
 

 
76 
 
 
                                                                         
     (b)     5-rasm 
po‟lat uzakli to‟yinuvchi drosseldan tuzilgan.Uning chiqishidagi nagruzka zanjirdagi magnitlovchi 
cho‟lg‟amlari Wn o‟zgaruvchan tok manbai U ga ulanadi. Nagruzka qarshilgi R
n
 ning uchlarida 
kuchaytirgichdan chiquvchi signal kuchlanishi Uch=R
n
 In hosil bo‟ladi. Kuchaytirgichga kiruvchi 
signal Uk yoki boshqaruvchi tok I
b
 cho‟lg‟am W
b
 da drossel to‟yinishini o‟zgartiruvchi magnit oqimi 
F
b
 hosil qiladi, natijada po‟lat o‟zakning singdiruvchpnligi va cho‟lg‟am Wn ning induktivligi L ni, 
shuningdek zanjirning induktiv qarshiligini Xn=ωL o‟zgartiradi. Bu o‟z navbatida chiqish signali Uch 
yoki R
n
 In ni o‟zgartiradi. Shunday qilib, boshqaruvchi tok I
b
 ning kichik o‟zgarishi nagruzka 
zanjiridagi tok In ni katta miqdorga o‟zgartiradi. Signal kuchaytirgichda drossel xarakteristikasining 
to‟g‟ri chiziqli sohasidan effektiv foydalanish maqsadida chulg‟am W
0
 ni ma‟lum miqdorda o‟zgarmas 
tok I
0
 bilan ta‟minlab, ishchi nuqta M xarakteristikasining to‟g‟ri chiziqli qismi o‟rtasida bo‟lishiga 
erishiladi (5-rasm,b). 
 
Nagruzka zanjiridagi chulg‟am Wn da hosil bo‟ladigan asosiy magnit oqimi F-drosselning o‟rta 
po‟lat o‟zagidan o‟tmaydi. Magnitli signal kuchaytirgichning ishlash prinsipini nagruzka zanjiridan 
o‟tadigan tok In formulasi orqali ham tushunish mumkin.  
 
In = I~= U~/√R
n
 2
 +( щL)

(5) 
Bu erda  
R
n
- nagruzka zanjirining to‟la aktiv qarshiligi;  
ωL- nagruzka zanjiridagi chulg‟amning Wn induktiv qarshiligi;  
L = (Wn
2
Sm)/I nagruzka zanjiridagi chulg‟amning induktivligi,  
S va 1-drossel po‟lat o‟tkazgichning ko‟ndalang kesimi va o‟rtacha uzunligi;  
m -po‟lat o‟zakning magnit singdiruvchanligi. 
 
Formula (5) dan nagruzka toki In ning o‟zgarishi chulg‟amlar Wn ning induktivligi L yoki 
drossel temir o‟zagining singdiruvchanligi  m bilan bevosita bog‟liq ekanligini ko‟rish mumkin. 

 
77 
 
Induktivlik yoki singdiruvchanlik ortsa, nagruzka toki In kamayadi va aksincha, L yoki m kamaysa In 
ortadi. Bunday boshqarishni amalga oshirish uchun boshqaruvchi chulg‟am W
b
 dan foydalaniladi. W
b
 
chulg‟amdan o‟tgan boshqaruvchi tok I
b
 drossel o‟zagida qo‟shimcha magnit oqimi F
b
 ni hosil qiladi 
va temir o‟zakning to‟yinishi tufayli drossel magnit maydonining induksiyasi V egri chiziqli V=f(N) 
xarakteristika bo‟yicha o‟zgaradi. Bu esa temir o‟zakning singdiruvchanligi m=∆V/∆N va magnit 
maydonining induktivligini L = m (Wn
2
S)/ I o‟zgartiradi. Shunga muvofiq kuchaytirgichdan chiquvchi 
tok In yoki chiqish kuchlanishi Uch=In Rn boshqaruvchi (magnitlovchi) tok In miqdoriga munosib 
bo‟ladi. 
 
Nagruzka toki In bilanboshqaruvchi tok I
b
 ning o‟zaro bog‟lanish grafigi 5-rasm,b da 
ko‟rsatilgan. 
 
Magnitli kuchaytirgichning quvvat (R) bo‟yicha kuchaytirish koeffisienti quyidagicha 
ifodalanadi: 
                                    K
b
=(∆Uch /∆Uk)(∆In /∆I)=∆Rn/∆R

                               (6) 
Bu erda  
∆Uch =∆In Rn chiqish signali,  
∆Uk- kirish signali. 
 
Magnitli kuchaytirgichlar quyidagi afzalliklarga ega. Foydali ish koeffisienti (FIK) elektron 
kuchaytirgichlarga qaraganda yuqori, quvvat bo‟yicha kuchaytirish koeffisienti bitta kaskad uchun 
10000 gacha etadi,xizmat vaqti uzoq ishonchli, ishga tushish vaqti elektron kuchaytirgichnikiga 
qaraganda qisqa. Shunning uchun ham magtin kuchaytirgichlar avtomatik boshqarish, rostlash va 
kontrol sistemalarida keng qo‟llaniladi. 
 
Katta inersionlikka egaligi magnitli kuchaytirgichlarning asosiy kamchiligi hisoblanadi. Bu 
boshqaruvchi chulg‟am W
b
 ning induktivligi ancha katta bo‟lishi bilan bog‟liq magnitli 
kuchaytirgichlar o‟zgarmas tok zanjiridagi kichik chastotada tebranuvchi toklarni (signallarni) 
kuchaytirish uchun ham qo‟llaniladi. 
                
6.
 
Pnevmatik va gidravlik signal kuchaytirgichlar. 
 
             Pnevmatik va gidravlik signal kuchaytirgichlar tuzilishi va ishlash prinsipi jihatidan bir xil 
bo‟lib, chiqish quvvati katta bo‟lgani uchun ular ijrochi elementlarga bevosita ta‟sir qila oladi va 
ko‟pincha ijrochi elementlar bilan bir korpusda tayyorlanadi. Pnevmatik signal kuchaytirgichining 
prinsipial sxemasi 6-rasmda ko‟rsatilgan. 
           YUqori bosimli havo (R
1
) bosim tushirgich-drossel 1 dan o‟tib, kamera 2 da pastroq bosim Rga 
aylanadi. To‟siq 3 ga ta‟sir qiluvchi signal (kirishsignali) X
k
 bo‟lmasa naycha 4 ochiq bo‟ladi, bosim R 
atmosferaga chiqib ketadi. Shunda kamera ichidagi bosim atmosfera bosimiga teng bo‟lib qolishi ham 
mumkin. 
Kirish signali X
k
 ning to‟siq 3 ga ta‟siri natijasida to‟siq naychani berkita boshlaydi, shunda havo 
bosim boshqarish kanali 5 orqali ijrochi mexanizm kamerasi 6 ga o‟tadi va undagi porshen 7 dagi 
prujina 8 ning kuchni engib, porshen shtogini F
ch
 kuch bilan suradi. 
SHtokni suruvchi kuch F
ch 
to‟siq 3 ni suruvchi kuch X
k
 ga nisbatan kuchaygan va ancha katta bo‟ladi. 
Ba‟zi bir shu tipdagi kuchaytirgichlarni quvvat bo‟yicha kuchaytirish koeffisienti 10
5
-10
7
 gacha etadi. 
            Gidravlik signal kuchaytirgichning prinsipial sxemasi 7-rasmda ko‟rsatilgan. Bunda bosimli 
oqim trubkasi 3 kuchaytirgichli asosiy qismi hisoblanadi. U o‟q 5 ga o‟rnatiladi. Datchikdan keladigan 
(kuchaytirgichga kiruvchi) signal X
k
 trubkadagi nuqta ikkiga ta‟sir qiladi. Signal X
k
 bo‟lmagan 
paytlarda (trubkaning neytral holatini saqlash uchun) uning pastki qismiga posangi 1 o‟rnatiladi. 

 
78 
 
            Agar datchikdan keladigan kuchaytirgichga kiruvchi signal X
k
 oqim trubkasini o‟ng tamonga 
sursa, suyuqlik oqimi porshenning o‟ng  tamoniga kattaroq R
2
 bosim bilan ta‟sir qiladi, ya‟ni R
2
>R 
bo‟ladi, porshen chap tamonga suriladi. Aksincha, datchikdan keladigan signal X
k
 ta‟sirida oqim 
trubkasi chap tamonga surilsa, R
1
 > R
2
 bo‟ladi va suyuqlik oqim porshenni o‟ng tamonga suradi. 
      Agar oqim trubkasining bir chetki holatidan ikkinchi chetki holatiga (1-2 mm) surish uchun 
datchikdan keladigan signalning kuchi 10
-1
 N miqdorida bo‟lsa, porshen shtokidan olinadigan 
kuchning miqdori 10
3
N gacha etadi. Bu tipdagi kuchaytirgichlarning kuchaytirish koeffisienti 10

ga 
teng. 
So‟nggi vaqtlarda havo va suyuqlikli kuchaytirgichlar kaskadi keng qo‟llanilmoqda. Birinchi 
kuchaytirgichlar kaskadi pnevmokuchaytirgich bo‟lsa, ikkinchi kaskad gidrokuchaytirgichdan iborat 
bo‟lishi mumkin. 
 

 
79 
 
 
 
 
 
 
 
F





р

Х
К 




a)
 
Р

Х
к 
1
 
6
 
5
 
2
 
3
 
4
 
Р

Р

Х
ч 
7
 
б)
 
7– расм  

 
80 
 
 
       O‟zlashtirish uchun savollar. 
 
1.
 
Kuchaytirgich deb nimaga aytiladi? 
2.
 
Kuchaytirgich koeffisienti qanday bog‟lanishni ifodalaydi? 
3.
 
Signal kuchaytirgichlarga qanday talablar qo‟yilgan? 
4.
 
Elektron lampali signal kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari nimalar? 
5.
 
Yarim o‟tkazgichli signal kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari nimalar? 
6.
 
Magnitli signal kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari nimalar? 
7.
 
Pnevmatik signal kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari nimalar? 
8.
 
Gidravlik signal kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari nimalar? 
9.
 
Elektron lampali signal kuchaytirgichlarning elektr sxemasi qanday? 
10. Yarimo‟tkazgichli signal kuchaytirgichlarning elektr sxemasi qanday? 

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   29


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling