Mavzu: Kiber makonda elektron resursni xavfsizligini taminlashda tizimli yondashuv


Download 240.34 Kb.
Sana15.06.2023
Hajmi240.34 Kb.
#1483283
Bog'liq
kiber etika 6-amaliy


O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI


MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI




Mustaqil ish

Mavzu:Kiber makonda elektron resursni xavfsizligini taminlashda tizimli yondashuv

Guruh:715_20

Bajardi:Ismoilov Feruz


Tekshirdi:Meliqo’ziyev Rustam


Toshkent 2023


Oʻquv savollari

  1. Operatsion tizim platformani nima va turlari?

  2. Operatsion tizim dasturlash tilii nima va turlari?

  3. Operatsion tizim platforma va dasturlash tilini tanlash mavjud uslublari va tahlili




  1. Operatsion tizim platforma, kompyuter tizimining asosiy qismlaridan biri, bir nechta komponentlardan iborat tizimdir. Bu, kompyuterdagi barcha ilovalarning ishlashi uchun kerakli muhim dasturlash vositalari va resurslarini boshqaradi. Operatsion tizim platformasi, qurilmaning asosiy ishlash tizimini boshqarib, kompyuter tarmog‘ining barcha tizimlariga o‘zaro aloqani amalga oshiradi. Bunda, ko‘plab yordamchi funksiyalar mavjud bo‘lib, bir qator ochiq manbalar yordamida operatsion tizimni yangilash va rivojlantirish mumkin. Mavjud eng mashhur operatsion tizimlar, Windows, macOS, va Linux hisoblanadi.

Operatsion tizim (OT) platforma, dasturiy ta'minotni amalga oshirish uchun muhim platforma hisoblanadi. Bu, kompyuter yoki boshqa qurilmalar uchun zarur bo'lgan operatsion tizim dasturlari, middleware dasturlari, virtualizatsiya dasturlari va boshqa tizim vositalarini o'z ichiga oladi.
Bu platformalar, yangi dasturlarni yaratish, ularga keng tarqalgan imkoniyatlar taqdim etish va ularni ta'minlash uchun xizmat qilishni osonlashtiradi. OT platformalariga misol sifatida, Microsoft Windows, macOS, Linux, Android, iOS va boshqa platformalar keltirilishi mumkin.
OT platformalari, bir xil tizimni ko'p qurilmalar uchun amalga oshirishni osonlashtiradi, bu esa o'z navbatida IT o'rganish, muhim ma'lumotlarni saqlash va ularga murojaat qilish, ma'lumotlar tahlilini amalga oshirish va boshqa ko'plab muammolarni hal qilishda yordam beradi.
Operatsion tizim platformalari bir nechta turda bo'lishi mumkin. Quyidagi turlar mashhur:
Kompyuterlar uchun desktop operatsion tizimlari: Bu turdagi operatsion tizimlar boshqaruv paneli, fayl boshqaruvchi, matn muhitlari, tarjimachilar va boshqa qo'shimcha funksiyalarni o'z ichiga oladi. Masalan, Windows, macOS va Linux desktop operatsion tizimlariga misollar sari qilinadi.
Server operatsion tizimlari: Bu turdagi operatsion tizimlar serverlarga yuklanadi va server muhitini boshqarish uchun yaratilgan. Ushbu tizimlar to'g'ridan-to'g'ri boshqarish uchun komandni yoki terminalni ishlatishni o'z ichiga oladi. Masalan, Linux server operatsion tizimi yoki Microsoft Windows Server operatsion tizimi.
Mobil operatsion tizimlari: Bu turdagi operatsion tizimlar smartfon va planshetlar uchun yaratilgan. Bu tizimlar o'z ichiga ilova do'konlari, internet brauzerlari, elektron pochta va boshqa qo'shimcha vositalarni oladi. Masalan, iOS, Android, Windows Phone va BlackBerry OS tizimlari.
Embedded operatsion tizimlari: Bu turdagi operatsion tizimlar qurilmalarning ichki to'g'ridan-to'g'ri ishga tushirilishini tashkil etadigan tizimlardir. Bu tizimlar avtomobillar, televizorlar, DVD oynatuvchilar va boshqa ko'plab qurilmalar uchun yaratilgan. Masalan, VxWorks, QNX va Embedded Linux tizimlari.
Cloud operatsion tizimlari: Bu turdagi operatsion tizimlar bulut (cloud) xizmatlarini boshqarish uchun yaratilgan tizimlardir. Ushbu tizimlar bulut xizmatlarini qo'llab-quvvatlash, ularga yuk tashlash va boshqa muammolarni hal qilishda foydalaniladi. Masalan, Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure va Google Cloud tizimlari.
2.Operatsion tizimlar dasturlash tili sifatida bir nechta dasturlash tillari yordamchi bo'lishi mumkin. Ba'zi mashhur tillar quyidagilardir:
C/C++: C va C++ tillari operatsion tizimlar uchun juda kuchli tillar hisoblanadi. Bu tillar ko'p qurilmali tizimlar va serverlar uchun yaratilgan.
Java: Java, yirik tarmoqlar va bulut xizmatlari uchun yaxshi tili hisoblanadi. Ushbu til orqali yaratilgan dasturlar qayta ishlatish, modifikatsiya va portlashni osonlashtiradi.
Python: Python, odatda administratorlar tomonidan yuqori darajada qo'llaniladi. Ushbu til orqali operatsion tizimlarning boshqarilishi, saqlash va muhim ma'lumotlarga kirish uchun ilovalar yaratish oson bo'ladi.
Shell Scripting: Shell scripting, tarmoq ishlab chiqarish va server boshqarish uchun juda muhim bo'lib, bir nechta operatsion tizimlarda qo'llaniladi. Bu til yordamida dasturlar yozishning yagona yo'li qandaydir qisqa vaqt ichida operatsion tizimlarida avtomatik ishlar bajarishga imkon beradi.
Go: Go tillari, ko'p ish stili uchun qulay va ishga tushirish oson bo'lgan eng yangi dasturlash tillaridan biridir. Ushbu til yordamida operatsion tizimlar uchun yuqori darajali yarim-oson dasturlar yaratish mumkin.
Shu bilan birga, ma'lumotlar bazalari (database) uchun SQL va NoSQL til yordamlari ham operatsion tizimlarda qo'llaniladi.
Operatsion tizimlar ko'pincha C, C++, Java va Python kabi dasturlash tillariga qo'shilishni ta'minlaydi. Buning sababi, bu tillar odatda yuqori darajada ishga tushiriladi, ko'plab tizimlar uchun platformani yaxshi tashkil etadigan va bir qancha standart kutubxonalarni o'z ichiga olgan tillar hisoblanadi.
C va C++ dasturlash tillari operatsion tizimlarni yaratishda keng qo'llanilganlar hisoblanadi, chunki ularga hammasi uchun tizimni nizomga solish, qurilmalarni boshqarish, va xavfsizlikni ta'minlashni ta'minlash imkonini beradi. Java, operatsion tizim dasturi ishlab chiqish uchun aniqroq xususiyatlar taqdim etadi, chunki u Java Virtual Machine (JVM) orqali har qanday tizimda yaxshi ishlaydi. Python esa, operatsion tizimlarda to'g'ridan-to'g'ri ishga tushiriladi va oddiy sintaksisi, ko'plab kutubxonalarining mavjudligi va joriy yillarda o'sishga tayyor bo'lishi sababli, tizim yaratishda va avtomatlashtirishda keng tarqalgan tillar hisoblanadi.
Boshqa dasturlash tillari ham operatsion tizim dasturi ishlab chiqishda ishlatilishi mumkin, misol uchun Rust va Go tillari ham uchun yaxshi tanlovlardir. Rust xavfsizlik va parallel jarayonlar bilan bog'liq mashg'ulotlarda yaxshi ishlaydi va Go, yuqori darajadagi parallel jarayonlarni boshqarish va shirin syntax hisoblanadi.
Operatsion tizim dasturlash turli shakllarda amalga oshiriladi. Ba'zilari odatda tizim yaratilganida o'z ichiga oladi, ba'zilari esa tizimning boshqa modullari tomonidan yaratiladi. Quyidagi turli operatsion tizim dasturlash turlari mashhur:
Kompilyatsiyalangan dasturlar: Kompilyatsiyalangan dasturlar, tizim yaratilgandan avval qayta ishlanadi va tizim yaratilganida ishlatiladi. Bu dasturlar yaxshi boshqarish, ishlovchi tezligi va xavfsizligi uchun keng foydalaniladi.
Skript dasturlar: Skript dasturlar, ko'p tizimlar uchun kerakli amallarni bajarish uchun oson va yorqin qo'llaniladi. Bu dasturlarni tizim yaratilgandan keyin yoki tizim ishga tushirilganida ishlatish mumkin.
Birlashma dasturlar: Birlashma dasturlar, ko'p dasturlar birlashtirilgan holda bajariladi va ko'p modulli tizimlarni boshqarishda keng foydalaniladi.
Kengaytirilgan skript dasturlar: Kengaytirilgan skript dasturlar, ko'p xizmatlar bilan boshqarish uchun kerakli amallarni bajarish uchun ishlatiladi. Misol uchun, Python tilidan foydalanilgan Ansible bu turdagi dasturlar eng mashhur namunalardan biri hisoblanadi.


Veb ilovalari: Veb ilovalari, odatda istemolchi tomonidan internet brauzerida yoki mobil ilovalarda ishlatiladi. Bu turdagi dasturlar ko'p xizmatlar, qidiruv va ko'rsatish tizimlarida yaxshi boshqarishni ta'minlashda foydalaniladi.
Kompaniya mahsulotlari: Kompaniya mahsulotlari, odatda kompaniya xizmatlarini boshqarish uchun yaratilgan dasturlardir. Misol uchun, Microsoft Windows operatsion tizimini boshqarish uchun bir qator dasturlarni yaratgan.
Har bir dasturlash turi, tizimni boshqarishning xususiyatlari va tizim yaratish uchun kerakli amallarni bajarishni osonlashtiradi.


3.Operatsion tizim platforma, biror tizimga o'z xususiyatlari bo'lgan va undagi dasturlarning ishlashi uchun mos keladigan va ularga xizmat qiladigan dasturlar va yordamchi funksiyalarga ega bo'lgan yig'indisi hisoblanadi.
Platforma o'zida operatsion tizimni quruvchi va uni boshqaruvchi dasturlarni o'z ichiga oladi. Bu dasturlar faqatgina operatsion tizimning mahsuloti sifatida bo'lmaydi, balki boshqa muammolarni hal qilish uchun yaratilgan dasturlar ham bo'lishi mumkin.
Misol uchun, Java Virtual Machine (JVM) Java platformasi yordamida ishlaydigan dasturlarni bajarganda mos keladi. Bu yerda JVM, Java tilida yozilgan dasturlarni boshqarish, joriy holatda ishga tushirish va uchun xizmat qiladi.
Operatsion tizimlar uchun mashhur platformalar quyidagilardir:
Windows platformasi - Microsoft Windows operatsion tizimining o'zida o'zlashtirilgan dasturlarni yaratish va boshqarish uchun yordamchi funksiyalarga ega.
Linux platformasi - Linux tizimlarining o'zida o'zlashtirilgan dasturlarni yaratish va boshqarish uchun yordamchi funksiyalarga ega bo'lgan platforma.
Unix platformasi - Unix operatsion tizimini qo'llab-quvvatlovchi dasturlar yaratish uchun yordamchi funksiyalarga ega.
macOS platformasi - Apple tomonidan ishlab chiqilgan macOS operatsion tizimi uchun yaratilgan platforma.
Bu platformalar foydalanuvchilarga o'zlariga mos keladigan dasturlar yaratish, ularga mos keladigan yordamchi funksiyalarni qo'shish va ularga mos keladigan tizimlar yaratish imkoniyatini beradi.
Dasturlash tilini tanlash asosan mavjud vaziyatga va loyihaning maqsadiga qarab belgilanadi. Maqsadga mos keladigan dasturlash tili foydalanuvchilarga va loyihalarga qanday yordam beradi va ularga xizmat qiladi, shuning uchun tanlov odatda quyidagi uslublar orqali amalga oshiriladi:


Kuchli dasturlash tillari: Kuchli dasturlash tillari, yuqori darajali xususiyatlarga ega bo'lgan va tez yurishi bilan ajralmas dasturlar yaratishga imkon beradigan dasturlash tillaridir. Masalan, C++, Java, C# va Python kuchli dasturlash tillariga misol qilish mumkin.
O'rta darajadagi dasturlash tillari: O'rta darajadagi dasturlash tillari, kuchli dasturlash tillariga nisbatan kam xususiyatlarga ega bo'lsa ham, ularga murojaat qilishni maqsad qilgan foydalanuvchilar uchun yaxshi xizmat ko'rsatadi. Bu tilarning o'rni masalan, C, Pascal, Ruby va PHP o'rta darajadagi dasturlash tillariga misol qilish mumkin.
Oddiy dasturlash tillari: Oddiy dasturlash tillari, dasturlashni o'rganuvchilar yoki o'zlarini dasturlashda yangi yoki murakkab dasturlar yaratishni maqsad qilgan dasturchilar uchun yaxshi variantdir. Masalan, HTML, CSS va JavaScript oddiy dasturlash tillariga misol qilish mumkin.
Dasturlash tili tanlashda shart shudirki, o'zingizga mos keluvchi tilni tanlaganingizdan oldin, loyiha maqsadini va imkoniyatlarini tushunishingiz kerak. Tanlagan dasturlash tilining loyihangizga mos keladigan xususiyatlarini ta'minlashi kerak, shuningdek, o'rganish va yaratish jarayonida yordam berishini o'z ichiga olgan tushuncha yaratishi ham kerak.
Download 240.34 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling