Vazirligi samarqand davlat universiteti ijtimoiy iqtisodiyot fakulteti ijtimoiy ish kafedrasi


Download 380.65 Kb.
Pdf ko'rish
bet7/9
Sana06.11.2021
Hajmi380.65 Kb.
#171223
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Bog'liq
jamiyat taraqqiyotida iqtisodiy madaniyatning orni (1)
Ergashov Elyor, BTTL fani 1 ON biletlari 2020, KT Laboratoriya, 9-maruza, 9-maruza, yer va uning qobiqlari (3), I. Ilmiy tadqiqot ishining nomi va mavzusini shakllantirish Maqo, 5-maruza, inglish, hay, kali linux, kali linux, english-10, To`yingan uglevodorodlar. Alkanlar. Gomologik qatori. Nomlanishi
Жамият 

Эмпирик 

структура – 

уруғ, қабила, 

элат, миллат 

Синфий 

структура 

Димографик 

структура 

Касб бўйича  

дифференциаллашув 


 

24 


qonunlar  ayniqsa  iqtisodiyot  sohasida  ravshanroq  namoyon  bo’ladi  va 

iqtisodiyotdan  uzoqlashgan  sari  ularning  namoyon  bo’lish  tobora  mavhumlashib 

boradi (ayniqsa, axloq, din, san’at sohalarida). 

Ijtimoiy  taraqqiyot  qonunlari  yakka  –  yakka  holda  amal  qilmaydilar,  demak 

ularni  bilishda  sistemali  tarzda,  ulardan  foydalanish  kompleks  ravishda  amalga 

oshirishi  zarur.  Amalda  qonunlarni  fragmental  ishlatish  g’omara  bermasligini 

anglash muhim gnoseologik va praksiologik xulosadir. 

Yuqorida  qayd  qilinganidek  jamiyat  qonunlari  kishilarning  yirik  ommasi 

doirasida  amal  qiladi.  Bu  borada  qanday  qilib  konkret  ehtiyojlarga  ega  bo’lgan 

konkret  iplaeslar  olamaga  birlanadi  degan  muammo  turadi.  Bu  hodisaning  ildizi 

kishilar  manfaatlaridadir.  Ular  yeb  –  ichimlari,  kiyinishlari,  uy  –  joyiga  ega 

bulishlari, ko’payishlari zarur, buni esa alohida – alohida shaxslar bir o’zlari bajara 

olmaydilar, oqibatda urug’, qabila, ishllat, sinf turli tashkilotlarga birlashadilar. 

Ammo,  buning  uchun  ular  o’zlarining  ehtiyojlarining  erkinliklarining  bir 

qismidan  voz  kechishlariga  to’g’ri  keladi.  Birlashgandan  keyin  esa  ushbu 

yaxlitlikni  saqlab  turish  mexanizmlarini ishlab  chiqadilar. Individlarning ommaga 

integrasiyasi o’z – o’zini tashkillashtirishning muhim jihatidir. 

Ijtimoiy  taraqqiyot  qonunlarini  o’rganish  ko’p  yondoshuvli  bo’lmazi  lozim. 

Gnoseologik,  ontologik,  sosiologik,  praksiologik  yondoshuvlar  mushtarakligiga 

erishilsa qonunlar o’zlarining turli qirralari va xossalari bilan namoyon bo’ladilar. 

Biryorlamalik  esa  nisbiy  axborot  beradi,  qonunlarning  to’liq  manzarasi  hosil 

bo’lmaydi. 

Jamiyat qonunlarini o’rganishda tarixiylik va mantiqiylik birligi metodologik 

tamoyilga  amal  qilish  zarur.  O’tmishda  bu  qonunlar  qanday  amal  qilganligini 

tarixiy  tajribadan  bilib  olish  ularning  hozirda  qanday  ishlashini  tushunishga 

yordam beradi, chunki qonunlar takrorlanuvchi aloqalardir. Ijtimoiy qonunlarning 

o’tmishdagi  hatti  –  harakatini  o’rganish  o’tmishda  yo’l  qo’yilgan  xatolarga  yo’l 

quyilmaslik imkonini beradi. 




 

25 


Ijtimoiy  taraqqiyot  qonunlarining  umumiy  zvenosi  manfaatlardir

1

.  Demak, 



qonunlarni  yaxiniroq  bilish  uchun  manfaatlarni  chuqur  o’rganish  zarur,  ularning 

ichidan qonunlarni tashkillashtiruvchilarini topish zarur. 

Dinamik qonunlar jamiyatning barcha qism va sohalari, barcha davrlarda amal 

qilsalarda, turli muhitda o’ziga xos tarzda namoyon bo’ladi. Masalan, iqtisodiyotda 

qiymat  qonuni,  talab  va  taklif,  muqobil  xarajatlar  (Vizer  qonuni,  transaksion 

qonuni  (Kouz qonuni), kirish –  chiqish  qonuni  (Leontyev  qonuni) aniq  –  ravshan 

amal  qiladi,  takrorlanish  ampletudasi  unchalik  o’rtacha  muvozanatdan 

yug’ishmaydi. 

Lekin din yoki san’at sohasida qonunlarning namoyon bo’lishi aniq – ravshan 

ko’rinmaydi,  ular  mavhum  va  bilvosita  amal  qiladi.  Masalan,  ijtimoiy  borliq  va 

ijtimoiy  ongning  mutanosibligi  qonunining  amal  qilishini  tekshirib  ko’raylik. 

Dinda,  ko’pchilik  olimlarning  fikricha  in’ikos  obyekti  yo’q.  Unday  bo’lsa 

gnoseologiyaning  asosiy  tamoyili  bo’ziladiki.  Demak,  dinni  ilg’ozor,  xam  hayol, 

degan ateistlarning fikri to’g’ri chiqadimi?  

Chuqur gnoseologik tahlil shuni ko’rsatdiki, diniy bilimning obyekti mavjud, 

u  ham  bo’lsa:  a)  ilmiy  bilimning,  umuman  bilimning  zaif  tomonlari;  b)  ijtimoiy 

praktikaning  bejiz  jihatlari;  v)  ijtimoiy  jarayonlardagi  stixiyalilik  (urushlar,  zulm, 

qolmoqlik,  adolatsizlik)  umuman  jamiyatning  zamf  tomonlari;  d)  insonning  zamf 

tomonlari  (makon  va  zamonda  cheklanganligi,  o’limdan  qo’rqash,  undan 

kompinsasiya kutish); ye) tabiat stixiyalari diniy ongda in’ikos etadi. Bu obyektni 

boshqa ong shakllari maqsadli aks ettirmaydi. Din Ushbu obyektni fantastik tarzda 

in’ikos  qiladi,  va  bu  fantastik  obrazlarni  qabul  qilishni  imperativ,  majburiy 

darajaga ko’taradi. 

San’at  ham  borliqni  fantastik  aks  ettiradi.  Masalan,  suv  yurish  real  hayotda 

yo’q  lekin  qiz  bor,  boliq  bor,  ular  hayoliy  sintez  qilanadi  (manna  sizga  obyekt), 

yoki  giperbola,  ya’ni  kattalolatirish  yo’li  bilan  dev,  yoki  ajdaho  obrazi  olinadi, 

metafora orqali qosha kamon, sarv qomat obrazlari yaratiladi, jonlantirish orqali oy 

                                                 

1

 1. Глезерман Г.Е. Законы общественного развития: их характер и использование. М.: Политиздат. 1981. – с. 



77. 


 

26 


qilib  boqada,  lola  uyalganidan  qizarib  ketadi  va  hokazo.  Ammo,  san’at  o’z 

obrazlarini qabul qishini majburiy qilib qo’ymaydi. 

 

 

 



 

 

 



 


Download 380.65 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling