1-dars sana: 9-sinf Mavzu: Molekular –kinetik nazariya haqida tushuncha Darsning maqsadi


Download 70.93 Kb.

Sana10.01.2019
Hajmi70.93 Kb.

www.hasanboy.uz

  

1-dars       sana:                            9-sinf 



Mavzu: Molekular –kinetik nazariya  haqida tushuncha 

Darsning maqsadi: 

 

a) 0‘quvchilarga molekular-kinetik nazariya haqida tushuncha berish, Broun harakati haqida 

tasavvur hosil qilish; 



b) Aqliy tarbiya berish; 

s) Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish; 

Tayanch kompitensiyalar: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi: turli axborot 

manbalaridan  kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topa olishi va ulardan 

foydalanish, axborot xavfsizligi qoidalarini bilish va rioya qila olish. 

O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi: o‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda 

mustaqil ravishda o‘zining fizik bilimlarini rivojlantirish, turli didaktik topshiriqlarni bajara 

olish, o‘z xattiharakatini muqobil baholay olish. 

Dars turi: yangi bilim berish 

Darsda foydalaniladigan metodlar: «Muammoli vaziyatni o‘rganish» interfaol metodi 

Dars jihozlari: Broun harakati tasvirlangan slayd, kodoskop, stakan va suv. 

Tayanch so‘zlar: zarralaming tartibsiz harakati va o‘zaro ta’sirlanishi, Broun harakati. 

Dars rejasi: 

1.

 



Tashkiliy qism (3 minut). 

2.

 



Fizikadan  8-sinfda  o‘tilgan  asosiy  fizik  hodisalar  va  tushunchalarni  eslatish  maqsadida 

o'quvchilar bilan suhbatlashish (15 minut). 

3.

 

Yangi mavzuning bayoni (18 minut). 



4.

 

Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut). 



5.

 

O’quvchilarni baholash(4 minut) 



6.

 

Uyga vazifa berish (1 minut) 



Darsning borishi: 

1.

 

Tashkiliy qism. 0‘qituvchi o‘quvchilarga 9-sinfda fizika darslarida, jumladan, fizikaning 

«Molekular  fizika  va  termodinamika»  bo‘limida  nimalar  o‘rganilishi  haqida  ma’lumotlar 

beradi. Shundan so‘ng dars mavzusini o‘tishga tayyorgarlik ko‘radi. 

2.

 

 O’tilgan mavzuni eslash. 8-sinf materiali bo’yicha savol-javoblar o’tkaziladi. 

3.

 

Yangi  mavzuning  bayoni.  0‘quvchilarga  yangi  mavzuni  tushuntirishdan  awal 

«muammoli»  vaziyat  hosil  qilinadi.  Ularga  modda  tuzilishining  blok  sxemasini  3  minut 

davomida chizib berish vazifasi topshiriladi. So‘ngra o‘qituvchi o‘quvchilaming chizganlarini 

to‘ldirib,  quyidagi  ko‘rinishdagi  modda  tuzilishining  blok  sxemasini  chizadi  va  tahlil  qilib 

beradi. 

 

Shundan so‘ng o‘qituvchi  modda  tuzilishining molekular-kinetik nazariyasida  asoslangan 



omillar tushuntiriladi. 

1.

 

Moddalar zarralardan tashkil topgan. 



2.

 

Zarralar xaotik harakat qiladi. 

 


www.hasanboy.uz

  

3.



 

Zarralar o‘zaro ta’sirlashadi. 

0‘qituvchi darslikdagi 1- rasmda ko'rsatilgan tajribani o‘quvchilarga namoyish etib, uning 

mohiyatini o‘quvchilardan so‘rab umumlashtirib beradi. 

Difiuziya  hodisalari  turli  moddalarda  sodir  bo‘lishi  hamda  buning  asosiy  sababi 

moddalaming zarralardan tashkil topganligi, ular xaotik harakat qilishi va o‘zaro ta’sirlanishi 

buning isboti ekanligi tushuntiriladi. 

Ingliz  botanigi  R.Broun  1827-  yilda  mikroskop  orqali  zarralarning  to‘xtovsiz  va  tartibsiz 

harakatini  kuzatgan.  Zarralarning  xaotik  harakati  R.Broun  tomonidan  kashf  etilgani  uchun  u 

Broun harakati deb ataladi. 

Broun  harakatini  Y.  Perren  mukammal  o‘rganib  chiqdi  (Kodoskop  orqali  Broun  harakati 

namoyish etiladi). 

0‘qituvchi  darslikda  bayon  etilgan  ma’lumotlarga  qo‘shimcha  ravishda  Broun  harakatini 

kuzatish  va  bunday  harakatning  sabablari  haqida  quyidagi-  lami  ham  o‘quvchilarga  havola 

qilish tavsiya etiladi. 

Broun harakatini kuzatish uchun suvda  erimaydigan  gummigut bo‘yog‘ining zarralaridan 

foydalanish mumkin. Bu zarralar tinimsiz tartibsiz harakat qiladi. Temperatura ko‘tarilgan sari 

bu harakat yana-da jadallashadi. 

Broun  harakatini  gazda  ham  kuzatish  mumkin.Havoda  muallaq  holda  yurgan  chang  yoki 

tutun zarralari xaotik harakat qiladi. 

Hoziigi vaqtda «Broun harakati» tushunchasi kengroq ma’noda ishlatiladi.Masalan, sezgir 

o‘lchov asboblari strelkalarining titrashi Broun harakati hisoblanadi. Bu harakat asbob detallari 

atomlarining va atrofdagi muhit atomlarining issiqlik harakati tufayli yuz beradi. 

Broun  harakatining  sabablarini  molekular-kinetik  nazariya  asosidagina  anglab  yetish 

mumkin.Zarraning  tartibsiz  harakat  qilishiga  sabab  shuki,  molekulalaming  zarraga  beradigan 

zarblari  bir-birini  kompensatsiyalamaydi  (darslikdagi  3-  rasm).  Molekulalar  harakati  xaotik 

bo

£

lgani  sababli,  ulaming  Broun  zarrasiga  beradigan  impulsi,  masalan,  o‘ngdan  va  chapdan 



beradigan  impulslari  bir  xil  bo‘lmaydi.  Shuning  uchun  Broun  zarrasining  harakatini 

o‘zgartirishga sabab bo‘lgan natijalovchi bosim kuchi noldan farq qiladi. 

0‘rtacha  bosim  gazda  ham  ma’lum  qiymatga  ega.  Biroq  hamisha  o‘rtacha  qiymatda 

arzimagan darajada bo‘lsa ham tasodifiy farqlar bo‘lib turadi. Jismning yuzi qanchalik kichik 

bo‘lsa,  unga  ta’sir  qiluvchi  bosim  kuchining  qiymati  qiyosan  shunchalik  ko‘p  o‘zgaradi. 

Masalan, zarra sirtining yuzi molekulaning bir necha diametri kattaligida bo‘lsa, unga molekula 

urilganda ta’sir etuvchi kuch noldan biror qiymatga qadar sakrab o'zgaradi. 

Broun harakatining molekular-kinetik nazariyasini 1905-yiIda A.Eynshteyn yaratdi. Broun 

harakati  nazariyasining  yaratilishi  va  uni  fransuz  fizigi  J.Perren  eksperimentda  tasdiq  etishi 

natijasida molekular-kinetik nazariya uzil-kesil g‘alaba qozondi. Broun zarralari suyuqlik yoki 

gaz molekulalarining xaotik harakatida qatnashishi isbot etildi. 

 

4.



 

Yangi mavzuni mustahkamlash. 0‘quvchilar bilan quyidagi savollar asosida savol-javob 

o‘tkaziladi: 

1.

 

Modda tuzilishining molekular-kinetik nazariyasi qanday omillarga asoslanadi? 



2.

 

DifFuziya qanday moddalarda tez sodir bo‘ladi, nima uchun? 



3.

 

Xaotik harakat deb qanday harakatga aytiladi? 



4.

 

Broun zarrasining harakatini tushuntirib bering. 



5.

 

Modda tuzilishi haqidagi tasawuringizni tushuntirib bering? 



«Fizikadan savol va masalalar to‘plami»dan 1145-, 1146-, 1149- 

savollar o‘quvchilarga havola qilinadi va ulaming bergan javoblari muhokama qilinadi. 



 

5.O’quvchilarni baholash:O’quvchilarning darsga qatnashishlariga qarab baholanadilar. 

6. Uy vazifalari. 

www.hasanboy.uz

  

1.



 

Darslikdagi l-§ ni o‘qish. 

2.

 

Mavzu oxirida keltirilgan savollarga javob berish. 



 

 

 

 

2-dars                      sana:                           9-sinf 

 

Mavzu: Molekulalarning o’lchami va massasi 

Darsning maqsadi. 

a) 0‘quvchilami molekulaning massasi va o‘lchamini aniqlashga o'rgatish, konsentratsiya 

va molekular massa haqida ma’lumotlar berish’ 

b) Aqliy tarbiya berish; 

c) Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish. 

Tayanch kompitensiyalar: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi: turli axborot 

manbalaridan  kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topa olishi va ulardan 

foydalanish, axborot xavfsizligi qoidalarini bilish va rioya qila olish. 

O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi: o‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda 

mustaqil ravishda o‘zining fizik bilimlarini rivojlantirish, turli didaktik topshiriqlarni bajara 

olish, o‘z xattiharakatini muqobil baholay olish. 

 

Dars turi: Yangi bilim berish 

     Darsda foydalaniladigan metodlar: «Bingo» interfaol metodi. 

      Dars  jihozlari:  darslikdagi  6-7-rasmlar  tasvirlangan  plakat,  molekulalaming  modellari, 

Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy sistemasi, mavzuga oid slaydlar, kodoskop, tarqatma 

didaktik materiallar.  

Tayanch so‘zlar: molekula, molekulalaming o‘lchami, molekulalar- ning konsentratsiyasi, 

molekulalaming massasi, nisbiy molekular massa. 



Dars rejasi: 

1.

 



Tashkiliy qism (3 minut). 

2.

 



O’tilgan mavzuni so’rash (15 minut). 

3.

 



Yangi mavzuning bayoni (18 minut). 

4.

 



Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut). 

5.

 



O’quvchilarni baholash(4 minut) 

6.

 



Uyga vazifa berish (1 minut) 

Darsning borishi 



1.

 

Tashkiliy qism. Plakat, molekulalaming modellari va Mendeleyev kimyoviy elementlar 

davriy  sistemasi  qulay  joyga  o‘matiladi.  Darsning  maqsadi  va  mavzu  nima  haqida  ekanligi 

aytiladi: 

2.

 

O’tilgan  mavzuni  eslash.  Bunda  «Bingo»  interfaol  metodidan  foydalanilsa  maqsadga 

muvofiq  bo‘ladi.  Bu  metod  o‘quvchilar  diqqatini  jalb  qiladi,  tafakkuri  va  bilimdonligini 

aniqlaydi. 0‘quvchilarga quyidagi muammolar bo‘yicha bahs yuritish aytiladi: 

1.

 



Moddaning tuzilishi. 

2.

 



Moddaning turlari. 

3.

 



Suyuqliklarda difluziya. 

4.

 



Broun harakati. 

5.

 



Molekular-kinetik nazariya asoslanadigan omillami tasdiqlaydigan tajribalar. 

www.hasanboy.uz

  

3.



 

Yangi mavzuning bayoni. 0‘qituvchi o‘tilgan awalgi mavzuni xulosalaydi. Moddaning 

molekulalardan, molekulalar atomlardan tashkil topganligini yana bir bor ta’kidlaydi. So'ngra 

yangi  mavzuni  bayon  etishni  boshlaydi.  Bunda  «molekula»  so‘zining  ma’nosini  tushuntirib 

beradi. 


«Molekula» lotincha «moles» - «kichik massa» ma’nosini anglatadi. 

Shundan so‘ng darslikdagi 6- rasm tushuntiriladi.Molekulalaming o‘lchami esa 7- rasmga 

asosan tushuntiriladi. Aniq o‘lchashlarga ko‘ra, molekulalaming o'lchami 10‘

t0

- 1£H m tartibda 



bo‘ladi. 

Molekulalar  konsentratsiyasi  deb,  hajm  birligidagi  molekulalar  soniga  aytiladi  van  harfi 

bilan belgilanadi. Bunda n= N/V. Uning asosiy birligi 1/m

3

 = nr



3

. Undan tashqari, srrr

3

va dm 


3

 

kabi birliklarda ham o‘lchanadi. 



Molekulalar massasini hisoblash quyidagi tartibda amalga oshiriladi: m

0

 = m/N yoki m



0

 = 


(1000 kg/m

3

)/(3,7*10



28

 nr


3

) »2,7*10'

26

kg. 


Darslikda keltirilgan massaning atom birligi, uning qiymati, molekular massa haqida batafsil 

ma’lumotlar beriladi. 

Odatda  o‘quvchilar  molekular  massa  va  atom  massani  tushunishlari  qiyinroq  bo‘ladi. 

Shuning uchun bu tushunchalami misollar orqali oddiy ravishda tushuntirish tavsiya etiladi. Bu 

tushunchalami  anglab  olishlari  uchun  o‘quvchilarga  qo‘shimcha  ravishda  azot  (N

2

),  osh  tuzi 



(NaCl) kabi moddalaming molekular massasini aniqlash topshirig‘ini berish mumkin. 

Darslikda  berilgan  ma’lumotlarga  qo‘shimcha  ravishda  molekulalar  mavjud  ekanligining 

isbotiga oid quyidagilami ham bayon etish tavsiya etiladi: 

Atom va molekulalar borligining garchi bilvosita boisa ham birinchi ishonchli isbotini ingliz 

olimi  D.Dalton  bergan.  Dalton  doimiy  nisbatlar  qonunini  topgan.  Bu  qonunga  muvofiq  har 

qanday  kimyoviy  birikmalar  hosil  bo‘lishida  reaksiyaga  kirishuvchi  moddalaming  massalari 

tayinli bir nisbatda bo‘ladi. Masalan, vodorod va kisloroddan suv hosil bo‘lishida reaksiyaga 

kirishgan  vodorod  va  kislorod  gazlari  massalarining  nisbati  hamisha  1:8  ga  teng.  Bu  faktni 

tushunish  uchun  suvning  nihoyatda  mayda  zarrasi,  ya’ni  suv  molekulasi  hosil  bo‘lishida 

vodorodning  tayinli  bir  miqdordagi  atomlari  kislorodning  tayinli  miqdordagi  atomlari  bilan 

qo‘shiladi,  deb  faraz  qilishga  to‘g‘ri  keladi.  Suv  molekulasi  vodorodning  ikki  atomi  va 

kislorodning  bir  atomidan  iborat.  Shuning  uchun  suv  hosil  bo‘lishida  vodorod  va  kislorod 

massalarining nisbati vodorod atomi ikkilangan massasining kislorod atomi massasiga nisbatiga 

teng. Hech qanday sharoitda bu nisbat o‘zgara olmaydi. 

XX asrda atom va molekulalarning o‘lchamlari mukammal asboblar ishlatilib, turli usullar 

bilan  bevosita  o‘lchangan.  Alohida  atomlar  tasvirini  hosil  qilishga  va  ulaming  o‘lchamlarini 

baholashga imkon beradigan ionli mikroskopni ko‘rib chiqaylik. 

Bu asbob radiusi 10 sm chamasida bo‘lgan sferik shisha idishdan va volfram ninadan iborat. 

Volfram  ninaning  uchi  idishning  markaziga  to‘g‘ri  keladi.  Nina  uchining  egrilik  radiusi 

metallarga  ishlov  berishning  hozirgi  zamon  texnikasi  imkon  beradigan  darajada  kichik  qilib, 

ya’ni  5x10

-6

  sm  chamasida  qilib  ishlanadi.Sferaning  ichki  yuziga  elektr  o‘tkazadigan  yupqa 



parda qoplanadi.Bu parda, televizion trubka ekraniga o‘xshab, tez harakatlanuvchi zarralar zarbi 

ta’siridan  yorug‘lik  chiqaradi.Musbat  zaryadlangan  uch  (ninaning  uchi)  bilan  manfiy 

zaryadlangan yupqa parda o‘rtasida bir necha yuz voltli kuchlanish hosil qilinadi. Shisha idish 

ichidagi havo so‘rib olinib, vakuum hosil qilinadi va unga geliy qamaladi. 

Nina  uchidagi  volfram  atomlari  mikroskopik  «g‘adir-budurliklar»  hosil  qiladi.  Geliyning 

xaotik (tartibsiz) harakat qilib yurgan atomlari volfram atomlariga yaqinlashganda nina uchidagi 

atomlar yaqinida, ayniqsa, kuchli bo‘lgan elektr maydon geliy atomlaridan elektronlarini yulib 

olib, bu atomlami ionga aylantiradi. Geliy ionlari ninaning musbat zaryadli uchidan itariladi va 

sferaning radiuslari bo‘ylab katta tezlik bilan harakat qiladi. Bu ionlar sfera yuziga uiilib, undan 

yorug‘lik  chiqaradi.  Buning  natijasida  nina  uchidagi  volframning  alohida  atomlari 

joylashishining kattalashgan manzarasi shisha idish sirtida ekrandagi kabi ko‘rinadi. 


www.hasanboy.uz

  

4.



 

Yangi mavzuni mustahkamlash. 0‘quvchilar bilan quyidagi savollar asosida savol-javob 

o‘tkaziladi: 

1.

 

Molekulaga ta’rif bering. 



2.

 

Molekulalar o‘lchami qanday tartibda boradi? 



3.

 

Massasi-chi? 



4.

 

Konsentratsiya deb nimaga aytiladi? 



5.

 

10 g vodoroddagi molekulalar soni qancha? 



5.  O’quvchilarni  baholash.  O’quvchilar  dars  davomida    savollarga  bergan  javoblariga 

qarab baholanadi 



     6. Uy vazifalari. 

1.

 



Darslikdagi 2- § ni o‘qish. 

2.

 



Mavzu oxirida keltirilgan savollarga javob berish. 

 

 



 

 

 

 

 

3-dars                                       sana:                        9-sinf  

 

Mavzu:Modda miqdori. Molyar massa 

Darsning maqsadi: 

a)0‘quvchilarga modda miqdori va uning birligi, Avogadro doimiysi va molar massa haqida 

tushuncha berish. 



b)Aqliy tarbiya berish 

s)O’quvchilarning bilimva ko’nikmalarini oshirish 

     Tayanch kompitensiyalar: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi: turli axborot 

manbalaridan  kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topa olishi va ulardan 

foydalanish, axborot xavfsizligi qoidalarini bilish va rioya qila olish. 



O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi: o‘zlashtirgan bilimlariga tayangan holda 

mustaqil ravishda o‘zining fizik bilimlarini rivojlantirish, turli didaktik topshiriqlarni bajara 

olish, o‘z xattiharakatini muqobil baholay olish. 

Matematik  savodxonlik,  fan  va  texnika  yangiliklaridan  xabardor  bo‘lish  hamda 

foydalanish kompetensiyasi:  aniq hisob-kitoblarga asoslangan  holda kundalik rejalarini tuza 

olish,  formulalardan  foydalanib,  masalalar  yecha  olish;  inson  mehnatini  yengillashtiradigan 

asboblardan foydalanish.  

 Dars turi: yangi bilim berish 



Dars jihozlari: Mendeleyev kimyoviy davriy sistemasi, slaydlar, kodoskop. 

Darsda foydalangan metodlar: «Klaster» interfaol metodi.  

Tayanch so‘zlar: modda miqdori, Avogadro doimiysi, molar massa, Loshmidt soni. 

Dars rejasi. 

1.

 



Tashkiliy qism - 2 minut. 

2.

 



Uy vazifalarini tekshirish - 6 minut. 

3.

 



Yangi mavzuning bayoni - 25 minut. 

4.

 



Yangi mavzuni mustahkamlash - 8 minut. 

www.hasanboy.uz

  

5.



 

O’quvchilarni baholash – 2minut 

6.

 

Uyga vazifa berish - 2 minut. 



Darsning borishi  

1.

 

Tashkiliy qism. 

0‘qituvchi uy vazifalarini tekshirish maqsadida «Klaster» interfaol metodini qollashga 

tayyorgarlik ko‘radi. 

2.

 

O’tgan mavzuni eslash. 

0‘quvchilar muhokamasiga quyidagi savollar havola qilinadi: 

1.

 

Molekulaga ta’rif bering. 



2.

 

Molekulalar o‘lchamini qanday baholash mumkin? 



3.

 

Konsentratsiya va uning birligi. 



4.

 

1 m.a.b. qilib qanday «kattalik» olingan? 



     5. Doskaga quyidagi blok-sxema chiziladi va muhokama qilinadi: 

 

3.



 

Yangi mavzuning bayoni. 

Modda miqdori haqida ma’lumotlar beriladi va ta’riflanadi. v = N/N



a

va [v] = 1 mol 

ekanligi tushuntiriladi. Bir nechta moddaning (vodorod, uglerod, suv, kislorod, karbonat 

angidridning) 1 moli necha molar massa bo‘lishi va massasi necha gramm bolishi aytiladi. 

Keltirilganmoddalaming barchasining 1 molida bir xil ravishda 6,02-10

23

 ta molekula bo‘lishi 



uqtiriladi. Bu son tabiatdagi barcha moddalar uchun bir xil ekanligi, u Avogadro doimiysi deb 

atalishi aytiladi. 

Ixtiyoriy olingan 1 mol miqdordagi moddaning massasi molar massa deyilishi tushuntiriladi. 

Molar massaning asosiy birligi kg/mol ekanligi aytiladi va misollar keltiriladi. 

So‘ngra  molar massa bilan Avogadro doimiysi orasidagi boglanish  (M = m

0

i*N



A

),  molar 

massa bilan molekular massa orasidagi bog‘lanish (M = 10

1

 M



r

 kg/mol), modda miqdori bilan 

molar massa orasidagi bog‘lanish (v = m/M) misollar bilan tushuntiriladi. 

4.

 

Yangi mavzuni mustahkamlash

Darslikda keltirilgan masalaning yechilish namunasi o‘quvchilarga havola qilinadi.Quyidagi 

2 ta masala o‘quvchilar bilan birgalikda yechiladi. 

1. masala. 10 mol karbonat angidrid (C0

2

) gazining massasini toping. 



2. masala. 3 g suvda nechta molekula bor? 

     3. Modda miqdori deb nimaga aytiladi va qanday birlikda o‘lchanadi? 

     4.Avogadro doimiysi deb qanday songa aytiladi? 

    

 5.O’quvchilarjni baholash. 

  6.Uyga vazifa. 1-mashq,3-masala 

 

 



                                                           

 

 



www.hasanboy.uz

  

 



 

Ushbu konspektni to’liq holda olish uchun biz bilan bog’laning  



Narxi: 15 ming so’m 

To’lov klik yoki payme orqali 



Telefon: +998911800985 

Telegram: +998911800985 yoki @hasanboy_uz 

E-mail: 

xasan_92@mail.ru



 

 


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling