Aylanma mablag'lar tejamkorligi va ularning samaradorligini oshirish yo‘llari


Aylanma aktivlarni tashkil qilish manbalari


Download 70.2 Kb.
bet2/11
Sana29.04.2023
Hajmi70.2 Kb.
#1401491
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
Bog'liq
Korxona iqtisodiyoti mustaqil ish

Aylanma aktivlarni tashkil qilish manbalari
(foiz hisobida)

 

Manbalar

01.01.1987

01.01.1990

01.01.1995

01.01.1999

1.

O`z aylanma mablag`lari

25

30

39

52

2.

Bank kreditlari

50

40

36

28

3.

Kreditor qarzlar

14

16

15

14

4.

Boshqa manbalar

11

14

10

6

 

Jami

100

100

100

100


Jadval ma`lumotlari shuni ko`rsatadiki, oxirgi yillarda aylanma aktivlarning manbasidagi korxonaning o`z aylanma mablag`lari salmog`i oshib bormoqda. 80-yillardan aylanma mablag`larning 50 foizdan ortig`i bank krediti hisobidan tashkil qilingan bo`lsa, 90-yillarning oxiriga kelib korxonaning o`z mablag`lari miqdori 52 foizni tashkil qilgan. Bu ko`rsatkich xo`jalik faoliyatini olib borish mustaqilligidan dalolat beradi.
Xo`jalik subyektlarining aylanma aktivlarini tashkil qilishda kreditning rolini quyidagilar bilan ifodalash mumkin:

  1. Kreditning xo`jalik oborotida ishtirok etishi aylanma mablag`larni iqtisod qilishga olib keladi.

  2. Kredit xo`jaliklar faoliyatida uchrab turuvchi mavsumiy ehtiyoj, boshqa holatlar bilan bog`liq bo`linishlarning oldini olishga yordam beradi.

  3. Kredit ishlab chiqarish, tayyorlov va sotish jarayonini tezlashtiradi va hajmini oshiradi.

  4. Kredit o`z vaqtida hisob-kitoblarni amalga oshirishga imkoniyat yaratadi.

  5. Bank korxonalarga kredit berish yo`li bilan ularning faoliyatini yaxshilanishiga ta`sir ko`rsatadi.

Aylanma aktivlarning uchinchi manbasi - kreditor qarzlardir.
Kreditor qarz shaklidagi mablag`lar korxonaga tegishli bo`lmagan mablag`lar bo`lsa-da, ular korxona oborotida doimo ishtirok etadi. Shu tufayli ular aylanma aktivlarning manbai hisoblanadi. Kreditor qarzlarga quyidagilar kiradi:

  1. Mol yetkazib beruvchilar bilan hisoblar.

  2. Budjet bo`yicha qarzlar.

  3. Mehnatga haq to`lash bo`yicha qarzlar.

  4. Ijtimoiy sug`urta va ta`minot bo`yicha qarzlar.

  5. Mulkiy va shaxsiy sug`urta bo`yicha qarzlar.

  6. Budjetdan tashqari to`lovlar bo`yicha qarzlar.

  7. Shu`ba korxonalariga qarzlar.

  8. Uyushma korxonalariga qarzlar

  9. Boshqa kreditorlar.

Aylanma aktivlarning boshqa manbalariga moddiy rag`batlantirish fondi va boshqa fondlar qoldiqlari kirishi mumkin. Korxonalarning moliyaviy ahvoli ijobiy bo`lsa, u o`z vaqtida bank kreditini to`lashi, mol yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitob qilishi, ish haqini to`lashi, budjetga to`lovlarni o`z vaqtida amalga oshirishi mumkin.
Korxonaning moliyaviy ahvoli yomonlashganda to`lanmagan qarzlar hosil bo`ladi. To`lanmagan qarzlar:
a) bank kreditlari bo`yicha;
b) mol yetkazib beruvchilarga o`z vaqtida to`lanmagan qarzlar;
v) ish haqi bo`yicha to`lanmagan qarzlar va boshqalar bo`yicha yuzaga keladi.
To`lanmagan qarzlarning yuzaga kelish sabablari korxona ko`zlagan rejalarining amalga oshirilmaganligi, aylanma aktivlardan foydalanishida samaraga erisha olmaslik va boshqalar bo`lishi mumkin.
Aylanma aktivlardan foydalanishda bo`ladigan kamchiliklar:

  1. Korxonalar o`z aylanma mablag`lari bilan yetarli ta`minlanmagan sharoitida;

  2. Aylanma aktivlar aylanishi sekinlashganda;

  3. Korxonada talabdan ortiqcha tovar moddiy boyliklar zaxiralari yig`ilib qolganda;

  4. Aylanma aktivlar ko`zda tutilganidan boshqa maqsadlarga ishlatilganda yuzaga keladi.

Korxona o`z aylanma aktivlarining holatini, ularning samaradorlik ko`rsatkichlarini doimiy nazorat qilib borish lozim.
Aylanma aktivlardan foydalanishning samaradorlik ko`rsatkichlari bo`lib:
a) aylanma aktivlarning kunlarda aylanishi;
b) aylanma aktivlarning aylanish koeffitsiyenti;
v) korxonaning o`z mablag`lari bilan ta`minlanganlik darajasi;
g) korxona oborotida mavjud bo`lgan o`z aylanma mablag`lari kabi asosiy ko`rsatkichlar va bir necha qo`shimcha ko`rsatkichlar mavjud.
1. Aylanma mablag`(aktiv)larning kunlarda aylanishi (Ak.a.) aylanma mablag`lar bir marta aylanishi (ya`ni P-T...i/ch...T`-P`gacha) uchun necha kun ketganligini tavsiflaydi va quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi.

Bu yerda: Ao`.q. - Aylanma mablag`(aktiv)larning o`rtacha qoldig`i
K - hisoblanayotgan davrning kunlar soni (90 kun, 180 kun, 360 kun)
S - sotuv hajmi.
Aylanma aktivlarning kunlarda aylanish sonining qisqarishi ular aylanishining tezlashuvidan, bu o`z navbatida sotuv hajmi va foydaning ko`payishidan, aksincha holat esa, korxonaning moliyaviy ahvolining tangligidan dalolat beradi.
2. Aylanma aktivlarning aylanish koeffitsiyenti (Ka) ma`lum bir davr (1 yil, 6 oy, 1 oy) ichida aylanma aktivlari necha marta aylanganidan dalolat beradi va quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi:

Aylanma aktivlar ma`lum bir davr oralig`ida qancha ko`p aylansa, uning samaradorligi shuncha yuqori bo`ladi, ya`ni shuncha marta daromad olishga erishish mumkin. Har bir xo`jalik subyekti o`zida mavjud bo`lgan aylanma mablag`larning tezroq aylanishini ta`minlashi lozim. Bu esa korxona tushumining ko`payishiga, uning mol yetkazib beruvchilar, budjet, bank va boshqa subyektlar oldidagi majburiyatlarini o`z vaqtida bajarishga imkon yaratadi.
3. Aylanma aktivlarning samaradorligini ifodalovchi keyingi ko`rsatkich - korxonaning o`z aylanma mablag`lari bilan ta`minlanganlik darajasi yoki muxtoriylik koeffitsiyenti (Km)dir. Bu ko`rsatkich korxonaning moliyaviy jihatdan mustaqillik darajasini ko`rsatib, o`z mablag`lari manbalarini korxona balansining jami passiviga bo`lish yo`li bilan aniqlanadi.

O`zMM - o`z mablag`lari manbasi (balans 390 qator);
Bp - balans passivi (550 - qator).
Korxonaning o`z mablag`lari bilan ta`minlanganlik darajasi 30 foiz dan kam bo`lmasligi lozim. Agar bu ko`rsatkich 60 foizdan yuqori bo`lsa, kreditlash bo`yicha risk minimal bo`lishi mumkin.
4. Korxona oborotida mavjud bo`lgan o`z aylanma mablag`lari miqdori korxonaning likvidliligini ifodalashi mumkin.
Bu ko`rsatkich (HMA) quyidagicha aniqlanadi:

Download 70.2 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2024
ma'muriyatiga murojaat qiling